Nën pushtet

E veçanta e kombeve

Një nga tiparet e përbashkëta të kombeve është të krenohen për veten e të ndihen të veçantë në histori. Kjo e përveçëson kombin krenar duke ushqyer, me kalimin e kohës, absolutizimin e racës në fjalë. Historia ka dëshmuar se disa kombe kanë arritur të përvetësojnë dhe vetë nocionin e hyjnores.

Ka raste kur kombi ndihet i veçantë për arsye historike, sepse e ka të dokumentuar lashtësinë; ose për arsye gjuhësore, sepse në atë gjuhë janë shkruar vepra që janë bërë pronë e universales; ose pse është “populli i zgjedhur i Perëndisë”; ose pse ka kultivuar doktrinën se është “populli i ri” që është zgjedhur nga Perëndia; ose pse krenohet për të kaluarën e lavdishme, atëherë kur ndriçonte/zaptonte pjesën më të madhe të botës; ose pse e kompeson të kaluarën me të tashmen, si në rastin kur “Zoti është në krahun tonë” (Xhorxh Bush). E të tjera rrëshqitje të rrezikshme.

Motivet e krenarisë kombëtare janë të ndryshme dhe nuk është e thënë të jenë gjithmonë të arsyeshme. Ka kombe që besojnë se janë të veçantë për arsye se Zoti iu ka falur vendin më të bukur në botë, a klimën më të mirë, pasuri natyrore, kuzhinën më të mirë, apo lëkurën më të bukur. Të tjerë mburren se kanë zakonet më të mira në Evropë, gjuhën më të ëmbël, mikpritjen më të madhe, femrat më të bukura, apo zemrat më të gjera. Vetëm se kombi nuk krenohet kur prodhon dhe prostitucionin më të madh në Evropë, në femra e në meshkuj madje…

Krenaria kombëtare dhe fetare është pjesë e ndërgjegjjes së popullit krenar, andej nga dalin heronjtë dhe dëshmorët (kombëtarë e fetarë). Ata që flijohen për të mbrojtur atdheun e tyre kanë të njëjtin çmim me ata që dërgohen me forcë të luftojnë për të mbrojtur a mposhtur fuqi të tjera. Në fakt, “paqeruajtësit” nuk janë shumë larg atyre që vetflijohen duke shkaktuar vdekje grupore. Të parët quhen “heronj” nga njëra anë, por “pushtues” prej tjetrës. Të dytët quhen “terroristë” prej nesh, por “dëshmorë” prej tyre…

E veçanta e romakut

Krishti në ungjillin e sotëm vjen për t’iu kundërvënë dallimeve raciale, duke ndërsjellë rendin e klasifikimit të vlerave, për të ngulur kokëposhtë  piramidat e kombeve, për të rrëzuar llogjikën e kësaj bote të rënë. E mira vjen andej nga s’e pandehim: As në Izrael (në fenë “ortodokse”) nuk gjeta besim të tillë!

Centurioni (“kryeqindësi” – pozitë në ushtrinë romake) që vjen në dialog me Krishtin ka shumë tipare që e rrëzojnë kulturorisht. Është i huaj dhe nga një popull jo me emër të mirë. Për më keq është pagan, domethënë i kundërt me fenë e popullit izraelit, dhe romak, pushtues i trojeve të atij populli. Edhe pse i shpatës e jo i fjalës, Ungjilli na e përshkruan si njeri të fisshëm në virtyt dhe delikat në ndjenja. Le të lexojmë dy virtyte në shpirtin e bujarit.

Së pari, është modest e i përulur, aq sa ka drojë ta ftojë Jezuin në shtëpi. Për parantezë, droja ndaj hyjnores tejkaluese iu mungon shumë të krishterëve shqiptarë, gjë që duket kur ata shkojnë në kishë në të kremte të mëdha. Në një të diel të zakonshme, me më pak njerëz në kishë, ruhet më mirë qetësia, por kur kisha mbushet shumë dhe është e pamundur të shquhet çdonjeri, shqiptarët nisin e pëshpërisin, përgojojnë, e ndonjëherë dhe qeshin e tallen, gjë që dëshmon se i druhen më pak Zotit e më shumë njerëzve. Frikacakë!

Së dyti, centurioni troket për të ndihmuar dikë tjetër, madje shërbëtorin, “nëpunësin” e tij. Atëbotë shërbëtorët/skllevërit trajtoheshin më keq se kafshët në këtë epokë, sepse sot ka ligje që i mbrojnë kafshët nga keqtrajtimi njerëzor, duke ndëshkuar ata që i abuzojnë. Në të kundërt, centurioni e kishte shumë të lehtë të merrte një skllav tjetër, më të ri, më të fortë, më të shëndoshë, e ta zëvendësonte të pamundurin.

Më vjen ndërmend një grimë nga historia e Rusisë ortodokse. Princesha e shenjtë shkoi në teatër me karrocë. U prek dhe shpërtheu në ngashërime para skenës së një personazhi të përvuajtur, duke shkaktuar adhurim në sallë, për shpirtbardhësinë e saj, por kur mbaroi shfaqja e doli jashtë, dhe pa se karrocieri kishte ngrirë i vdekur duke pritur princeshën, iu trokiti pëllëmbëve në urdhëresë: “Më sillni një karrocier tjetër!”

Mënyra se si trajtohet tjetri është themelore për të qenë i krishterë. Besnikëria dhe dedikimi në personin e Jezu Krishtit shprehet përmes marrëdhënieve me njerëzit e tjerë, duke pasur për kriter trajtimin që i bëjmë tjetrit, cilido qoftë ai/ajo, sepse çdo njeri është imazh i Zotit krijues. Centurioni fiton.

E veçanta e pushtetit

Edhe pse pushtetar, romaku vetprezantohet “nën pushtet”, madje dhe kur përshkruan natyrën e punës së tij, e cila është të urdhërojë. Në fakt, kjo shprehje e përdorur kaq hollë nga një ushtarak është thelbi i diskursit të pushtetit në doktrinën e krishterë. Pushteti buron së larti për t’u administruar dhe jo përvetësuar, përndryshe përjetohet si mallkim, duke trashëguar pemët e tij, në shoqëri dhe në tempull.

Që të mos përflasim shekullarët, për parantezë, le të shquajmë se si është përvetësuar pushteti në  kishën ortodokse shqiptare; nga Janullatosi dhe myslimanët e konvertuar në Shqipëri, dhe nga familja Liolin në SHBA…

Edhe pse Krishti nuk tha se çfarë saktësisht i përket Zotit dhe çfarë Cezarit, na porositi t’i ndajmë ato. Kjo është pika e ndërgjegjësimit të krishterit në shoqëri, atëherë kur ai pozicionohet politikisht. Përfshirja në politikë a heqja prej saj, sharja a ledhatimi, kundrimi së largu a shpërnjohja fare, janë qëndrime njësoj politike.

Që ta thjeshtëzojmë debatin, ai që voton dhe ai që s’voton shprehin dy qëndrime politike, edhe pse ky i fundit pandeh se s’merret me politikë. Një nga iluzionet qarkulluese është se të krishterët s’merren me politikë.

Mospërshirja në politikë dhe sidomos mosvotimi iu jep hapësirë të ligjve të zotërojnë fatet njerëzore. Kjo përjetëson një gjendje ku të mirët në politikë ndihen të kapur brenda një rrethi vicioz; ose të largohen nga politika, ose të kompromentohen e të presin rrethana lehtësuese për t’i dhënë politikës vlerat e tyre. Me këtë përqasje, besojmë se çdo parti shqiptare ka politikanë të ligj dhe të mirë.

Dhuntitë e shpirtit janë të larmishme dhe një nga dhimbjet e krishtera është paaftësia për të zbuluar dhuntitë. Ndoshta kësaj i shtohen dhe nazet për t’u pajtuar me faktin se tjetri ka një dhunti që unë s’e kam, duke harruar se bota shpirtërore është njësoj e larmishme si ajo natyrore.

Në një mjedis të kultivuar ndihmohet dikush për ta zbuluar dhuntinë herët në moshë, të tjerë vonë, të tjerë në rrethana përndryshe të paparashikuara, e të tjerë kurrë. Mjerimi më i madh është kur i krishteri e zbulon dhuntinë por nuk gjen fuqi a paqe ta kultivojë atë, gjë që Krishti e barazoi me humbjen e shpirtit dhe mundimin e skëterrës.

Pushteti është mjet i domosdoshëm, i pashmangshëm, për të mbrojtur të mirën dhe kufizuar të keqen. Mungesa e pushtetit pjell anarkinë, fatalitetin dhe kompromentimin e së mirës. Me këtë këndvështrim, nga njëra anë të krishterët e pranojnë dhe e rezistojnë pushtetin kudo ku jetojnë, ndërsa nga ana tjetër nuk tërhiqen nga përgjegjësia e shërbesës ndaj të gjithëve.

Së fundi, ai i krishterë që ka dhuntinë e shërbëtorit publik (politikan), s’ka pse të druhet. Një gjë veç: Nëse zgjidhesh, mos merr shembull nga politikanët shqiptarë e grekë, por nga romaku i ungjillit të sotëm: nën pushtet, jo pushtetar…

Mattheu 8:5-13

Kur Jezui hyri në Kapernaum i erdhi një centurion duke iu lutur e duke thënë: “O Zot, shërbëtori im rri shtrirë në shtëpi i paralizuar dhe po vuan shumë”. Dhe Jezui i tha: “Do të vij dhe do ta shëroj”. Centurioni iu përgjegj: “Zot, unë nuk jam i denjë që ti të hysh nën strehën time; por thuaj vetëm një fjalë dhe shërbëtori im do të shërohet. Sepse unë jam njeri nën pushtet, dhe i kam ushtarët nën vete; dhe, po t’i them dikujt: “Shko”, ai shkon; dhe po t’i them një tjetri: “Eja”, ai vjen; dhe po t’i them shërbëtorit tim: “Bëje këtë”, ai e bën”. Dhe Jezui, kur i dëgjoi këto gjëra, u mrekullua dhe u tha atyre që e ndiqnin: “Në të vërtetë po ju them, se as në Izrael nuk e gjeta një besim kaq të madh. Unë po ju them se shumë do të vijnë nga lindja dhe perëndimi dhe do të ulen në tryezë me Abrahamin, me Isaakun dhe me Jakobin, në mbretërinë e qiejve, por bijtë e mbretërisë do të flaken në errësirat e jashtme. Atje do të jetë e qara dhe kërcëllimi dhëmbëve”. Dhe Jezui i tha centurionit: “Shko dhe u bëftë ashtu si besove!”. Dhe shërbëtori i tij u shërua që në atë çast.

Ne dhe çifutët

Kush e kryqëzoi Krishtin? Kjo është një pyetje që fëmijtë e krishterë pyesin prindët, a gjyshin e gjyshen, dhe përgjigjja rëndom është e prerë: Çifutët! Njësoj madje mund të përgjigjen edhe shumica e shqiptarëve, por vetëm se nuk pyesin për më tutje, duke u mjaftuar në autoritetin e traditës gojore.

Në një përqasje të cekët spirituale, autorësia a vrasjes së Jezuit është e zëshme në Dhjatën e Re dhe himnet e Kishës, sidomos në shërbesat e javës së pësimeve të Krishtit, të ndjera këto me emocione nga shumica e besimtarëve.

Himnet e pësimeve janë më të njohura edhe për faktin se shumica e ortodoksëve, madje dhe ata që nuk meshohen të dielave, shkojnë enkas në kishë këto ditë e, duke dëgjuar himnet me përshkrime tronditëse, i dorëzohen sentimentalizmit. Shërbesat e dendura e të ngjeshura të Javës së Madhe janë cit me shprehje, emra, ngjarje e rrëfime ku tingëllon e përsëritet prania dhe përfshirja e judenjve (çifutëve/ hebrenjve/izraelitëve) në një krim të madh.

Për ata që meshohen rregullisht, apo dhe ata që mjaftohen vetëm duke lexuar Dhjatën e Re vetmevete, autorësia e krimit ndaj Krishtit është gjithmonë e gishtshenjuar, sepse gjithandej thuhet diçka për çifutët; domethënë kundër tyre.

Për më tutje, edhe për ne që lindëm e u mëkuam nën diktaturën komuniste, domethënë pa aromën e temjamit e pa frikën e Zotit, çifutët nuk ishin të munguar. Ndoshta të moshuarit nuk na flisnin shumë për mësimet e Krishtit, por për çifutët nuk heshtin, prandaj dhe na i shenjuan ata në kujtesë si kryqëzues (xhelatë). E tok me ta dhe “evgjitët”, si bashkëpunëtorë në krim, për “gozhdët” e kryqit të Krishtit.

Është e vërtetë ajo që thuhet e stërthuhet se në Shqipëri nuk ka antisemitizëm, ashtu siç është më se e vërtetë se në kulturën shqiptare kjo mungesë plotësohet me racizëm; në këtë rast, “antiçifutizëm”.

Ndërgjegjësimi mund të sjellë një zbehje të kujtesës së largët, të disa detajeve emocionale të parëndësishme tashmë, por faktet dhe shenjat dëshmuese të prapambetjes dhe mendjembylljes kulturore bëzajnë shpesh në vetëdije, pikërisht për të mos cënuar integritetin e përftuar në sajë të kulturës jashtëshqiptare.

Nuk mund të harroj, pra, përshkallëzimin e cilësimit të ligësisë tek njeriu shqiptar atëherë, kur sharjet përkulmoheshin me epitetin “çifut”, atje ku shqipja s’gjente dot një përkatësi kulturore më të përshquar për ta shenjuar e qëlluar pashpirtësinë. Madje më vijnë përsysh edhe fytyrat që e thoshnin, vrenjtja dhe shfryrja e tyre, përvalëzimi i nervave dhe i rrudhave: “Ai është çifut!” A ju kujtohet?

Antiçifutizmi ekziston në kulturën shqiptare, pavarësisht dashamirësisë së shumë intelektualëve shqiptarë. Nëse jo, i pyes, si e kanë ndijuar ata tingëllimën “çifut” në shqipe?

———————————————————————————————————-

Kush e kryqëzoi Krishtin? Përgjigjja është e thjeshtë, por jo e prerë. Nëse Krishti lindej në Greqi, le të themi, nga njëra ana grekët do të ishin më të bindur sot si “popull i zgjedhur i Perëndisë”, por nga ana tjetër do të ishin të dënuar, pse të ngarkuar me stereotipe të pamerituara, sepse himnet do të shkruanin “grekët”, dhe jo “judenjtë”.

Për më tutje, gjithmonë në spekullim, nëse Krishti lindej në Shqipëri, shumica myslimane do ta kishte më të lehtë ta vërtiste sot diskursin naiv të rrënjëve, por ama ne do të ishim simbol i ligësisë dhe i krimit, sepse himnet do të shkruanin “shqiptarët e paligjshëm” (Le të lëvdojmë Zotin që s’jemi…). E kështu me radhë.

Me pak fjalë, Krishti lindi në një kohë dhe terren të caktuar, brenda një konteksi të çmuar kulturor, përbrenda një grupi “etnik” më të ndërgjegjësuar se popujt e tjerë të asaj epoke. Atje ku kishte më tepër mirësi. Dhe megjithatë, njerëzit e ligj e kryqëzuan Krishtin. Të ligjtë, për rrjedhojë, janë të pranishëm në çdo komb. Në kombe më pak të ndërgjegjësuar, madje, të ligjtë janë më të shumtë, gjë që ne na ka bërë dëshmimtarë të gjallë…

Vetëm një skenë mjafton t’ia huaj kujtesës këtu, nga fëmijëria dhe rinia e hershme në Sarandë, se si shqiptarët i torturonin dhe i hiqnin zvarrë kufomat gjysmë të gjalla të atyre që kapeshin në tentativë arratisjeje, se si i ngarkonin e i shkarkonin ata trupa të rinjsh nga kamjonet e i flaknin për gjysmë ore në sheshet e qyteteve e fshatrave, derisa turma, pleq, të rinj e fëmijë, i godisnin pa shpirt e pa mëshirë me grushta, me shkelma, me çanta, e me gjithçka kishin në duar, duke iu thyer dhëmbët, duke i gjakosur, duke iu shformësuar fytyrat… I kam parë vetë, deri në vitin 1990!

Kush e vrau Krishtin, atëherë? Krishtin e vrau populli i manipuluar! Është gënjeshtër të thuash se Krishtin e vranë çifutët a romakët. Krishtin e vrau populli, madje në emër të gjithë njerëzimit, të të gjitha epokave, sepse të gjithë thirrën “kryqëzojeni”, edhe kur vetë Pilati kërkoi ta shpëtonte, duke vënë përbri tij një kriminel, për të ndihmuar turmën të përmendej nga çartosja.

Sipas kërkimtarisë historike, duke vënë krah Krishtit një kriminel, e duke zgjedhur enkas për këtë ditën e amnistisë, pushtetarët romakë bënë një lojë diplomatike për të ruajtur raportet politike me autoritetet morale vendore, për të mos diskretituar autoritetin e Këshillit të Madh, i cili kishte sugjeruar dy herë dënimin me vdekje të Jezuit.

Kërkesa e parë ishte rrëzuar nga romakët si e pamjaftueshme për dënim me vdekje, sepse dy akuzat fillestare të kryepriftërinjve she shkruesve të Këshillit kundër Jezuit ishin me përmbajtje fetare: shkelje e pushimit të së Shtunës dhe  blasfemi. Për të parën Jezui predikonte se e Shtuna, dita e pushimit, domethënë institucioni, është bërë për njeriun, dhe jo njeriu për institucionin. Ndërsa akuza e dytë mbështetej në thëniet e tij se është Bir i Perëndisë.

Mbas humbjes së parë Këshilli e riformuloi tekstin duke vënë dy akuza të reja, me përmbajtje politike: “Agjitacion dhe propogandë” për mospagim taksash, dhe nxitje për kryengritje “kundër regjimit” (perandorit romak). Por prapë Pilatit nuk i mbushej mendja të miratonte dënimin me vdekje të Jezuit, duke shkaktuar kështu zemërimin e kryepriftërinjve dhe shkruesve, të cilët nisën të nxisin popullin e ta bëjnë filoromak, për të shtrënguar Pilatin: “Nëse e shfajëson, ti nuk do Çezarin.”

Më në fund i humburi Pilat e miratoi dënimin me vdekje, duke shpresuar se do ta shpëtonte ndryshe Jezuin, duke përdorur shansin e amnistisë, duke besuar se populli do ta kishte të lehtë të vendoste midis së mirës dhe të keqes, midis së bardhës dhe të zezës: midis të drejtit dhe keqbërësit. Por kur është i pakultivuar, populli manipulohet dhe kthehet në turmë pa arsye e pa shpirt.

I njëjti popull, ai që i bëri pritje ngadhjimtari Jezuit në Jerusalem, me thirjen e famshme “Hosana!”, i njëjti popull mbas disa ditësh kërkoi shlyerjen, shfajësimin dhe faljen e një krimineli, vetëm e vetëm për të çuar në vdekje Jezuin, duke thirrur “Kryqëzojeni!”, e duke brohoritur gatishmëri dhe adhurim ndaj Çezarit. Madje kur Pilati nuk iu besonte syve dhe veshëve me çka shihte i befasuar, dhe kur e paralajmëroi popullin se po vriste një njeri të drejtë, duke larë duart në shenjë shfajësimi, të gjithë u betuan në oshëtimë se ishin gati ta paguanin gjakun e Krishtit në kokë të tyre dhe të fëmijve të tyre…

————————————————————————————————————–

Para dy mijë vjetëve njerëzimi kreu krimin më të madh, sepse vrau Jetëdhënësin. Kjo e vërtetë nuk mund të shfajësojë asnjë popull, por, nga ana tjetër, ky fakt nuk ka fuqi të shërbejë si pretekst për të shfarosur racën e çifutëve, siç ndodhi në shekullin e 20-të me “racën e pastër ariane”. Prandaj dhe është e papranueshme që paragjykime të tilla raciste të vijojnë ende sot. Mëkat!

Dhe tani një “çudi”. Megjithë ngarkesën emocionale ndaj përndjekjes, tradhtisë, dorëzimit, shpifjes, torturës, kryqëzimit dhe vrasjes së Krishtit në një kohë e popull të caktuar, në tekstet biblike e liturgjike ortodokse nuk gjejmë asnjë përshkrim të tipareve fizike të atij populli, a stereotipe mbi vese grupore, a qoftë dhe një grimë antropologjike ku të kapemi e të besojmë se literatura kishtare ushqen racizëm ndaj çifutëve. Në të kundërt, njohja e cekët e spiritualitetit të krishterë, a leximi nga jashtë dhe me përqasje militante, mund të çojë në keqkuptime tekstuale dhe vlerësime zhbalancuese.

Në një pozë naive mund të sugjerojë dikush “pastrimin” e Shkrimeve nga dallesat “judaike”, duke i zëvendësuar ato fjalë me epitete përgjithësuese dhe asnjanjëse, për të shmangur kësisoj diskriminimin ndaj hebrenjve, gjë që sidoqoftë nuk ka pasoja teologjike. Gjithsesi, shqiptari ka nevojë për një kujtesë: Të përfolurit e historisë së krishtërimit ishin njerëz në një kohë e vend të caktuar, të cilët janë të kudondodhur në çdo popull e epokë.

Duke u përsiatur mbi tekste të shkruara qindra e mijëra vjet më parë, por që ende sot përmbajnë e ushqejnë integritet, militantët shqiptarë nuk mund t’i bëjnë bisht pyetjes: Përse referencat çifute në kulturën (moderne) shqiptare të jenë kategorizuese, kaq klasifikuese, me paragjykime, diskriminuese?

Le të përfundojmë me bindjen se, përsa bota vijon e zhytur në padrejtësi, në shfrytëzim, në urrejtje, në dallime, në luftë, në manipulimin mendor të popullit, ne të gjithë jemi bashkautorë të kryqëzimit të Krishtit; në çdo komb e në çdo brez.

Plangprishësi në Shqipëri

Në historinë e etikës njerëzore, në universalitetin e vlerave, pra, ekzistojnë disa personazhe-simbole të cilat janë të papërkthyeshme, por të pranueshme e të pranishme ashtu siç janë paradhënë në mendimtarinë e përbotshme. Në të kundërt, tjetërsimi i këtyre fenomeneve të letrave kulturore, “shqipërimi” i tyre, sjell zhbërjen e thelbit dhe perversizimin e roleve të personazheve mitikë.

Manipulimi i kulturës ndërkombëtare për interesa “kombëtare”, siç do të shohim më poshtë, mëkon qenie që nuk mund t’i përshtaten universales, qenie e shpirtra përndryshe madhështorë, kaq të këtillë saqë nuk mund të mbijetojnë jashtë kulturës së vogël. Nuk munden sepse universalja atje jashtë është shumë ndryshe nga ç’e paraqiste lokalja në atdhe. Sepse vlerat jo vetëm që janë përkthyer e cënuar keq, por kanë marrë trajta vendore të pakëmbyeshme tashmë.

Kombëtarizimi i vlerave universale i kthen ato në çështje imagjinare. Përderisa mendimtaria jo shqiptare i trajton vlerat universale pa atdhe territorial, Shqipërisë i jepet një rast i artë për t’u ndierë djep i botës. Është këtu ku shpjegohet vetëveçimi ynë në histori. Biri plangrishës, si mit dhe simbol i përkthyer në një letërsi nacional-komuniste, është një nga shembujt që na kujton se si robërohet njeriu në kulturën shqiptare.

Nëse nuk e bëjmë “një sy qorr e një vesh shurdh” dhe lexojmë tekstet publike të Ismail Kadaresë, domethënë intervistat dhe artikujt e tij, a “sprovat”, siç i quan vetë autori për t’u shfajësuar nga mundimet kërkimore, do të gjejmë jo rrallë përdorimin figurativ të “plangprishësit”, madje edhe në shumës.

Në të gjitha çastet emocionale referenca gjakftohte e plangprishësit përdoret tjetër për tjetër, ndryshe nga ç’është në origjinal e fare ndryshe nga ç’përdoret prej intelektualësh të kulturave të tjera, më të ndërgjegjësuara se kjo shqiptarja. Vërtetësia ndaj një reference në kulturë universale nuk ka të bëjë me fetarinë a ateizmin e qëmtuesve, sesa me diturinë dhe integritetin e personit publik, në raport me përmasat e manipulimit grupor të një kombi.

Le të kujtojmë Enver Hoxhën në Moskë, gjithmonë sipas Kadaresë, dhe tablonë e “Birit plangprishës” në vilën ku mikpritej dërgata shqiptare. Ideologu i diktaturës na e dëftoi përmbys pikturën e famshme, sepse edhe më naivi në letra e ka njëfarë shqise për të shquar artin e Rembrandt-it (Kliko tek imazhi në krye dhe këqyre vetë të zmadhuar). Shqiptari e ndërsolli mitin biblik sipas interesave politike të atij regjimi: Diktatorit i jepet pozita e viktimës (plangprishësit), duke i dhënë Hrushovit pozitën e poshtëruesit (atit), i cili kërkoka nga shqipot t’i gjunjëzohen “revizionizmit”. Ku është, veç, në këtë pikturë?

Piktura është kaq e pastër në ngjyra, kaq e tejdukshme në muskuj e nerva, kaq e kthjellët në sentimente, tepër e lexueshme, madje, saqë një përmbysje e tillë në interpretim nuk mund të hahet gjetkë. Dhe megjthatë, tek ne e bëri të sajën. Edhe pse atje nuk ka asnjë gjurmë krenarie të atit, a poshtërimi të birit më të vogël, ne që nuk kishim ku ta shikonim këtë pikturë të famshme, dhe që nuk kishim se si ta lexonim Biblën, besuam letërsinë tonë kombëtare. Besuam në një kulturë që na vrau shqisën për të lexuar e pranuar vlerat universale të njerëzimit.

Në fakt, i vetmi që gjykohet e dënohet në këtë histori, madje i mugët në ngjyra, aq sa nuk i njihet fytyra në pikturë, është biri i madh, i drejti, dhe jo plangprishësi. Jo më kot i madhi është në mes të pikturës, atje ku e ka vendin, dhe jo gjysmë i fshehur mbrapa e jashtë gëzimit, atje ku zgjodhi të ishte.

I madhi është ai punëtori, i fisshmi, i kulturës së farisenjve, i ndershmërisë publike, ai për të cilin letërisa jonë hesht, sepse vëllai i plangprishësit është kaq i kompletuar saqë vetëm kombësia i mungon… Po më mirë të lexojmë vetë rrëfenjën, këtë parabolë që lindi vepra e kryevepra në letërsi e art; ato që na mohoi Shqipëria.

Një njeri kishte dy djem. Më i riu i tha të atit: ‘O Atë, më jep pjesën e pasurisë që më takon. Dhe ai ua ndau pasurinë. Nuk kaluan shumë ditë dhe djali më i ri mblodhi gjithë ç’kishte, mori udhën për në një vend të largët dhe atje e shkapërderdhi pasurinë e vet, duke bërë një jetë të shthurur. Dhe pasi i kishte bërë të gjitha rrush e kumbulla, në atë vend ra një zi e madhe buke dhe ai filloi të ndihej ngushtë. Atëherë, shkoi dhe u pajtua te një qytetar i atij vendi, i cili e dërgoi në arat e veta që të ushqente derrat. Dhe donte ta kënaqte barkun edhe me lëndet që hanin derrat, por askush nuk ia jepte. Kur erdhi në vete, tha: ‘Sa e sa mëditësve të tim eti u tepron buka, kurse unë këtu po vdes nga uria. Do të ngrihem e do të shkoj tek im atë dhe do t’i them: “O atë, kam mëkatuar kundër qiellit dhe përpara teje. Nuk jam më i denjë të quhem biri yt; më bëj si një nga mëditësit e tu.”’ Dhe u ngrit e shkoi tek i ati. Ndërsa ishte ende larg, i ati e pa dhe iu dhimbs, vrapoi drejt tij, iu hodh në qafë dhe e puthi. I biri i tha: ‘O atë, kam mëkatuar kundër qiellit dhe përpara teje, nuk jam më i denjë të quhem biri yt’. Por i ati u tha shërbëtorëve të vet: ‘Shpejt, nxirrni petkat më të mira dhe vishjani, vërini unazë në dorë dhe sandale në këmbë. Dhe sillni viçin e majmur, thereni dhe të hamë e të gëzohemi. Sepse ky biri im ishte i vdekur, dhe u kthye në jetë, ishte i humbur dhe u gjet’. Dhe nisën të festonin me hare . Ndërkohë djali i tij i madh ishte në arë dhe, kur iu afrua shtëpisë, dëgjoi këngë e valle. Thirri një nga shërbyesit dhe filloi ta pyeste se ç’ishte gjithë kjo. Ai i tha: ‘Ka ardhur yt vëlla, dhe yt atë ka therur viçin e majmur, sepse iu kthye shëndoshë e mirë’. Ai u zemërua dhe nuk deshi të hynte; atëherë doli i ati dhe po e luste. Ai iu drejtua të atit dhe i tha: ‘Ja, kaq shumë vjet që po të shërbej si skllav, kurrë nuk e kam shkelur urdhrin tënd dhe ti asnjëherë nuk më dhe një kec që të gëzohesha me miqtë e mi. Por, kur erdhi yt bir, që e shkapërderdhi pasurinë tënde me gra të përdala, ti për të there viçin e majmur’. I ati i tha: ‘O bir, ti je gjithmonë me mua dhe gjithçka imja është jotja. Por duhet të gëzohemi e të lumturohemi, sepse yt vëlla ishte i vdekur dhe u kthye në jetë, kishte humbur dhe u gjet.’
Lluka, 15:11-32, Versioni CHC (V. Dervishi), 2000.

Rrëfimi i mësipërm është mit i kulturës hebraike, një parabolë e ngjizur për t’u thënë atje nga Jezu Krishti. Personazhet nuk kanë emra e mbiemra sepse kjo është histori e ndodhur në çdo epokë e shoqëri njerëzore. Po kujtoj se në Dhjatën e Re Zakeu është person historik, për shembull, por fariseu i së dielës së kaluar dhe plangprishësi i sotëm nuk janë personë realë, edhe pse të kudondodhur në histori. Parabolat përshembëllehen nga Jezui me skena të pandërlikuara, me fjalë të thjeshta, për të bërë të kapshme e për të ngulitur përgjithmonë në kujtesë të vërteta të përjetshme.

Na kujton ky ungjill peripecinë njerëzore në letërsisë klasike greke: mërgimin, endjet dhe mundimet e njeriut për të arritur pjekurinë, vetënjohjen dhe urtësinë, për t’u kthyer pastaj, i sfilitur por i fisnikëruar, në tokën atërore, në Itakë.

Edhe narrativa e Jezuit është një mit tjetër, përplotësues e përmbushës i më të lashtit, duke na kujtuar përvojën tonë njerëzore, fatin e përbashkët, prirjen për të ikur, endjet në luginat me gaz e lotë , për t’u përmendur pastaj, jo për t’u zhgënjyer e humbur atje larg, por për t’u kthyer atje ku kemi pjesë, në krahët e Atit të dhembshur, sepse e  meritojmë.

Leximi i tekstit të mësipërm nga ungjilli i Llukës na ndihmon të kuptojmë se ai nuk ka asgjë të përbashkët me interpretimin që i bëri letërsia jonë nacional-komuniste. Përkundrazi, plangprishësi është i privilegjuar, madje faqebardhë, sepse kur ai gjunjëzohet babai e ngre në këmbë, e vesh, e zbukuron, e lartëson, i jep dinjitet e integritet, aq sa nuk ka nevojë për mëshirë. Mbi të gjitha, nëse na kërkohet të gjejmë vetëm një fjalë për këtë skenë tronditëse, ajo nuk është poshtërimi por dashuria.

Tejet thelbit spiritual këtu ka vend për më tepër, larg qëllimshmërive nacional-komuniste. Në qoftë se kërkojmë diçka që lidh universalen me lokalen, ajo ndodhet gjetkë, atje ku intelektualët tanë të mëdhenj nuk mund të shquajnë. Nuk munden sepse diktatura, nga njëra anë i lartësoi, por nga ana tjetër iu kërkoi të shkelin mbi kufoma, duke i vrarë në shpirt. Për rrjedhojë, biri plangprishës për ata është një referencë negative, “e turpshme”, që të huajmë një nga mbiemrat e shkrimeve të Kadaresë së fundi, përlëshuar me hiret marksiste-leniniste të viteve 1980.

Por, që të kthehemi, a ka diçka të përbashkët me kulturën shqiptare ky mit, tejet manipulimit që i bëri letërsia jonë? Është zhgënjyese që babai i parabolës nuk ka damar shqiptari. Ai e lë djalin e vogël të shkojë atje ku dëshiron, duke i dhënë jo vetëm uratën, por dhe pasurinë që i takon. Çfarë babai! Është kaq i butë e tolerant, kaq pajtues e i dashur, saqë po të mos kishte mjekër do ta pandehnim për nënë shqiptare…

Ky është Zoti i krishterë, i pagjinishëm, një at pa rreptësinë shqiptare, prandaj dhe në pritje me krahë hapur. Është i mohuar, pikërisht se dashuria e tij shihet dhe ndjehet si gjunjëzim e poshtërim i shqiptarit.

Nëse kjo parabolë e kulturës hebraike i përshtatet paksa kulturës shqiptare, është se narrativës i mungojnë femrat. Natyrisht kjo justifikohet se femra në atë botë ishte e heshtur, nuk ngrinte krye; si në kulturën shqiptare. Dhe megjithatë, tek e lexon lindin pyetje: A kishte nënë plangprishësi? A u përshëndosh me të? Çfarë i tha ajo në vesh e ngashëryer? A rronte ajo mbas kthimit? Po motër? A kishte motër plangprishësi? Ku është? Si ka mundësi që të gjitha personazhet janë meshkuj?

Shumica e bijve kanë një motër, të paktën. Kështu mund ta ketë thënë dhe Rembrandt-i, sepse, duke përdorur dritëhijet e ngjyrave ai e ka përndarë tablonë në katër “skena”: Ati me djalin e vogël, dy mëditësit, djali i madh, dhe në sfondin më të largët është përftuar një vajzë, e cila mezi shquhet, duke u bërë njësh me silueta të tjera. Përse të mos mërgonte ajo, motra, “në një vend të largët”, e cila kishte më tepër arsye ta bënte, nëse nuk mohojmë pushtetin e tre burrave në shtëpi?

A ka femra shqiptare të drejta të barabarta? Për më tutje, sa vajza shqiptare ikin nga shtëpia pikërisht sepse ndrydhen? Për më keq, sa prej tyre mërgojnë e punojnë si prostituta nëpër botë, pikërisht për t’u çliruar nga kultura trimërore, ajo e farisenjve. Thonë statistikat se vajzat shqiptare renditen të parat në Evropë… Të parat në prostitucion! Si ka mundësi, pastaj, që një kulturë që ushqen nderin, moralin, besën dhe kryelartësinë të prodhojë kaq përdalje grupore? Po ka dhe diçka tjetër këtu. Si ka mundësi që në një vend kaq të vogël heronjtë dhe të famshmit, edhe pse të paktë në numër, kanë kaq shumë soj e sorollop, ndërsa një numër kaq i madh femrash e meshkujsh të atillë të mos kenë fare farefis?

Këto pyetje “vendore” shtohen teksa përballemi me moralizmin shqiptar, i cili duket mirë në përkthimin e Kristoforidhit: Biri plangrishës ikën e shkon “ndë dhe të-huaj”. Shtesa “dhe i huaj” nuk gjendet as në origjinal e as në përkthime të tjera. Kristoforidhi këtu ka rrëshqitur, sepse mërgimi i plangprishësit nuk është gjeografik, por shpirtëror. Në thelb të gjithë njerëzit janë të mërguar, jo vetëm të ikurit nga Shqipëria a ndonjë vend tjetër mundimesh. Në fakt, të ikurit kanë më tepër shanse të përmenden e të kthehen, por ndoshta jo në Shqipëri. Atje mund të kthehesh për punë të tjera…

Leximi i këtij teksti etik na ndihmon sepse ne provokon. Na ekspozon edhe një herë si kulturë e prapambetur dhe mentalitet i përkundërt me vlerat universale të pendimit, të vetënjohjes, të dashurisë së përjetuar, jo thjesht asaj të ndierë, të pranimit të tjetrit dhe të integrimit në shoqëri, atje ku kthehet i ndërgjegjësuar e i nderuar plangprishësi.

Këto janë vlerat e krishtërimit, pa të cilat nuk mund të ketë konvertim masiv të myslimanëve shqiptarë, siç e predikojnë intelektualët e diktaturës. Përndryshe, do të vihemi para një plangprishjeje të madhe…

Kultura e farisenjve

Kushdo që lartëson vetveten do të përulet, dhe ai që përul vetveten do të lartësohet. (Lluka 18:14)

Në ndeshjen e dhimbshme të shqiptarësisë me krishtërimin nuk gjendet pikë më sfiduese sesa thënia e Jezu Krishtit më sipër. Ngado që ta lexosh këtë varg, nga fillimi ose nga fundi, përmes ose rrotull, nuk mund t’i bësh bisht, hile a dredha thelbit të fesë. Vargu ungjillor përmbys një nga institucionet e rrënjëve në kulturën shqiptare: krenarinë proverbiale. Krishti është mospajtues, madje përmbysës i kulturës shqiptare!

Letërsia jonë nacional-komuniste ka investuar jashtë fuqive të saj për të provuar të kundërtën e kësaj thënieje të Krishtit. Dhe e ka arritur, madje tejet parashikimeve fillestare. Për ta vërtetuar këtë le të shikojmë në pasqyrë veten; me vërtetësi dhe me shpresë. Nëse e kemi të vështirë, le t’i bindemi zonjës kujtesë: shkolla, shoqëria dhe familja shqiptare na mëkoi të jemi të kundërt me përulësinë, domethënë kërkues dhe bartës të krenarisë, edhe pse të shtypur e kokëposhtë. Nuk ka nevojë për shembuj.

Edhe modestia, si nocion diku-atje-midis në kulturën shqiptare, nuk i jepej karakterit të njeriut shqiptar, por disa zemrave shqiptarësh “të mëdhenj” a “të shquar”, duke qëmtuar prej tyre gjeste modestie, të shpenguara a të improvizuara (Për shembull, Enveri vishte çorape të arnuara, e të tjera gjepura). Nuk më kujtohet, në letërsinë tonë kombëtare, ndonjë çast a gjest modestie kryer nga shqiptarë të thjeshtë e të rëndomtë. Modestia, pra, si fqinje në virtyt, edhe ajo ishte e huaj në kulturën shqiptare. Vetë ideologët e gjallë të kësaj letërsie çnjerëzore nuk mund të imagjinohen jashtë nocionit të krenarisë kombëtare, andej nga huajnë edhe vetjaken… Lexojini se si janë marrëzuar në pleqëri!

Thënë së prapthi, unë nuk kam takuar asnjë shqiptar që të besojë se përulësia të bën burrë. Për më tutje, nuk di të ketë shqiptarë jashtë tempujve e jashtë Shqipërisë që të besojnë se të përulesh e të poshtërohesh janë dy akte të kundërta.

Si ka mundësi atëherë që pjesëtarë të një kulture kaq të suksesshme në ngurtësimin e shprehive dhe paragjykimeve, të kërkojnë e shpresojnë kthimin masiv në një fe të përkundërt me llogjikën e tyre? E ka çmendje grupore (kombëtare) në histori? Le të dëgjojmë ungjillin e të dielës së kaluar:

Dy njerëz u ngjitën në tempull për t’u lutur, njëri farisé e tjetri tagrambledhës.
Fariseu po qëndronte e po lutej kështu me veten e vet: ‘O Perëndi, po të falënderoj që nuk jam si njerëzit e tjerë, grabitqarë, të padrejtë, të përdalë, ose edhe si ky tagrambledhës. Unë agjëroj dy herë në javë, jap të dhjetën e gjithçkaje që kam’.
Tagrambledhësi po rrinte larg e nuk donte as sytë t’i ngrinte në qiell, por rrihte kraharorin duke thënë: ‘O Perëndi, ki mëshirë për mua mëkatarin’.
Po ju them se ky u kthye në shtëpi të vet i shfajësuar dhe jo ai tjetri; sepse kushdo që lartëson vetveten do të përulet, dhe ai që përul vetveten do të lartësohet. (Lluka 18: 10-14)

Lexoje edhe një herë. A mund të përfytyrohet një mendësi shqiptare që pranon kokuljen, përulësinë, dënesën e shpirtit, ndjesinë e mëkatit, domethënë një kulturë që ushqen vetënjohjen? Por, i pyes, si mund të bëhen myslimanët tanë të krishterë pa pranuar krishtërimin? Le të vazhdojmë.

Edhe pse origjinali biblik flet për lartësi, ashtu siç jepet pothuaj në të gjitha përkthimet shqip, versioni katolik është më interesanti në këtë pikë: “kushdo krenohet, do të përvujtërohet ndërsa kush përvujtërohet, do të lartësohet” (Simon Filipaj, 1994).

Ky përkthim jo “i saktë” i këtij vargu, kjo “rrëshqitje” në përkthimtari, është pikënisja e një diskursi të munguar në kulturën tonë. Në fakt, kjo është pikërisht ajo që ka thënë Krishti atë ditë. Nga ana jonë, si ta thotë ndryshe përkthyesi dhe kleriku shqiptar? E njëjta fjalë, e përsëdytur në të njëjtin varg të origjinalit, është përkthyer ndryshe në shqipe, në të njëjtën fjali (krenohet/lartësohet). E ka munduar përkthyesin, por nuk e ka mundur. Siç duket këtu, ai nuk ka dashë të lartësohet në letra e as të krenohet në Shqipëri.

Nuk mund të ketë krenari dhe lartësim së bashku. Nuk mund të ketë lartësim pa përulësim. Nuk bëhet dot në krishtërim. Është çmenduri ta besosh. Hidhni sytë përreth…

Për parantezë, një rrugëtim në përkthimin e nocioneve biblike nga përkthyesit shqiptarë nëpër qindvjeçarët e fundit është i domosdoshëm për kulturën tonë. Ata që do ta bëjnë, do të na ndihmojnë të kuptojmë më mirë ndeshjen e krishtërimit me shqiptarët. Ja një shembull tjetër: Fariseu falënderoi Zotin në tempull se nuk është si njerëzit e tjerë, të cilët janë kështu, ashtu dhe madje “të përdalë”. Mirëpo këtë të fundit Kristoforidhi  e përkthen “kurvarë.” A është njësoj “të përdalë” dhe “kurvarë”? “Të përdalë” do të thotë meshkuj dhe femra bashkë, ndërsa “kurvarë” në shqipe është vetëm meshkuj.  Një kontradiktë e tillë në përkthim, e cila në thelb përshkruan ngjyrat vendore, na dëfton moralizmin dhe hipokrizinë; kulturën e farisenjve.

* * *

Farisenjtë ishin një rrymë moraliste laikësh, një lëvizje ku përfshiheshin pothuaj gjithë “shkruesit”, interpretuesit e Ligjit, dhe pak priftërinj. Mjaft prej farisenjve kishin lidhje me Jezuin, e ftonin për gosti në shtëpitë e tyre dhe ai shkonte. Nikodhimi, një prej farisenjve të mirënjohur, biseda me të cilin përbën një diskurs më vete në Dhjatën e Re, e mbrojti Jezuin publikisht. Të tjerë mbrojtën apostujt në Këshill, si dhe shën Pavlin. Gjithsesi, shumica e farisenjve iu kundërvu me fanatizëm veprës së Jezuit.

Portreti kulturor i farisenjve është i vetëpërshkruar në fragmentin e cituar më sipër. Është kaq flagrant saqë nuk ka nevojë për ilustrime. Bëj çfarë të duash fshehtas, shkeli të gjitha, vetëm se publikisht duhet të jesh i nderuar e ta mbash kokën lart. Qofsh i butë me dëshirat e tua, madje dhe me ato seksuale, por i rreptë me gruan dhe fëmijtë e tu. Hipokrizia në sipërore!

Dhe megjithatë, farisenjtë natë e ditë rrëmonin tokën e trazonin detin për të bërë një dishepull. Kur e gjenin, e bënin më të lig se veten. Bota e tyre përbëhet nga sojllinj dhe sojsëzë. Besonin se ishin tepër të fisshëm, prandaj dhe nuk pranonin kontakte me mëkatarët. Farisenjtë janë me kombësi shqiptare. Dashurinë e Zotit e kufizonin vetëm në vetvete. Si në Shqipëri sot…

Tragrambledhësit (publikanët), në skajin tjetër, ishin nëpunës “doganash”; shërbim publik i administratës romake. Ishin nëpunës shtetërorë, pra, por të pasur dhe rëndom të padrejtë e grabitqarë. Populli nuk i deshte prandaj dhe i barazonte me mëkatarët dhe prostitutat. Por ndonjëherë pamja mashtron, siç pamë me Zakeun në shkrimin e kaluar, dhe ashtu siç duket në ungjillin e sotëm; tagrambledhësit treguan pendesë dhe rrëfim në praktikë, gjë që iu dha shfajësim të drejtpërdrejtë nga Zoti.

Tagrambledhësi i ungjillit të sotëm është i përulur dhe i sinqertë. E rrëfeu mëkatin sepse e rëndonte në shpirt. Ishte njeri i vërtetë. Fariseu, në të kundërt, hiqet si i pastër, i ndershëm, i fisshëm, prandaj dhe teatral. Është i rremë! Tjetër në jetën personale, e tjetër në podium. Për të mashtruar të tjerët, e nis duke gënjyer veten. Maskara!

Të gjitha veprat e fariseut kanë në qendër veten e vet, për të krijuar përshtypje tek të tjerët, dhe jo nga dashuria ndaj Zotit dhe njerëzve. Fariseu është i humbur, ndërsa tagrambledhësi i fituar!

Le të kërkojmë hirin e Zotit që të na çlirojë nga krenaria, kjo sëmundje shqiptare.
Le të mohojmë kulturën e farisenjve, të hipokrizisë, dokrrat e nderit, besës e madhështisë teatrale. Ato që na mbajnë në fund të botës.
Le të përvetësojmë qëndrimin e tagrambledhësit, e mëkatarit që pendohet dhe e lë veten në mëshirën e Zotit! Që të lartësohemi! Amin!

Dhimbjet e ndryshimit

Ai [Jezui] hyri për të bujtur te një mëkatar (Lluka 19:7)

Zakeu, i shkurtër e i pakët, iu qep një fiku për të parë Krishtin. E njihnin të gjithë, se ishte tagrambledhës, dhe u bë gaz i botës në majë të pemës atë ditë, por nuk iu bë vonë. Madje reagoi si fëmijë kur Jezui e shqoi dhe i thirri: “Zaké, zbrit shpejt poshtë, se sot duhet të qëndroj në shtëpinë tënde.”

Ndërsa njerëzit thanë për Jezuin se “ai hyri për të bujtur te një mëkatar”, Zakeu i befasoi bashkatdhetarët e tij: “Ja, gjysmën e pasurisë, o Zot, po ua jap të varfërve dhe, po t’i kem marrë ndokujt diçka me mashtrim, do t’ia kthej katërfish.” Nderi i tij, turpi i kombit…

Në këtë ungjill që u lexua të dielën e kaluar në kishën tonë, ka dy-tri tema për debat, por unë do të përsiatem tek njëra: ndryshimi i njeriut!

Profesioni i Zakeut ishte tagrambledhës, një punë e urryer atëbotë, aq sa në Ungjill është sinonime me prostitucionin. “Tagrambledhësit dhe mëkatarët” përdorej shpesh në ligjërim për të dëftuar me gisht të ligjtë e shoqërisë. Përderisa profesioni ishte i urryer, ashtu duhet të ishte dhe bartësi i tij. Vetëm pse ishte tagrambledhës, afërmendsh Zakeu ishte dhe mëkatar, domethënë i rrëzueshëm nga Zoti dhe shoqëria. Por ja që Jezui e përmbysi llogjikën e zakonit…

Ky është Zakeu, një nëpunës me emër të keq, por me të ardhura të mëdha, madje me përvojë komunikimi me njerëzit. Puna e ndihmonte të ishte i informuar mirë mbi ekonominë, politikën dhe zhvillimet e kohës së tij. Ishte në dijeni të ligjërimeve e bëmave të Jezuit, para se ky të mbërrinte në Jerikó.

Për ta kuptuar mirë Zakeun më duhet të kujtoj gjyshen time (e lindur në vitet 1890), e cila na rrëfente për “taksidarin” në fshatrat e Bregut, se sa i urryer ishte ai, pikërisht se përdorte herë hilen e herë forcën për t’iu mbledhur fshatarëve taksat që kërkonin qeveritë. Si fëmijë më vinte keq për tagrambledhësin, por vetëm se s’dija si ta thoshja atëherë. Nuk dëgjova kurrë të flitej me mëshirë për të, sepse shqiptarët ligësinë nuk ia jepnin profesionit, por personit!

* * *

A ndryshon njeriu? Kultura shqiptare na ka mëkuar të besojmë se njeriu nuk ndryshon, se “ujku qimen e ndërron, por zakonin s’e harron”, e të tjera fjalë e sende shqiptare. Përvoja njerëzore, në të kundërt, qysh nga mendimtaria e lashtësisë madje, dëshmon se njeriu jo vetëm ndryshon, por e ka për natyrë ndryshimin.

Njeriu, pra, është i prirur të ndryshojë. Kjo do të thotë se mohimi i shqiptarit në këtë pikë, shpirti i mosndryshimit, nuk është natyror, nuk është normal, pavarësisht nga folklori i kombit.

Intelektualët më cilësorë kanë qenë dhe janë ata që nuk adhurohen nga pushtetet dhe nga turma; ata që na ndihmojnë të ndryshojmë. Intelektuali mbetet intelektual kur nuk e humbet shpresën e ndryshimit, domethënë kur e ndan veten nga të shumtët; përndryshe bëhet popull.

Njeriu nuk ndryshon vetëm atëherë kur nuk do të ndryshojë, atëherë kur kryeneçet, kur ka frikë, kur ka turp, kur s’ka dritë, kur s’ka këllqe, kur bëhet rob i pushtetit të shprehive. Në këtë pikëpamje është vështirë të ndryshojë njeriu, prandaj dhe ndryshimet në shoqëri janë të ngadalta.

Në statistikat vjetore të vendeve të qytetëruara lexohen ndryshimet në mentalitetin e njerëzve, se si e shohin aksh temë a fenomen social në vitin 2008, dhe se si e shihnin të njëjtën temë a fenomen dhjetë vjet më parë. Statistikat qeveritare japin detaje me numra e me përqindje, ku shquhen qartë ndryshimet në botëkuptimin e njeriut; njerëzit bëhen më njerëz.

Përveç ndryshimeve “të ngadalta” në mentalitet, si pasojë e ndërgjegjësimit grupor dhe politikave sociale, ekzistojnë ndryshimet individuale, të ngadalta e të befta, në rrethana të ndryshme për secilin rast. Kjo nuk ka të bëjë me shoqërinë, sesa me eksperienca e ngjarje personale. Ashtu si me Zakeun.

Këtu, veçse, kemi dy fjalë kryq: pendim dhe gatishmëri, si parakushte për ndryshim. Dikush pendohet për të kaluarën, nuk është i lumtur me të tashmen dhe e mban zemrën hapur për të renë. Ky është ndryshimi i vërtetë i njeriut. Ky është dhe konvertimi i vërtetë në krishtërim.

Nuk ka rëndësi se kush është personi në fjalë, nëse është “nga familje e mirë”, nëse është “i ndershëm”, “i besës”, “patriot”, “burrë shqiptar”, e të tjera dokrra. Për më keq, nuk ka fare rëndësi nga i rrjedh fisi, çfarë biografie ka, sa mëkate ka bërë ai dje, sa kanë bërë të tijtë, sa para kishte, sa para ka, me kë ka bërë krushqi, si e ka fytyrën, e të tjera shpikje shqiptare. Sepse shembulli i sotëm, të cilin kisha nuk e sjell për rrëfenjë, por për imitim, është pikërisht një njeri jo i fisshëm, madje një fytyrë e urryer nga bashkëkohësit e tij. Është e kundërta e llogjikës shqiptare.

* * *

Në personin e Zakeut Krishti takon botën e rënë, botën e mëkatarëve. Kjo nuk ishte rastësore, sepse edhe gjetkë e shohim “mësuesin mes tagrambledhësish dhe prostitutash,” të kuvendojë e të hajë me ta. Të haje me dikë atëbotë ishte gjest guximtar, sepse shihej si akt përbashkimi shpirtëror, prandaj dhe sjellja e Jezuit shkaktoi skandal publik. E vërteta është se Krishti jep e merr me botën e përçmuar, me qëllim shpëtimin e tyre dhe jo njësimin me ta.

Zakeu ishte penduar, nuk ndihej mirë me të tashmen, dhe ishte gati për ndryshim. Nuk i bëhej vonë se “ç’do të thotë bota”. Ai e kapërceu drojën dhe u ngrit mbi vetveten e mbi bashkëkohësit. Zoti iu përgjigj Zakeut, por dhe Zakeu bëri të njëjtën gjë.  Në fakt, thirrja e ndryshimit vjen për të gjithë njerëzit, edhe pse ndryshe për secilin. Mjafton të kemi veshë që dëgjojnë mirë e zemër guximtare.

Nuk është e lehtë të jesh shqiptar dhe i krishterë njëherësh. Është tmerrësisht e vështirë të pajtosh të vërtetat e Ungjillit me zakonet shqiptare. Është një mur i madh, të cilin vetëm hiri i Zotit mund ta përshkojë. Letërsia jonë nacional-komuniste ka ushqyer e ngurtësuar reflekse publike shumë të fuqishme, gjë që s’i lë shqiptarët të ndryshojnë. Për më keq na ka bindur të mos besojmë se ekzistojnë ndryshime njerëzish gjetkë, prandaj dhe ata që ndriçohen e ndryshojnë duhen të përbalten publikisht me forcë.

Le të kujtojmë Joan Pagëzorin, i cili predikonte ndryshim mendjesh (pendesë), për t’i përgatitur udhën Krishtit. Thelbi i krishtërimit është pikërisht tek ndryshimi i mendjes, te kthesa e njeriut, sepse vetëm kjo mund të quhet konvertim.

Ndryshim i mentalitetit do të thotë ndryshim i sjelljes shoqërore. Zakeu vazhdon tagrambledhës, por jo më mëkatar. Takimi i Krishtit me shqiptarët, sidomos me myslimanët, është i dhimbshëm, prandaj dhe i pamundur për ta. Sepse kërkohet pendesë, domethënë mohim i jetës shqiptare!

Fjalët “kthesë”, “ndryshim kursi”, “ndryshim mendjeje”, tingëllojnë tepër naive për militantizmin shqiptar, por ja që pa këto nocione nuk mund të ketë konvertim në krishtërim.

Le të reflektojmë mbi të kaluarën tonë, duke shmangur skajet sentimentale të krenarisë dhe të dëshpërimit.
Le të bëjmë paqe me të tashmen, me pragmatizëm dhe me shpresë.
Le të pendohemi dhe të hapim zemrën për të renë.
Le të ndryshojmë sot. Amin!

Zgjebja e racizmit

…përveç këtij të huaji… (Lluka 17:18 )

Dëgjuam dje në kishën ortodokse “Ungjillin e dhjetë lebrozëve” (Diodati i Ri), a “të gërbulurve” (V. Dervishi), apo, sipas versionit toskërisht, “të-krromosurëve.” Këtu, në shqipen puritane të Kristoforidhit, gjejmë fillin e interpretimit, sepse përkthyesi kërkon dhe gjen një sëmundje ngjitëse të kohës së vet, duke i dhënë Ungjillit shqip ngjyra vendore. Por “krroma” është vetëm gjysma e së vërtetës.

As turbekulozi para penicilinës nuk mund ta japë përkthimin të plotë, pikërisht se “lepra” e viteve të Jezuit nuk ishte vetëm sëmundje trupore, por konsiderohej shpirtërore, pse paskesh në zanafillë mëkatërinë. Kësisoj, njerëzit besonin se Zoti i kishte ndëshkuar të zgjebosurit si mëkatarë, prandaj dhe atyre, duke qenë ndryshe në thelb, jo vetëm në lëkurë, nuk iu lejohej të përziheshin me bashkëkohësit e tyre: as në shtëpi e në fis, as në treg e në rrugë, as në tempull e në mbledhje publike, asgjëkundi në shoqëri!

Si jetonin të zgjebosurit? Jashtë Jerusalemit ishte një vend-gropë ku flakeshin dhe digjeshin pa ndërprerje plehrat e kryeqytetit, prandaj dhe e quajtur zjarrtore. Atje shkonin të leprosurit dhe të verbrit për të kërkuar ushqim, dhe përderisa flaka ishte e përhershme, të munduarit ulërinin tek përcëlloheshin nga zjarri në rrëmim të ushqimit nëpër plehra, aq sa tingujt e tyre të frikshëm dëgjoheshin së largu nga kalimtarët. Kjo torturë, e flakëve në zjarrtoren e plehrave të Jerusalemit, përdoret në ligjërimin e Krishtit si metaforë për mundimet në ferr: “Në zjarrin e jashtëm.” Andej ka dalë si shprehje.

Të diskriminuarit për shkak të një sëmundjeje anormale, sipas mentalitetit të shumicës dërrmuese atëherë, kishin krijuar një komunitet bashkëvuajtësish jashtë shoqërisë. Izolimi shoqëror i këtij grupi viktimë e racizmit duket edhe në faktin se i thirrën Jezuit “duke qëndruar larg”; nga frika e shoqërisë…

Nëse duam të besojmë dhjetë leprozët e Ungjillit të sotëm, le të përballim fenomene të ngjashme në shoqërinë shqiptare sot. Sa herë kam dëgjuar të përfliten homoseksualët e prekur nga sida në Shqipëri! Shumica shqiptare beson se homoseksualët e infektuar nga kjo sëmundje janë të ndëshkuar nga Zoti, por e njëjta shumicë nuk beson të njëjtën gjë për heteroseksualët e prekur bash nga e njëjta sëmundje. Përse vallë? Sepse kështu flet racizmi.

————————————————————————————————–

Dhjetë leprozët e shëruar nga Krishti ikën dhe harruan të kthehen e ta falënderojnë Jezuin, “përveç këtij të huaji”, sepse nuk është e lehtë të jesh i izoluar dhe mirënjohës njëherësh. Por i huaji, edhe pse më i diskriminuar se nëntë vendasit, pikërisht se nuk ishte vendas, e arriti falënderimin, u ngrit mbi vetveten e prandaj mbi të tjerët, atje lart në mirënjohje, virtyt e shenjtëri.

Në toskërishten e Kristoforidhit termi αλλογενής përkthehet tjatërë-kombës, ndërsa në gegërishten e tij edhe më kumbueshëm: komp’ i huej. Sepse i atillë ishte. I huaj, madje samaritan, fqinj i keq… Sa e afërt dëgjohet, edhe pse mbas njëzet shekujsh…

Letërsia jonë nacional-komuniste na bëri të besojmë se popujt fqinjë janë “shumë racistë”. Nuk na tha, të paktën, se fqinjët tanë janë “më shumë racistë”, ose të na thoshte se ne jemi “më pak racistë”. Jo, jo. Ekstremi i ndërhyrjes në tru!

Një indoktrinim i tillë në kulturën shqiptare u dogmatizua më tutje me përdaljet e mëdha të viteve 1990. Shqiptarët e pasdiktaturës u bënë subjekt diskriminimi e viktima racizmi, ndoshta më shumë në Greqi e më pak në Itali, që të sjellim dy shembujt më të mëdhenj, gjë që e vonoi ndërgjegjësimin tonë. Abuzimi nga tjetri na bëri të harrojmë urrejtjen nga brenda, domethënë krimet e mëdha brendashqiptare, më të shumta se ato që na kanë shkaktuar fqinjët. Si ka mundësi?

Nga çasti kur njeriu motivohet e tundohet të shquajë, ai nis të klasifikojë, të dallojë sende, ngjyra, nuanca e tinguj, e për rrjedhojë “të diskriminojë” në natyrë. Njësoj bën dhe shqiptari. Pa këtë potencial nuk mund të jemi njerëz normalë. Normalja zhbëhet kur shoqëria ua mohon njerëzoren njerëzve, domethënë klasifikimin e shpenguar, duke shtënë metoda dallimi sipas normave, zakoneve, dokeve e, sidomos, interesave të saj.

E vërteta e hidhur është se tani, mbas kaq vitesh dallimi e diskriminimi të natyrës, të botës dhe të vetes, vëzhgojmë se shqiptarët janë më racistë se fqinjët. Jo? Le të mos shkojmë larg, por le të shquajmë brenda botës shqiptare: Çfarë racizmi ekziston midis klasave politike e shoqërore, midis brezave, klaneve, grupimeve, interesave, madje midis të gjallëve dhe të vdekurve shqiptarë… Përjetësisht në urrejtje!

Kësisoj kultura buron vazhdimisht racizëm, këto energji vendore, pra, por duke iu dhënë emra të vjedhur, për t’u fshehur e për të manipuluar të shumtët. Sa më shumë zhytet një kulturë në racizëm, aq më tepër e shenjon me gisht racizmin gjetkë. Kultivimi i jo njerëzores në kulturën tonë e ka sjellë shqiptarin në këtë pikë çnjerëzore, në pikë të hallit, në konflikt me vetveten, prandaj dhe me tjetrin!

Racizmi nuk ka kanun. I huaji, për rrjedhojë, nuk është jo shqiptari, por çdonjeri ndryshe jashtë vetes: Tjetri! Në këtë rreth vicioz të mohimit pasqyra shqiptare pohon urrejtjen më të madhe… ”Lufta e klasave”, njëri shembull. Ja imagjinoni një Shqipëri të pavarur, siç ishte për herë të parë (realisht) vendi ynë në vitet e diktaturës: Gjehenë! Zjarri i përtejmë… E ruajt Zoti Shqipërinë, e i cungoftë pavarësinë!

Racizmi e infekton në tru qenien njerëzore, kaq shumë saqë vetëm një mrekulli mund ta çlirojë. Përndryshe, integrimi i njeriut në një botëkuptim pa dallime është shumë kohëgjatë. Në përpjestimet sociale të Shqipërisë ndryshimet kulturore janë edhe më të ngadalta, madje të improvizuara…

Racizmi është zgjebje, mbytës i lirisë, vrasës i frymës, zhdukës i shqisës që shquan ngjyrat dhe nuancat e shumta në këtë botë, prishës i timbanit që dëgjon muzikën e vërtetë të tingujve, vrasës i harmonisë që ndihmon në leximin pa paragjykime të natyrës njerëzore. Racizmi të vret.

————————————————————————————————

Në qoftë se kultura shqiptare vijon të ushqejë racizëm, ajo e thellon humnerën jo vetëm me krishtërimin, por me vetë botën perëndimore.

Në qoftë se myslimanët shqiptarë, si fuqia vendimtare në kulturën tonë, nuk çlirohen nga racizmi e nuk bëjnë paqe me vetveten, ata nuk mund të pajtohen me krishtërimin. Konvertimet me motive politike, ekonomike dhe emocionale nuk kanë fuqi të thyejnë të pamundurën e madhe. Në të kundërt, ata po ia shtojnë dhimbjet botës së krishterë, pavarësisht nga mania dhe magjia e rrënjëve…

Në qoftë se shoqëria shqiptare nuk vjen në vete e ta pranojë njeriun ashtu siç është, Shqipëria do të vazhdojë të shërbejë si gropa e plehrave të Evropës.

Le ta pastrojmë zemrën sot.
Le të lutemi për çlirim nga një kulturë raciste.
Le të përqafojmë Krishtin, i cili dënon çdo dallim e çdo formë diskriminimi të njeriut.
Le të luftojmë për një botë shqiptare pa dallime.
Le ta ruajmë veten nga hipokrizia dhe pushteti i shprehive shqiptare; nga mendimet, gjestet dhe formulimet raciste që na janë bërë natyrë e dytë.
Le t’iu japim fëmijve tanë një shans për ta lexuar botën e Zotit me sytë e tyre; për ta prekur krijesën e Tij të papërlyer nga zgjebja e racizmit. Amin!

Plagët e emrave

…iu dha emri e tij Jezu… (Lluka 2:21)

Në pyetësorin e intervistave shqiptare jo rrallë ndeshet edhe pyetja mbi emrin, domethënë nëse të intervistuarit, rëndom i/e mirënjohur në Shqipëri, i pëlqen apo jo emri i vet (Çuditërisht nuk kam vënë re të pyesin njësoj dhe për mbiemrin…).

Kur hasim dukuri të tilla, kaq ekspozuese kulturorisht, kujtojmë se dhënia dhe bartja e emrit janë akte politike në Shqipëri. Për më tutje, lakimi dhe dallimi i emrave është një nga plagët publike në botën shqiptare. Vetëm përfolja e disa kategorive emrash mjafton për të gishtshenjuar krizën onomastike të këtij brezi, si pjesë e krizës identitare shqiptare.

Çështja e emrave, atëherë, është një nga komplekset myslimane në Shqipëri, prandaj dhe emërdhënia është pjesë e temës “Shqiptarët dhe krishtërimi”. Sa shpejt kaloi koha kur tingëllima e disa emrave ishte kompleks ortodoks…

Në Ungjillin e Llukës dëgjojmë sot se tetë ditë mbas lindjes Krishti mori emrin Jezu. Këtë ngjarje e kremton kisha jonë çdo fillimvit, më 1 janar. Në leximet dhe himnet e ditës e shquajmë Krishtin të përulur, sepse nuk pranoi vetëm të lindë si njeri, por dhe iu nënshtrua Ligjit e praktikave shoqërore të asaj kohe, siç ishte rrethprerja dhe emërdhënia për hebrenjtë.

Sipas shembullit të Krishtit, pra, kisha jonë përcaktoi ditën e tetë mbas lindjes si çast i emërdhënies për çdo fëmijë; nga prindët, natyrisht. Por a ruhet kjo? Në kishën greke, me të cilën është më afër ortodoksia shqiptare, emërdhënia në ditën e tetë nuk u ruajt, por u shty për në ditën e pagëzimit. Është një keqkuptim, sepse në pagëzim emri thjesht përsëritet, pikërisht emri që është dhënë ditën e tetë mbas lindjes; nga prindët, jo nga prifti.

Por ja që kjo nuk ndodh, prandaj dhe emri thirret për herë të parë në shërbesën e pagëzimit, madje me doza shumë ceremoniale, më të forta se mësimet ugjillore. Dua të them, përmbledhtas, se në kishën greke pagëzimi është lidhur me emërdhënien, prandaj dhe i pranuar dogmatikisht sot nga shqiptarët ortodoksë.

Rrëshqitja nga tradita biblike është arsyeja kryesore për ngatërresat dokumentare dhe pështjellimet identitare që ka krijuar, për ne ortodoksët e përtej, çështja e emrave mbas 1990-ës e gjer më sot.

Nëse në Shqipëri do të predikohej Ungjilli i Kishës do të kishte më pak dhimbje, domethënë më pak ndryshime emrash. Vërtet që prindët përzgjedhin një emër shenjtori për fëmijën e sapolindur, duke i dhënë jetës së re shembullin e imitimit, por kjo nuk ishte e mundur nën një diktaturë antifetare.

Në fund të fundit kryerasti i emrave është Jezu Krishti dhe në një gjendje kaq përjashtimore, si në Shqipëri,

Kisha duhet t’i kthehej traditës së lashtë biblike dhe të njihte urimet e prindëve, domethënë të kishëronte të gjithë emrat shqiptarë, pa ua cekur fare shkronjat. Thuhet se në Mbretërinë e Qiejve do të hyjmë e do të thirremi me atë emër që na kanë dhënë prindët… E tmerrshme nuk është?

Nëse Shqipëria do të ishte vend i mbarë praktika e emrave do të ishte njësoj si në botën e qytetëruar, ku ndryshimi i emrit është e drejtë e çdo qytetari, për çfarëdo arsye. Në të kundërt, ndryshimi i emrit në botën shqiptare është standard i absurdit. Edhe pse praktikisht emrat ndryshohen nga shumë shqiptarë, ndryshimi i emrit dënohet nga mendësia e ngurtë zotëruese.

Edhe pse emrat e shqiptarëve ndryshohen kaq shpesh për arsye politike, ekonomike e psikologjike, mendësia e shumicës shqiptare nuk e pranon si normale vendimin e dikujt për të ndryshuar emrin për arsye personale, ndoshta private. E dyta përkthen të parën.

Jo rrallë grupime myslimane shqiptare dalin e përflasin publikisht me epshet e patriotizmës ata ortodoksë që kanë ndryshuar emrat mbas 1990-ës, sidomos nëse të përfolurit janë klerikë. Janë kaq të errësuar nga racizmi saqë nuk dinë të fshihen dhe e shkelin arsyen haptas. Sepse ortodoksët janë një pakicë e diskriminuar në botën shqiptare. Nëse jo, përse të mos kenë të drejtë të rimarrin emrat që kanë pasur dikur, para se t’ua ndalonte diktatura, aq më tepër kur kisha ortodokse, në shumicën dërrmuese të rasteve, nuk i pranoi shqiptarët ortodoksë me emrat jo ortodoksë të dhënë gjatë diktaturës?

Jemi në një kulturë absurditetesh të shumëfishta, prandaj dhe vetë argumentimi në kësi temash tingëllon absurd. Sepse të njëjtit myslimanë që përpiqen të denigrojnë ortodoksët, pikërisht se ata vendosën të pagëzohen në moshë të rritur dhe t’i binden Kishës duke marrë emra kishtarë, të njëjtit shpifës, pra, heshtin për vetë myslimanët që i kanë mohuar emrat e mëparshëm duke marrë emra të krishterë mbas viteve 90.

Edhe në këtë pikë unë do të kisha rezerva. Jo aq te konvertimet, të cilat si prift i kam shmangur në shumicë këto vite, pikërisht se nuk ishin me motive kishtare, por tek emërdhënia. Madje i thashë njërit dikur: “Përderisa në festoren tonë kemi një shenjtor që quhet Ismail, përse të mos të mbash të njëjtin emër të bukur që ke?” Dhe ja si më befasoi: “Jo mër ti. Ç’kuptim ka pastaj që u pagëzuam? Na rruat motra e burrit!” Sepse synimi nuk është spiritual, por kulturor. Ismaili nuk synon të bashkohet me Krishtin, por të shpëtojë nga

Ismaili…

Shumica e shqiptarëve që kanë ndryshuar emrat sot janë myslimanë. Të paktën ortodoksët kishin arsye fetare/komunitare, por çfarë arsyesh kishin dhe kanë myslimanët? Motive politike, ekonomike dhe emocionale. “Asgjë s’është e fshehtë nën diell.”

Nëse shqiptarët nuk gjejnë fuqi e dritë të kapërcejnë kompleksin e emrave, nuk kanë për të parë jo fytyrën e Krishtit, por as të Evropës!

Nëse myslimanët nuk bëjnë paqe me veten, domethënë edhe me emrat e tyre, nuk mund të bëjnë paqe me Tjetrin.

Përsa ndryshimi i emrit ndër shqiptarë nuk përfton fuqi e përmasa ligjore/shekullare, e çon botën shqiptare mbrapa, jo përpara.

Përsa ndryshimi i emrit ideologjizohet me krishtërimin, shqiptarët janë futur në një hulli të rrezikshme.

Nëse politika shqiptare nuk e heq nga axhenda ideologjemën e krishtërimit të shqiptarëve, mendimtaria jonë mbetet e lidhur në shërbim të politikës.

Për ne ortodoksët gjërat janë më të kthjellëta. Nëse nuk e pranojmë tjetrin ashtu siç është, me atë fe, me atë emër, me atë fytyrë, me atë ngjyrë, me ato prirje, me ato të mira e të këqija që ka në total, nuk kemi për ta parë fytyrën e Zotit (Do t’i kthehemi përsëri dhe përsëri kësaj teme).

Vetëm kështu, duke lënë mbrapa të rremen e “tolerancës fetare” në Shqipëri, për të arritur dashurinë pa kushte të Krishtit, vetëm kështu them, mund t’i qasemi krishtërimit; dhe prapë me drojë. Përndryshe, e pamundura e madhe në kulturën shqiptare mbetet e pamundur në kurrën e kurrës.

Emrat tanë, në mbyllje të këtij kreu. Le të dëgjojmë mirë Ungjillin e 1 Janarit dhe t’i kthehemi aktit të drejtë kishtar, traditës liturgjike të Kishës, duke ua dhënë emrin fëmijve në ditën e tetë mbas lindjes. Është ai emër i dhënë nga prindët, e i shenjtëruar më vonë në pagëzim, me të cilin do të sillen në përjetësi. Amin!

Liria e kompromentuar

Kam pritur të lexoj diçka ortodokse mbi ndeshjen e shqiptarit me krishtërimin, domethënë një seri temash ku të vihet përballë vështirësia grupore shqiptare ndaj mësimeve dhe urdhëresave të Jezu Krishtit. Ose, të paktën, një seri predikimesh ku leximet e përjavshme dielore të rroken e të përsiaten pa paragjykime, pa frikë institucioni; me dashuri, drojë dhe guxim njëherësh. Me përgjegjësi ndaj bashkëkohësve.

Kërkohet sot një përqasje teologjike në kulturën shqiptare, madje me prirje trazimi shpirtëror, për t’u shkundur mirë, që të marrim pak frymë.

Nuk trashëguam fare teologji vendore nga e kaluara shqiptarbërëse. Sepse dy të mëdhenjtë e fushës, Kristoforidhi dhe Noli, të cilët bënë kaq shumë për tekstualizimin e Fjalës në shqipe, iu shmangën haptas teologjisë; e nisën dhe e përçuan veprën me dije, zell e hollësi: filologjikisht në histori. Dy të mëdhenjtë lindën dhe vdiqën si përkthyes-filologë, madje duke përkthyer në shumicë përkthime. Ishte atëherë kur kopjimi e shumëfishi në letrat shqipe jo vetëm që s’nxinte, por zbardhte kriteret e prodhimtarisë.

Një parantezë. Botimi i vetëm teologjik i Nolit, një katekizëm e shkurtër, ishte një përkthim i një përkthimi tjetër, duke i hequr madje dhe emrin autorit… Ku është predikimi i tij në ortodoksinë shqiptare?

Në fillim Noli, i ndihmuar nga shkrimet “anatomike” të Faik Konicës, e pati për qef të shkruante mbi mendësinë shqiptare, mbi veset, tekat, shprehitë dhe praktikat e shqiptarëve, duke i ardhur shumë afër temës kulturore, por mbas aktivizimit në politikën shqiptare ndryshoi kurs. U kompromentua. Kur doli nga politika zyrtare ai përsëri ndërmori projekte penguese, sidomos i ai kultit të Fanolit. Për më keq, ato pak ligjërime noliane anglisht nuk kanë asgjë gjurmë teologjike. Ku është predikimi i peshkopatit ortodoks? Ndoshta tek busti në narteksin e një kishë-xhamie…

Diktatura, në të njëjtën kohë, ia përthau trurin shqiptarit. Kisha u përpoq të mbijetojë duke i shërbyer atij zoti dhe këtij despoti, derisa iu dorëzua këtij të fundit dhe humbi. Dhe megjithatë ekzistojnë predikime ortodokse të asaj kohe.

Gjithsesi, nga çka u shkrua para e gjatë komunizmit, bëhet fjalë për të sjellë në predikimin shqip atë që është e natyrshme në gjuhët e tjera: një përpjekje së pari gjuhësore dhe së dyti spirituale. Nëse teologë si Dhimitër Beduli e Theofan Popa, fjala bie, shkruan punime mbi kishën shqiptare, ato vepra ishin vazhdimësi e kombëtarizimit të Kishës, të mira në thelb, por naïve në trajtim. Teologët e kaluar nuk kishin as zotësi e as guxim ta cekin problemin e kontaktit si konflikt kulturor: Shqiptarët dhe krishtërimi.

Mbas ringritjes së KOASH-it me nismën dhe mbështetjen parësore të shtetit grek, ekzistojnë sot disa gjini predikimesh në shqipe. Shumica janë përkthime predikimesh nga greqishtja e anglishtja. Disa botime janë të kryera privatisht, jashtë e brenda Shqipërisë, e të tjera nga KOASH-i. Një pjesë janë përmarrje zelltarësh grekë, nga ato që nuk pinë ujë as në Greqi, e të tjera janë kopjime andej-këtej nga greqishtja e anglishtja.

Gjithsesi, pavarësisht nga rrëmuja, ekzistojnë sot predikime të nevojshme e serioze në shqipe. Vlen të themi se predikimet e pasdiktaturës kanë synime kishtare-spirituale, por pa e prekur temën tonë, atë konfliktualen.

Dhe ja tek vjen teologjia politike e Janullatosit! Çdo marrje spirituale aktualizohet me dhënien e një misioni në ankth. Predikimi politizohet duke përlëshuar përgjigje sa andej këtej, me një gjuhë e trajtim të tejkaluar për gjetkë, por gojëhapës për intelektualët e sotëm shqiptarë. Megjithatë, që të rrimë shtrembër e të flasim drejt, predikimet e Janullatosit e kanë tundimin për të bërë diçka të mbarë në gjuhën shqipe, a qoftë dhe për të thelluar mendimtarinë kishtare në Shqipëri.

Në këtë cektinë intelektuale në ortodoksinë shqiptare, me këtë shfytyrim të kishës vendore (me peshkopë nga Greqia dhe nga komuniteti mysliman), me një regjim kishtar kaq të centralizuar, me një veprimtari intelektuale kaq të kontrolluar, dhe me një diasporë shqiptare ortodokse urtësisht të zhbërë e në shërbim të interesave amerikane e myslimane, nuk ekziston sot në shqipe predikim më i fortë kishtar sesa ai i Janullatosit (Është i tillë pavarësisht se nuk ka vlera tekstuale, sepse i përkthyer nga greqishtja fjalë për fjalë në një zhargon kultist; pa art, pa liri prefesionale në gjuhë, pa shpengim shprehimor, me dobësi të dukshme gjuhësore). Thuani ç’të doni, ju të tjerët, e bjeruni teneqeve të shqiptarizmës…

Në këto predikime të Janullatosit, të cilat kanë nisur të botohen në libra shqip, nuk priten kërcime kulturore, domethënë të gjejmë atje problemin e përballjes së shqiptarit me Krishtin, atë që kërkojmë këtu. Kjo nuk ndodh sepse, nga njëra anë, teologu nuk është i lirë dhe, nga ana tjetër, autori nuk e njeh mirë shqiptarin.

Ungjilli i Janullatosit është i kompromentuar, prandaj dhe e improvizuar sjellja e tij me grigjën shqiptare. Ky realitet, kjo dhënie-marrje e përjetshme, këto shkëmbime të dhimbshme e të përditshme dhe, sidomos, epërsia e shumëfishtë e Njëshit në lidhjet e tij të ngushta e personale me shqiptarët, mbretërimi i njerëzores, pra, e pengon Janullatosin t’i futet shpirtit shqiptar.

Fola për ortodoksët sepse është zona ku lëviz lirisht, por jo se në komunitetet e tjera është bërë ndonjë gjë më e madhe në këtë lëmë. Përkundrazi, vështirësia shqiptare në përballje me krishtërimin është më e madhe gjetkë. Racizmi dhe mospranimi i tjetrit, që të përmendim vetëm një pikë të debatit të pamundur, është më i madh tek shqiptarët katolikë. Ndërsa përdorimi i fesë për politikë dhe përfitime personale e klanore është më i madh tek myslimanët e konvertuar në krishtërim. Ajmé për pabesinë.

Nëse konvertimet e pasdiktaturës do të ishin me të vërtetë me motive spirituale, me përjashtim të pak rasteve, tema e vështirësisë shqiptare për t’u pajtuar me krishtërimin do të ishte trajtuar prej vetë të sapondriçuarve. Përse jo? Ka mjaft myslimanë të konvertuar që i kuptojnë paq këto që rrihen këtu. Sa e ndershme do të ishte! Ku mërgoi e vërteta?

Problemi, atëherë, nuk është mungesa e potencialit intelektual, sesa ajo e lirisë. E pamundura në kulturën shqiptare. Liria e myslimanëve shqiptarë është njësoj e kompromentuar…

Militantizmi shqiptar

Për shumicën tonë tema “shqiptarët dhe krishtërimi” është çoroditëse në shqipen e pasdiktaturës. Ka dy harqe të mëdha, njëra histori e vjetër dhe tjetra e re, të cilat çojnë në të njëjtin qark, ashtu siç ka dhe dy marrje të mëdha, njëra e intelektualëve dhe tjetra e nacionalistëve, përsëri të shkrira mënjësh.

Sidoqoftë, për ata që kanë pak nder e kripë kjo temë zanon e ftillohet në banalitet, në një kohë kur për shumicën e intelektualëve shqiptarë tema rreh si zonë ndërdisiplinimi akademik, përplotësimi social, përmbushjeje patriotike dhe madje realizimi personal, edhe pse tepër bajate vitet e fundit.

Guxoj ta nis këtë ese me bindjen se tema e rrokur sot iu është shtuar temave seksuale për shumicën e intelektualëve shqiptarë: pavarësisht se ç’thonë vetmevete a me njëri-tjetrin shqiptarët privatisht, gjë që për shumë mbulon pjesën dërrmuese të cilësisë së tyre menduese e prodhuese, në publik duhet bërë ndryshe, për t’u shtirur e fshehur. Sepse seksualiteti është tema më politike në kulturën e sotme shqiptare.

Ja imagjinoni, për parantezë, një shoqëri shqiptare, një letërsi kombëtare, një mendimtari tonën, sidomos, me një përqasje më njerëzore të seksualitetit… Qameti! (Turp për kulturën tonë kjo, sepse përndryshe Shqipëria do të prodhonte më pak prostituta e prostitutë).

Njësoj, sado skandaloze për dëgjesën tonë, është dhe historizimi dhe doktrinimi i çështjes së shqiptarëve me krishtërimin, sidomos duke i mohuar debatin e ndershëm, sepse po na fytyron një mendimtari ndryshe, një kanon tjetër në kulturën shqiptare, një të vërtetë të rreme, një të rreme të madhe, duke shtyrë vonesa në ndërgjegjësimin e shqiptarit të sotëm, duke shtirë turp e frikë, që shqiptarët të druhen më tepër të ndryshojnë si njerëz, kur dihet se në historinë kulturore ndryshimet janë fillimisht vetjake dhe pastaj grupore.

Për brezin tim kjo temë, e shqiptarëve me krishtërimin, ishte fare e panjohur, duke ngjallur kësisoj pak kërshëri e më pak respekt në fillimivet 90, por ja që tanimë ka dalë fare jashtë kontrollit të arsyes, duke e humbur shenjën dhe përmbajtjen e emrit.

Tema e shqiptarëve në krishtërim, a e krishtërimit ndër shqiptarë, rreket në gjithçka historike, filologjike a folklorike, por asnjëherë në përmasën kryesore, e cila gjithmonë kapërcehet, me elegancë nga të hollët dhe me naivitet nga të tjerët: vështirësia kulturore e shqiptarit për të pranuar doktrinat dhe filozofinë e krishtërimit, pa të cilat nuk mund të ketë kthim a konvertim të një populli. Nuk qëllohet atje ku dhemb, pra, tek ato bindje, besore e shprehi të hekurta që e bëjnë të pamundur krishtëzimin e shqiptarëve, por ngjizet një gropë e madhe në letra, me një vrimë të zezë në qerthull.

Shumica e intelektualëve tanë, nga çka shkruajnë, besojnë në krishtërimin e shqiptarëve shtetas, por pa krishtëzimin e shqiptarëve njerëz. Besojnë në religjionin e lakmuar perëndimor (sipas tyre kjo kahje), por pa fenë e këtij religjioni, e cila nuk është dhe aq perëndimore, e kështu tatëpjetë…

Vetëm se teorikët fekthyes shqiptarë, autorë të mëdhenj e aktivistë jo të vegjël, nuk na thonë diçka: Cila është arsyeja (pengesa) kryesore për këtë plan kaq të vonuar? Sepse po bëhen pothuaj njëzet vjet që kur e lëçitën doktrinën e tyre dhe shumë prej subjekteve shqiptare po ikin për në botën tjetër – ku shkojnë vallë? - pa ditur se ç’do të bëhet me ne, jo me ata…

A janë institucionet e krishtërimit jashtë a brenda Shqipërisë vonuesit e mëdhenj?
A mos vallë po na sabotojnë fqinjët grekë e serbë?
Apo mos është shteti (laik) shqiptar që e shtyn? Apo mos janë shpenzimet që mund t’i dalin shtetit shqiptar prej një pagëzimi/banjëzimi masiv të shtetasve?

Përse intelektualët e predikimit të kthimeve, në shumicën e tyre ateistë, të mos ua thonë bashkëkohësve troç arsyen e moskonvertimit të shqiptarëve në Krishtërim? Nëse e kanë të vështirë ta pikasin, le ta nisin nga vetja, tani që janë në këmbë dhe i kanë katërqind…

Konflikti i jetës dhe mendimtarisë shqiptare me një jetë dhe mendimtari Tjetër është një e pamundur, aq e atillë saqë ka krijuar trazira të mëdha shpirtërore ndër autorë e aktivistë shqiptarë, i ka bërë të pendohen sa e sa herë për tezën e tyre të pamundur, pastaj i ka errësuar t’i kthehen prapë vetes, e pastaj prapë në erë, duke mos e shkëputur dot veten nga letrat (ideologjemat kolektive) shqipe, domethënë duke e çuar mendimtarinë e këtij brezi një një rreth vicioz, që të vazhdojmë të besojmë në një ëndërr të pamundur.

Unë them se vetëm ky fakt, pamundësia e intelektualëve shqiptarë për ta shkoqitur problemin mbas kaq vjetësh dështimi, ngërçi për të reflektuar publikisht mbi një të pamundur në kulturë, vetë kjo është një përgjigje e kthjellët. Po pse ashtu?

Kemi nevojë të flasim mbi këtë temë. Ju lutem shumë! Duhet folur jo vetëm se tema e shqiptarëve në krishtërim ka shkaktuar viktima në letrat e këtij brezi, por se predikuesit e një feje të pamundur iu kanë mohuar të vërtetën shqiptarëve, duke ruajtur për vete pozita që vijnë ndesh bash me mënyrën e jetesës që këta iu sugjerojnë të shumtëve. Jemi dëshmimtarë se thirrjet që iu bëhen shqiptarëve të konvertohen në krishtërim janë një copë e politikës së pacipë shqiptare.

Shumica e intelektualëve të këtij brezi mohojnë qëllimisht problemin që kushtëzon një kontakt të mirëfilltë kulturor: ndeshjen e një kulture antikristiane me krishtërimin.

Si ka mundësi që një e pamundur e tillë, siç është krishtërimi për shqiptarët e sotëm në grup, të synohet si ëndërr për të gjithë? Cila shoqëri e kultivuar beson e synon politikisht ëndrra të tilla? (A e shihni se ku na kanë çuar?)

Përveç disa çasteve në rrahjet shkrimore të dy-tre intelektualëve shqiptarë, pjesa dërrmuese e temës mbi shqiptarët dhe krishtërimin i shmanget si djalli temjamit të vërtetës tejkaluese, jo asaj naives dhe spekullatives se “krishtërimi nuk ka hedhur rrënjë ndër shqiptarë”, por kësaj të sotmes që ishte dje e do të jetë dhe nesër, se diskursi mbi përballjen e shqiptarëve me krishtërimin e ekspozon kulturën shqiptare në themel, sfidon ngrehinën tonë nacional-komuniste, nën hijen e së cilës mbahemi sot si komb dhe shoqëri, dhe përmbys simbolet institucionale të krenarisë shqiptare (nderi, besa, e dokrrat e tjera), pikërisht sepse i përkthen ato… Lakuriq!

Që të flasë dikush sot mbi këtë temë me ndershmëri dhe ndjeshmëri, domethënë tejet traditës së sotme historike e filologjike shqiptare, e përtej aleancave politike të bëra a të shpresuara, nuk ka rrugë tjetër veçse të pranojë lakuriqësinë e së vërtetës, tek me pështymat shqiptare, se kontakti shqiptaro-kristian është i pamundur pikërisht se është çështje e një mentaliteti grupor tmerrësisht të fuqishëm, prandaj dhe në shmangie e kurrë në shtjellim. Kushdo që do të flasë ndryshe mbi këtë temë do të përbaltet, do të urrehet e do të anatemohet. Sepse thotë të vërtetën!

Janë tepër të rralla konvertimet e sinqerta të myslimanëve shqiptarë, ato raste që i kundërvihen kësaj të vërtete me hirin e së Vërtetës. E them këtë me përgjegjësi e çmim. Të interesuarit duan të na bëjnë të besojmë se jemi qorra, sepse ashtu na duan. I kemi veç sytë katër, dhe jemi pjesë e një bote kaq të vogël shqiptare ku e njohim mirë njëri-tjetrin.

Dihet mirë se me çfarë motivesh ekonomike, politike e emocionale po luhet një lojë kaq e rrezikshme për historinë e një populli; në një territor historikisht të përdorur…

Është pikërisht mendësia e ngurtë e shumicës dërrmuese shqiptare ajo që e thellon humnerën me krishtërimin dhe, meqë i duan bashkë, me mënyrën perëndimore: urrejtja brendashqiptare, racizmi brendashqiptar, mospranimi e keqtrajtimi i tjetrit shqiptar, diskriminimi i të tjerëve shqiptarë, pamundësia për të pranuar natyrën njerëzore me emocionet, kërkesat dhe larminë e saj, për të mos shkuar pastaj tek qëndrimet dhe bindjet e shqiptarëve si grup ndaj kombësive dhe racave të tjera, ndaj kafshëve, ndaj natyrës… E të tjera.

Kjo mendësi shqiptare është kaq sfiduese saqë ka krijuar një tru kolektiv; lëvizjet publike në botën shqiptare bëhen si të kompjuterizuara, prandaj dhe dëshirat shqiptare, sidomos në rrekjet me krishtërimin si filozofi publike, nuk kërkohen fare, as përfillen kur shpërthejnë, por i blatohen altarit të trurit kolektiv, duke i shenjtëruar marrëzitë.

Është militantizmi i famshëm shqiptar…

“Lumërimet” e Kristoforidhit

 

Një nga mitet e filologjisë shqiptare është se Kristoforidhi ishte i madh edhe për faktin se përktheu nga origjinalët biblikë. Për më keq, një nga dogmat e ortodoksisë shqiptare është se përkthimet e Kristoforidhit janë tej e ndanë ortodokse, madje të vetmet ortodokse që kemi, prandaj dhe ato duhen përdorur në adhurim pse janë të atilla.

 

Në fakt, nuk është dhe aq ashtu, prandaj dhe do të paraqes këtu kreun e 5-të të Mattheut, Lumërimet, siç i quajmë ne këto vargje në fjalësin kishtar, për të ndijuar varg për varg e fjalë për fjalë. Mendoj se ky kapitull është më përfaqësori për një përqasje kalimithi të Kristoforidhit. 

 

Kreu 5 i Mattheut ka 48 vargje. Çdo varg jepet këtu më katërsh: 

 

Vargu 1 është origjinali në greqisht, marrë nga botimi i 27-të i Shoqërisë Biblike, i cili nuk duket se është marrë aq seriozisht nga Kristoforidhi. 

 

Vargu 1.a është përkthimi i Shoqërisë Biblike (Neofitos Vamvas) në greqishten “e re” të viteve 1800 (në fakt, jo në të folmen e asaj kohe, por në katharevusa, në trajtë arkaike).

 

Përkthimi i Vamvas u rendit këtu mbas origjinalit, para përkthimeve shqip, për të dëshmuar se Kristoforidhi ka marrë bash këtë përkthim si origjinal të vetin për përkthimet shqip.

  

Vargu 1.b është përkthimi në gegërishte, i vitit 1872. 

 

Vargu 1.c është përkthimi në toskërishte, i vitit 1879.

 

Për parantezë, për botimin gegërisht Kristoforidhi përdori alfabetin latin, por jo me trajtën e sotme, prandaj dhe e transliterova tekstin e këtushëm nga botimi fillestar, i vitit 1872.

 

Për botimin toskërisht të vitit 1879 Kristoforidhi përdori alfabetin grek. I njëjti përkthim u transliterua në alfabetin e sotëm mbas vdekjes së përkthyesit dhe u shtyp disa herë, deri madje në mesvitet 1990. Përderisa gjatë riprintimeve përkthimit i janë bërë ndreqje e ndryshime, teksti toskërisht që paraqitet këtu është marrë e transliteruar prej meje nga botimi origjinal i vitit 1879, me alfabetin grek, e jo nga ribotimet me alfabetin e sotëm.

 

Kësisoj, duke sjellë në alfabetin e sotëm këto dy versione shqip të Kristoforidhit, tok me greqishten e origjinalit dhe atë të përkthimit, besoj se ky kapitull paraqitet këtu më i saktë, gjithmonë për sa i përket tekstualitetit të Kristoforidhit në përkthimtari.

 

Tejet ndjeshmërive puritane tempullore, nga njëra anë, dhe militante nacionaliste, nga ana tjetër, lexuesi i lexuar nuk do ta ketë të vështirë të shquajë se përkthimet e sotme biblike në shqipe i afrohen më tepër origjinalit sesa përkthimet e vjetra të Kristoforidhit, përndryshe monumente të shqipes.   

 

 

Mattheu (Ματθαίος) 5:1-48

 

1.   Ιδών δε τους όχλους ανέβη εις το όρος, και καθίσαντος αυτού προσήλθαν αυτώ οι μαθηταί αυτού·

1a: Ιδών δε τους όχλους ανέβη εις το όρος, και αφού εκάθισε, προσήλθον προς αυτόν οι μαθηταί αυτού.

1b: Edhe ai kur pa gjindëjenë, hipi ndë malt: edhe mbassi ndëiti, i erthnë përanë dishepujt’ e vet.

1c: Edhe ay kur pa gjëndëjenë, hipi ndë malt, edhe si ndenji, i erthnë përanë nxënësit’ e ati.

 

2.   Kαι ανοίξας το στόμα αυτού εδίδασκεν αυτούς λέγων·

2a: Και ανοίξας το στόμα αυτού, εδίδασκεν αυτούς, λέγων,

2b: Edhe atëherë çeli gojënë, e i mësonte tue thanë,

2c: Edhe atëhere hapi gojën’ e ti, e i mësonte, tuke thënë.

 

3.   Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, ότι αυτών εστίν η βασιλεία των ουρανών.

3a: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι· διότι αυτών είναι η βασιλεία των ουρανών.

3b: Lum ata qi janë të vobegjitë ndë shpirt: sepse e atyneve ashtë mbëretënia e qillvet.

3c: Lum ata që janë të vobegjitë ndë shpirt: sepse e atyre është mbëretëri’ e qiejevet.

 

4.   Μακάριοι οι πενθούντες, ότι αυτοί παρακληθήσονται.

4a: Μακάριοι οι πενθούντες· διότι αυτοί θέλουσι παρηγορηθεί.

4b: Lum ata qi bajnë vajë: sepse ata kanë me ungushëlluem.

4c: Lum ata qi bënjënë vajë: sepse ata dotë ngushullonenë.

 

5.   Μακάριοι οι πραείς, ότι αυτοί κληρονομήσουσιν την γην.

5a: Μακάριοι οι πραείς· διότι αυτοί θέλουσι κληρονομήσει την γην.

5b: Lum ata qi janë të butë: sepse ata kanë me trashiguem dhenë.

5c: Lum ata që janë të butë: sepse ata dotë trashëgonjënë dhenë.

 

6.   Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνην, ότι αυτοί χορτασθήσονται.

6a: Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνην· διότι αυτοί θέλουσι χορτασθή.

6b: Lum ata qi kan’ u e et për dreitëninë: sepse ata  kanë me ungimë.

6c: Lum ata që kanë uri e et për dreitërinë: sepse ata dotë nginjenë.

 

7.   Μακάριοι οι ελεήμονες, ότι αυτοί ελεηθήσονται.

7a: Μακάριοι οι ελεήμονες· διότι αυτοί θέλουσιν ελεηθεί.

7b: Lum ata qi janë të përdëllyeshim: sepse ata kanë me upërdëllyem.

7c: Lum ata që janë të përdëllyershim: sepse atë dotë përdëllenenë.

 

8.   Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία, ότι αυτοί τον θεόν όψονται.

8a: Μακάριοι οι καθαροί την καρδίαν· διότι αυτοί θέλουσιν ιδεί τον Θεόν.

8b: Lum ata qi janë të këthiellëtë ndë zemërë: sepse ata kanë me pamë Perëndinë.

8c: Lum ata që kanë zemër të qëruarë: sepse ata dotë shohënë Perëndinë.

 

9.   Μακάροι οι ειρηνοοιοί, ότι αυτοί υιοί θεού κληθήσονται.

9a: Μακάριοι οι ειρηνοποιοί· διότι αυτοί θέλουσιν ονομασθή υιοί Θεού.

9b: Lum ata qi janë paqtim-bamës: sepse ata kanë me uqueitunë të bijt’ e Perëndisë.

9c: Lum ata që bënjënë paqtim: sepse ata dotë qjuhenë bij Perëndie.

 

10.   Μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, ότι αυτών εστίν η βασιλεία των ουρανών.

10a: Μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης· διότι αυτών είναι η βασιλεία των ουρανών.

10b: Lum ata qi ndiqenë për punë të dreitënisë: sepse e atyneve ashtë mbretënia e qillvet.

10c: Lum ata që ndiqenë për’ punë dreitërie: sepse e atyreve është mbëretëri’ e qiejevet.

 

11.   Μακάριοι εστέ όταν ονειδίσωσιν υμάς και διώξωσιν και είπωσιν παν πονηρόν (ρήμα) καθ’ υμών ψευδόμενοι ένεκεν εμού.

11a: Μακάριοι είσθε, όταν σας ονειδίσωσι και διώξωσι, και είπωσιν εναντίον σας πάντα κακόν λόγον ψευδόμενοι ένεκεν εμού.

11b: Të lumunë jeni ju, kur t’ u shpërnderoin’, e t’ u ndiekin’, e të thonë kundrë juve ç’ do farë fjale të keqe me rrenë për punë t’eme.

11c: Të lumurë jeni ju, kur t’ u shpërnderonjën’ e t’ u ndiekënë, e të thonë kundrë juve ç’ do farë fjale të keqe me të rreme për punë time.

 

12.   Xαίρετε και αγαλλιάσθε, ότι ο μισθός υμών πολύς εν τοις ουρανοίς· ούτως γαρ εδίωξαν τους προφήτας τους προ υμών.

12a: Χαίρετε και αγαλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς εν τοις ουρανοίς· επειδή ούτως εδίωξαν τους προφήτας τους προ υμών.

12b: Gëzohi, e gazmohi: sepse paga juei ashtë shumë ndë qillt: sepse kështu ndoqnë edhe profetënitë qi kanë qenë para jush.

12c: Gëzohi e gazmohi, sepse paga juai është shumë ndë qiejet: sepse kështu ndoqnë edhe profitëritë që qenë përpara jush.

 

13.   Υμείς εστέ το άλας της γης· εάν δε το άλας μωρανθή, εν τίνι αλισθήσεται; εις ουδέν ισχύει έτι ει μη βληθέν έξω καταπατείσθαι υπό των ανθρώπων.

13a: Σεις είσθε το άλας της γης· εάν δε το άλας διαφθαρεί, με τι θέλει αλατισθή; εις ουδέν πλέον χρησιμεύει, ειμή να ριφθή έξω, και να καταπατείται υπό των ανθρώπων.

13b: Ju jeni  kryp’ e dheut: por ndë uprishtë krypa, me se do të krypetë? Kurgja ma s’ vëjen, veç me uhedhunë jashtë, e me ushkelunë prei nierëzish.

13c: Ju jeni kryp’ e dheut: po ndë uprishtë krypa, me se dotë krypetë? as për farë gjëje s’ vëjen më, përveç të hidhetë jashtë, edhe të shkeletë nga njerëzitë.

 

14.   Υμείς εστέ το φως του κόσμου. ού δύναται πόλις κρυβήναι επάνω όρους κειμένη·      

14a: Σεις είσθε το φως του κόσμου. Πόλις κειμένη επάνω όρους δεν δύναται να κρυφθή.

14b: Ju jeni drit’ e botësë. S’ mundetë me upshefunë nji qytet qi ashtë sipër malit.

14c: Ju jeni drit’ e botësë. Një qytet që është mbi mal nukë munt të fshihetë.

 

15.   ουδέ καίουσιν λύχνον και τιθέασιν αυτόν υπό τον μόδιον αλλ’ επί την λυχνίαν, και λάμπει πάσιν τοις εν τη οικία.

15a: Ουδέ ανάπτουσιν λύχνον και θέτουσιν αυτόν υπό τον μόδιον, αλλ’ επί τον λυχνοστάτην, και φέγγει εις πάντας τους εν τη οικεία.

15b: As nuk ndezinë kandil, edhe e venë ndënë hu të drithit, por e venë mbi kandilier, edhe ndrit mbë gjith’ ata qi janë ndë shtëpit.

15c: As nukë ndesnjënë kandilinë, edhe e vënë atë ndënë shinikt, po e vënë mbi kandilert, edhe ndrit mbë gjith’ ata që janë ndë shtëpit.

 

16.   Oύτως λαμψάτω το φως υμών έμπροσθεν των ανθρώπων, όπως ίδωσιν υμών τα καλά έργα και δοξάσωσιν τον πατέρα υμών τον εν τοις ουρανοίς.

16a: Ούτως ας λάμψη το φως σας έμπροσθεν των ανθρώπων, δια να ίδωσι τα καλά σας έργα, και δοξάσωσει τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς.

16b: Kështu letë ndrisi drita juei përpara nierëzëvet, qi të shofinë vepëratë tueja të miratë, e të lavdojn’ Atinë tuei, qi ashtë ndë qiellt.

16c: Kështu letë ndritnjë drita juai përpara njerëzet, që të shohënë punëtë tuaja të miratë e të lavduronjën’ Atinë tuai që është ndë qiejet.

 

17.  Μη νομίσητε ότι ήλθον καταλύσαι τον νόμον ή τους προφήτας· ουκ ήλθον καταλύσαι αλλά πληρώσαι.

17a: Μη νομίσητε ότι ήλθον να καταλύσω τον νόμον ή τους προφήτας· δεν ήλθον να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω.

17b: Mos kujtoni se kam ardhunë me prishunë ligjënë, a profetënitë: nukë kam ardhunë me  prishunë, por me mbushunë.

17c: Mos kujtoni se erdha të prish nomnë a profitëritë: nuk’ erdha të prish, po të  mbush.

 

18.   Aμήν γαρ λέγω υμίν· έως αν παρέλθη ο ουρανός και η γη, ιώτα εν ή μία κεραία ου μη παρέλθη απο του νόμου, έως αν πάντα γένηται.

18a: Διότι αληθώς σας λέγω, έως αν παρέλθη ο ουρανός και η γη, ιώτα εν, ή μία κεραία δεν θέλει παρέλθει από του νόμου, εωσού εκπληρωθώσι πάντα.

18b: Sepse për të vërtet po u thom juve, deri sa të shkojë qielli edhe dheu, nji iota a nji pikë s’ ka me shkuem prei ligjësë, deri sa të bahenë të gjitha.

18c: Sepse me të vërtetë po u them juve, gjersa të shkonjë qielli edhe dheu, një iotë a një pikë nukë dotë shkonjë nga nomi, gjersa të bënenë të gjitha.

 

19.   Oς εάν ουν λύσει μίαν των εντολών τούτων των ελαχίστων και διδάξη ούτως  τους ανθρώπους, ελάχιστος κληθήσεται εν τη βασιλεία  των ουρανών·

19a: Όστις λοιπόν αθετήση μίαν των εντολών τούτων των ελαχίστων, και διδάξη ούτω τους ανθρώπους, ελάχιστος θέλει ονομασθή εν τη βασιλεία των ουρανών· όστις δε εκτελέση και διδάξη, ούτος μέγας θέλει ονομασαθή εν τη βασιλεία των ουρανών.

19b: Ai pra qi të sgjidhi një prei këtyne të vocërravet porosivet, edhe të mësojë kështu njerëzitë, i vocërr ka me uqueitunë në mbëretënit të qillvet: por ai qi të bajë, e të mësojë; kyi ka me uqueitun’ i math ndë mbëretënit të qillvet.

19c: Ay pra që të sgjithnjë një nga këto porosit’ e vogëla, edhe të mësonjë kështu njerëzitë, i vogëlë dotë qjuhet ndë mbëretërit të qiejevet: po ay që të bënjë a të mësonjë, kyi dotë qjuhet’ i math ndë mbëretërit të qiejevet.

 

20.   Λέγω γαρ υμίν ότι εάν μη περισσεύση υμών η δικαιοσύνη πλείον των γραμματέων και Φαρισαίων, ου μη εισέλθητε εις την βασιλείαν των ουρανών.

20α: Επειδή σας λέγω, ότι, εάν μη περισσεύσει η δικαιοσύνη σας πλειότερον της των γραμματέων και Φαρισαίων, δεν θέλετε εισέλθει εις την βασιλείαν των ουρανών.

20b: Sepse po u thom juve, se ndë mos u teproftë juve dreitënia ma tepërë se Shkruisavet, e Farisevet, s’keni me hymë ndë mbëretënit të qillvet.

20c: Sepse po u them juve, se ndë mos tepëroftë dreitëria juai më tepërë se shkronjësëvet e Farisevet, nukë dotë hyni ndë mbëretërit të qiejevet.

 

21.   Ηκούσατε ότι ερρέθη  τοις αρχαίοις· ου φονεύσεις· ος δ’ αν φονεύση, ένοχος έσται τη κρίσει.

21a: Ηκούσατε ότι ερρέθη εις τους αρχαίους, «Μη φονεύσεις»· όστις δε φονεύση, θέλει είσθαι ένοχος εις την κρίσιν.

21b: Ndëgjuetë se ashtë thanë mbë të moçimit, “Mos vrasish”; edhe ai qi të vrasi dotë jetë fajtuer ndë gjyq:

21c: Dëgjuatë se u është thënë të moçimëvet, “Mos vraç:” edhe ay që të vrasë, dotë jetë fajtuar ndë gjyqt.

 

22.   Eγώ δε λέγω υμίν ότι πας ο οργιζόμενος τω αδελφώ αυτού, ένοχος έσται τη κρίσει· ος δ’ αν ειπή τω αδελφώ αυτού· ρακά, ένοχος έσται τω συνεδρίω· ος δ’ αν ειπή· μωρέ, ένοχος έσται εις την γέενναν του πυρός.

22a: Εγώ όμως σας λέγω, ότι πας ο οργιζόμενος αναιτίως κατά του αδελφού αυτού, θέλει είσθαι ένοχος εις την κρίσιν· και όστις ειπή προς τον αδελφόν αυτού, Ρακά, θέλει είσθαι ένοχος εις το συνέδριον· όστις δε ειπή, Μωρέ, θέλει είσθαι ένοχος εις την γέενναν του πυρός.

22b: por unë po u thom juve, Se kushdo qi zemërohetë kot me të vëllan’ e vet, dotë jetë fajtue për gjyq; edhe ai qi t’ i thotë të vëllait vet, Raka (i kotë), dotë jetë fajtuer ndë bashkë-ndeitëjet: edhe ai qi të thotë, I marrë, dotë jetë fajtuer për me uhedhunë ndë xhehenem të ziarrmit.

22c: Po unë po u them juve, se kushdo që zemëronetë kot me të vëllan’ e ti, dotë jetë fajtuar ndë gjyqt: edhe ay të t’ i thotë të vëllatë, Raka, dotë jetë fajtuar ndë bashkëndënjiet: edhe ay që t’ i thotë, I marrë, dotë jetë fajtuar për ndë gjehenë të ziarrit.

 

23.   Eάν ουν προσφέρης το δώρον σου επί το θυσιαστήριον κακεί μνησθής ότι ο αδελφός σου έχει τι κατά σου,

23a: Εάν λοιπόν προσφέρης το δώρον σου εις το θυσιαστήριον, και εκεί ενθυμηθείς, ότι ο αδελφός σου έχει τι κατά σου,

23b: Ndë prufsh pra dhunëtinë tande ndë theroret, edhe atie kujtohe se yt-vëlla diç’ ka kundrë teje;

23c: Ndë prufç dhurëtinë tënde ndë theroret, edhe atie kujtone, se yt-vëlla diç ka kundrë teje,

 

24.   Aφες εκεί το δώρον σου έμπροσθεν του θυσιαστηρίου  και ύπαγε: πρώτον: διαλλάγηθι τω αδελφώ σου, και τότε ελθών πρόσφερε το δώρον σου.

24a: άφες εκεί το δώρον σου έμπροσθεν του θυσιαστηρίου, και ύπαγε, πρώτον φιλιώθητι με τον αδελφό σου, και τότε ελθών πρόσφερε το δώρον σου.

24b: len’ atie dhunëtinë tande përpara theroresë, edhe shko, e paqtohu ma përpara me t’yt-vëlla: edhe atëherë si të vijsh, bierë dhunëtinë tande.

24c: ler’ atie dhurëtinë tënde përpara theroresë, edhe shko e paqtonu më përpara me tët-vëlla, edhe atëhere si të vinjç bierë dhurëtinë tënde.          

 

25.   Iσθι ευνοών τω αντιδίκω σου ταχύ, έως ότου ει μετ’ αυτού εν τη οδό, μήποτέ σε παραδώ ο αντίδικος τω κριτή και ο κριτής τω υπηρέτη και εις φυλακήν βληθήση.

25a: Ειρήνευσον με τον αντίδικόν σου ταχέως, ενόσω είσαι καθ’ οδόν μετ’ αυτού· μήποτε σε παραδώση ο αντίδικος εις τον κριτήν, και ο κριτής σε παραδώσει εις τον υπηρέτην, και ριφθής εις φυλακήν. 

25b: Ndrequ me kundrë-gjyqësinë tand shpeit, deri sa të jesh mb’ udhë bashkë me atë; druise kundrë-gjyqësi mos të napi n’dorë gjyqtarit, edhe gjyqtari të nep n’dorë shërbëtorit, e dotë hidhesh ndë burk.

25c: Ndrequ shpeit me kundrë-gjyqësinë tënt, gjer sa të jesh mb’ udhë bashkë me atë: se kundrë-gjyqësi mos t’ apë ndonjëherë n’ dorë të gjyqtarit, edhe gjyqtari të ep n’ dorë të shërbëtorit, e dotë hidheç ndë burk.

 

26.   Aμήν λέγω σοι, ου μη εξέλθης εκείθεν, έως αν αποδώς τον έσχατον κοδράντην.

26a: Αληθώς σοι λέγω, Δεν θέλεις εξέλθει εκείθεν, εωσού αποδώσης το έσχατον λεπτόν.

26b: Për të vërtet po të thom, s’ke me dalë prei andyi, deri sa të napish të mbrapmin’ astër.

26c: Me të vërtetë po të them tyi, Nukë dotë dalç andej, gjersa të paguanjç asprën e funtçime.

 

27.   Ηκούσατε ότι ερρέθη [τοις αρχαίοις]· ου μοιχεύσεις·

27a: Ηκούσατε ότι ερρέθη [εις τους αρχαίους], «Μη μηχεύσης».

27b: Ndëgjuetë se ashtë thanë moçimit, “Mos kurvërojsh:”

27c: Dëgjuatë se u është thënë [të moçimëvet], “Mos kurvërojç”

 

28.   Eγώ δε λέγω υμίν ότι πας ο βλέπων γυναίκα προς το επιθυμήσαι αυτήν ήδη εμοίχευσεν αυτήν εν τη καρδία αυτού.

28α: Εγώ όμως σας λέγω, πας ο βλέπων γυναίκα δια να επιθυμήση αυτήν, ήδη εμοίχευσεν αυτήν εν τη καρδία αυτού.

28b: por unë po u thom juve, Se kushdo qi ve ore grue me dëshërim, e ka kurvënuem tashti ndë zemërët të vet.

28c: Po unë po u them juve, se kushdo që vë re grua me dëshërim, e ka kurvëruar’ atë ndë zemërë të ti.

 

29.   Eι δε ο οφθαλμός σου ο δεξιός σκανδαλίζει σε, έξελε αυτόν και βάλε από σου· συμφέρει γαρ σοι ίνα απόληται εν των μελών σου και μη όλον το σώμα σου βληθή εις γέενναν.

29α: Εάν δε ο οφθαλμός σου ο δεξιός σε σκανδαλίζη, έκβαλε αυτόν και ρίψον από σου· διότι σε συμφέρει να χαθή εν των μελών σου, και να μη ριφθή όλον το σώμα σου εις την γέενναν.

29b: Ndë të shkandalizoftë syni yt i diathti, nxir-e, e hidh-e prei teje: sepse të bie ma mirë me hupunë nji prei copash korpit tand, edhe të mos hidhetë gjithë korpi yt ndë xhehenem.

29c: Edhe ndë të skandalistë syri yt i diathti, nxir-e atë e hidhe prei teje: sepse është mirë për tyi të humbasë një nga copat’ e trupit tënt, edhe të mos hidhetë gjithë trupi yt në ndë gjehenë.

 

 

30.   Kαι ει η δεξιά σου χειρ σκανδαλίζει σε, έκκοψον αυτήν και βάλε από σου· συμφέρει γαρ σοι ίνα απόληται εν των μελών σου και μη όλον το σώμα σου εις γέενναν απέλθη.

30α: Και εάν η δεξιά σου χειρ σε σκανδαλίζη, έκκοψον αυτήν, και ρίψον από σου· διότι σε συμφέρει να χαθή εν των μελών σου, και να μη ριφθή όλον το σώμα σου εις την γέενναν.

30b: Edhe ndë të shkandalizoftë dora jote e diathta, pre-je, edhe hidh-e prei teje: sepse të bie ma mirë me hupunë nji prei copash korpit tand, edhe të mos hidhetë gjithë korpi yt ndë xhehenem.

30c: Edhe ndë të skandalistë dora jote e diathta, preje atë, edhe hidhe prei teje: sepse është më mirë për tyi të humbasë një nga copat’ e trupit tënt, edhe të mos hidhetë gjithë trupi yt ndë gjehenë.

 

31.   Ερρέθη δε· ος αν απολύση την γυναίκα αυτού, δότω αυτή αποστάτιον.

31α: Ερρέθη προς τούτοις, ότι όστις χωρισθή την γυναίκα αυτού, ας δώσει εις αυτήν διαζύγιον.

31b: Edhe ashtë thanë, Se kush të lishojë gruen’ e vet, let’ i napi letrën’ e së damesë:

31c: Edhe është thënë, se ay që të lëshonjë gruan’ e ti, let’ i apë asai kartën e ndarëjesë.

 

32.   Eγώ δε λέγω υμίν ότι πας ο απολύων την γυναίκα αυτού παρεκτός λόγου πορνείας ποιεί αυτήν μοιχευθήναι, και ος εάν απολελυμένην γαμήση, μοιχάται.

32α: Εγώ όμως σας λέγω, ότι όστις χωρισθή την γυναίκα αυτού, παρεκτός λόγου πορνείας, κάμνει αυτήν να μοιχεύηται· και όστις λάβη γυναίκα κεχωρισμένην, γίνεται μοιχός.

32b: por unë po u them juve, Se ai qi të lishojë gruen’ e vet, për veç fjalë kurvënie, ban atë me kurvënuem: edhe ai qi të marri grue të lishueme, kurvënon.

32c: Po unë po u them juve, se ay që të lëshonjë gruan’ e ti, veç për fialë kurvërie, e bën atë të kurvëronjë: edhe ay që të marrë grua të ndarë, kurvëron.

 

33.   Πάλιν ηκούσατε ότι ερρέθη τοις αρχαίοις· ουκ επιορκήσεις, αποδώσεις δε τω κυρίω

τους όρκους σου.

33α: Πάλιν ηκούσατε ότι ερρέθη εις τους αρχαίους, Μη επιορκήσης, αλλά εκπλήρωσον εις τον Κύριον τους όρκους σου.

33b: Përsëri ndëgjuetë se ashtë thanë mbë të moçimit, “Mos bajsh be mbë rrenë: por t’ i napish mbrapa Zotit bet’ e tua.

33c: Përsëri dëgjuatë se u është thënë të moçimëvet, Mos bënjç be me të rreme, po t’ apç prapa Zotit bet’ e tua.

 

34.   Eγώ δε λέγω υμίν μη ομόσαι όλως· μήτε εν τω ουρανώ, ότι θρόνος εστί του θεού,

34α: Εγώ όμως σας λέγω, να μη ομόσητε μηδόλως· μήτε εις τον ουρανόν, διότι είναι θρόνος του Θεού·

34b: Por unë po u thom juve, Mos me bamë be kreit: as për qiell; sepse ashtë shkamb’ i Perëndisë:

34c: Po unë po u them juve, të mos bëni be fare, as për qiellinë, sepse është fron’ i Perëndisë:

 

35.   Mήτε εν τη γη, ότι υποπόδιον εστίν των ποδών αυτού, μήτε εις Ιεροσόλυμα, ότι πόλις εστίν του μεγάλου βασιλέως,

35α: μήτε εις την γην, διότι είναι υποπόδιον των ποδών αυτού· μήτε εις τα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλις του μεγάλου βασιλέως·

35b: as për dhe, sepse ashtë vendi qi ven kambët e veta; as për Ierusalemë; sepse ashtë qytet’ i mbëretit math;

35c: as për dhenë, sepse është vëndi që vë këmbët’ e tia: as për Jerusalimnë, sepse është qytet i mbëretit math:

 

36.   Mήτε εν τη κεφαλή σου ομόσης, ότι ου δύνασαι μίαν τρίχα λευκήν ποιήσαι ή μέλαιναν.

36α: μήτε εις την κεφαλήν σου να ομόσης, διότι δεν δύνασαι μίαν τρίχα να κάμης λευκήν ή μέλαιναν.

36b: as për kryet tat të mos bajsh be, sepse s’ mundesh me bamë nji qime të bardhë, a të zezë.

36c: as për kryet tat të mos bënjç be, sepse nukë munt të bënjç një qime të bardhë a të zezë.

 

37.   Eστω δε ο λόγος υμών ναι ναι, ου ου· το δε περισσόν τούτων εκ του πονηρού εστίν.

37α: Αλλ’ ας ήναι ο λόγος σας, Ναι, ναι· Ου, ου· το δε πλειότερον τούτων είναι εκ του πονηρού.

37b: Por qoftë fjala juei, Po, po; Jo, jo: sepse e tepër’ e këtyneve ashtë prei së keqit.

37c: Po letë jetë fiala juai, Po, po: Jo, jo: sepse e tepëra e këtyreve është nga i ligu.

 

38.   Ηκούσατε ότι ερρέθη· οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος.

38α: Ηκούσατε ότι ερρέθη, «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού, και οδόντα αντί οδόντος».

38b: Ndëgjuetë se ashtë thanë, “Sy ndë vend të synit, edhe dhamp ndë vend të dhambit:”

38c: Dëgjuatë se është thënë, “Sy ndë vënt të syrit, edhe dhëmp ndë vënt të dhëmbit”.

 

39.   Eγώ δε λέγω υμίν μη αντιστήναι τω πονηρώ· αλλ’ όστις σε ραπίζει εις την δεξιάν σιαγόνα [σου], στρέψον αυτώ και την άλλην·

39α: Εγώ όμως σας λέγω, να μη αντισταθήτε προς τον πονηρόν· αλλ’ όστις σε ραπίση εις την δεξιάν σου σιαγόνα, στρέψον εις αυτόν και την άλλην·

39b: por unë po u thom juve, Mos me i dalë kundrë të keqit: por ai qi të bierë tyi nji shuplakë, fulkisë s’ ate së diathtësë, këthe-i ati edhe tietrërnë.

39c: Po unë po u them juve, të mos i dilni kundrë të ligut: po ay që të bierë tyi një shuplakë nofulësë s’ ate së diathtësë, këthe-i ati edhe tiatrënë:

 

40.   Kαι τω θέλοντί σοι κριθήναι και  τον χιτώνα σου λαβείν, άφες αυτώ και το ιμάτιον·

40α: και εις τον θέλοντα να κριθή μετά σου, και να λάβη τον χειτόνα σου, άφες εις αυτόν και το ιμάτιον·

40b: Edhe ai qi do me ugjukuem me tyi, e me marrë këmishënë tande, len’-i ati edhe petkunë.

40c: edhe ai që do të gjykonetë me tyi, e të marrë këmishënë tënde, ler-i ati edhe rrobenë:

 

41.  Kαι όστις σε αγγαρεύσει μίλιον εν, ύπαγε μετ’ αυτού δύο.

41α: και αν σε αγγαρεύση τις μίλιον εν, ύπαγε μετ’ αυτού δύο.

41b: Edhe ai qi të marri tyi angari nji mil, ecë bashkë me atë dy.

41c: edhe ai që të marrë angari tyi një mil, ecë bashkë me atë dy.

 

42.   Kαι τω αιτούντι σε δος, και τον θέλοντα από σου δανίσασθαι μη αποσστραφής.

42α: Και τον ζητούντα παρά σου δίδε· και τον θέλοντα να δανεισθή από σου μη αποστραφής.

42b: Nep-i ati qi lypen prei teje, edhe, edhe mos i këthe fjalënë mbë-nj’-anë ati qi do të huhetë prei teje.

42c: Ep-i ati që lypën prei teje: edhe mos i këthe fialënë mbë-nj’-anë, ati që do të huhetë prei teje.

 

43.  Ηκούσατε ότι ερρέθη· αγαπήσεις τον πλησίον σου και μισήσεις τον εχθρόν σου.

43α: Ηκούσατε ότι ερρέθη, «Θέλεις αγαπά τον πλησίον σου», και μισεί τον εχθρόν σου.

43b: Ndëgjuetë se ashtë thanë, “Të duesh fëqinë tand, edhe të kesh mëni anëmikunë tand:”

43c: Dëgjuatë se është thënë, “Të duaç të afërminë tënt”, edhe t’ i kesh mëri arëmikut tënt.

 

44.   Eγώ δε λέγω υμίν· αγαπάτε τους εχθρούς υμών και προσεύχεσθε υπέρ των διωκόντων υμάς,

44α: Εγώ όμως σας λέγω, Αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε εκείνους οίτινες σας καταρώνται, ευεργετείτε εκείνους οίτινες σας μισούσι, και προσεύχεσθε υπέρ εκείνων οίτινες σας βλάπτουσι και σας κατατρέχουσι·

44b: por unë po u thom juve, Doni anëmiqtë tuei, bekoni ata qi u mallëkojnë, bani mirë atyneve qi u kanë mëni, edhe faluni për ata qi u bajnë dam, e u ndiekinë; 

44c Po unë po u them juve, Doni arëmiqtë tuai, bekoni ata që u mallëkonjënë juve, bëni mirë atyre që u kanë mëri juve, edhe fali për ata që u bënjënë keq’ e u ndiekënë juve.

 

45.   Oπως γένησθε υιοί του πατρός υμών του εν ουρανοίς, ότι τον ήλιον αυτού ανατέλλει επί πονηρούς και αγαθούς και βρέχει επί δικαίους και αδίκους.

45α: δια να γείνητε υιοί του Πατρός σας του εν τοις ουρανοίς, διότι αυτός ανατέλλει τον ήλιον αυτού επί πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει επί δικαίους και αδίκους.

45b: qi të baheni të bijt’ e Atit tuei qi ashtë ndë qillt; sepse ai ban diellin’ e vet me lemë mbi të këqij e mbi të mirë, edhe lishon shinë mbi të dreit’ e mbi të shtrembëtë.

45c: Që të bëhi të bijt’ e Atit tuai që është ndë qiejet, sepse ay bën diellin’ e ti të lintnjë mbi të liq e mbi të mirë, edhe lëshon shinë mbi të dreit’ e mbi të shtremburë.

 

46.   Eάν γαρ αγαπήσητε τους αγαπώντας υμάς, τίνα μισθόν έχετε; ουχί και οι τελώναι το αυτό ποιούσιν;

46α: Διότι εάν αγαπήσητε τους αγαπώντας σας, ποίον μισθόν έχετε; και οι τελώναι δεν κάμνουσι το αυτό;

46b: Sepse ndë daçi ata qi u duenë juve, ç’ farë page  keni? nuk bajnë këtë edhe publikanëtë?

46c: Sepse ndë daçi ata që u duanë juve, ç’ farë page keni? nuk bënjënë

këtë edhe kumerqarëtë?

 

47.   Kαι εάν ασπάσησθε τους αδελφούς [φίλους] υμών μόνον, τι περισσόν ποιείτε; ουχί και οι εθνικοί [τελώνναι] το αυτό ποιούσιν;

47α: Και εάν ασπασθήτε τους αδελφούς σας μόνον, τι περισσότερον κάμνετε; και οι τελώναι δεν κάμνουσι ούτως:

47b: Edhe ndë përshëndeçi veç vëllazënitë tuei, qish ma tepërë bani? nuk bajnë kështu edhe publikanëtë?

47c: Edhe ndë përshëndeçi vetëmë vëllezëritë tuai, ç’ tepërë bëni? Nukë bënjënë kështu edhe kumerqarëtë?

 

48.   Eσεσθε ουν υμείς τέλειοι ως ο  πατήρ υμών ο ουράνιος τέλειος εστίν.

48a: Έστε λοιπόν σεις τέλειοι, καθώς ο Πατήρ σας ο εν τοις ουρανοίς είναι τέλειος.

48b: Ini pra ju të kulluem, sikurse Ati juei ndë qillt asht’ i kulluem.

48c: Bëhi pra ju të sosurë, sikundrë Ati juai që është ndë qiejet ësht’ i sosurë.

 

© Foti Cici

 

Arti dhe koha (Jorgos Seferis)

Pyetja ishte: Çfarë duhet të bënte punëtori shpirtëror përballë fanatizmave fetarë që kishin shpërthyer prej ortodoksive politike të kohës. Ata që u përgjigjën besoj se mund të ndahen në dy kategori: a) Ata që parapëlqyen t’i përkushtohen veprës së tyre duke besuar, me apo pa vetëdije, se vepra do të përgjigjej më mirë se vetë ata (Qëlloi që disa prej tyre të dënohen me vdekje nga të dy fanatizmat kundërshtarë), dhe b) Ata që parapëlqyen, e kam fjalën gjithmonë për artistët dhe jo për qeniet politike (detyrimi politik nuk i përket debatit tonë) të zgjedhin kampet e luftës shoqërore.

Besoj se më të mirët, midis këtyre të fundit, e kryen këtë vepër me bindje dhe ndërgjegje të plotë. Domethënë thanë haptas: “Sot kemi luftë, dhe gjithçka duhet t’i nënshtrohet urdhrave të kryeluftëtarit. Nesër, kur të mbarojmë, do të diskutojmë për Artin.” Me këtë kusht detyrohem të shtoj se i respektoj ata plotësisht, mbasi të vetmet diskutime që më interesojnë janë ato ku biseduesit nuk rreken t’i turbullojnë ujrat me çapraze demagogjike. 

Dhe me të vërtetë nuk është llogjike të pyesim nëse Arti duhet të jetë i pavarur – pavarësia e Artit është aksiomë – por nëse duhet që artisti, në kohën tonë të tiranizuar dhe të partizuar, të vendosë se Arti është çështje dytësore dhe t’a kushtëzojë me kriteret dhe suksesin e një qëllimshmërie politike. E shikoni se në Art, ashtu si edhe në punët e tjera të ndershme njerëzore, nuk është e mundur të punojë dikush me dy zotë, apo në pëlqeni t’ju përmend Audenin, i cili megjithatë shërbeu si vullnetar në luftën e Spanjës: Arti nuk mund të bëhet mami e shoqërisë. 

Në qoftë se artisti parapëlqen qëllimshmërinë politike, nuk kam asgjë për të thënë. Por për ata që do të parapëlqenin Artin, dua të shtoj dy fjalë akoma.

 

Kur them Art, nuk e kam fjalën aspak për teorinë që përçonte “arti për artin”. Kjo doktrinë që nuk shërben më për asgjë, është mjeruar të kuptohet si puna e një njeriu të gjymtuar që sajon stringla boshe brenda një dhome të srerilizuar. E kam fjalën vetëm për klasën shpirtërore që krijon vepra të mira, të shkuara apo të sotme, ato që vënë ligje, ato që do të na mësojnë.

Nëse vërejmë, pra, përfundimet që dalin nga këto vepra, do të shohim se nuk janë aspak të huaja kundrejt luftrave dhe dëshirave të kohës së tyre. “Artisti i madh, siç është thënë, nuk është i kohës së vet; është vetë ai epoka e tij”. Dhe vërtet, ja jeta e poetit: kjo tërësi e përshtypjeve, ndjenjave, reagimeve që është lënda e veprës së tij, është në të njëjtën kohë një grimë e njerëzimit, i cili e rrethon me brengat, dhimbjet, madhështinë, me poshtërimet e tij. Sa më shumë “i njëjtë me vetveten” është artisti – dhe dua të kuptohet kjo jo në kuptimin e një ndërgjegjjeje sipërfaqësore, por si një dije që lëviz drejt shtresave më të thella të qenies njerëzore – aq më plot e zbraz epokën e tij në veprën e vet.

Lidhja e poetit me kohën e tij nuk është ajo mendore, apo edhe lidhja ndijimore që i lidh njerëzit në një manifestim politik, por është një litarth kërthize, është embrioni me nënën e tij, një lidhje thjesht biologjike.
 

Të gjithë jemi rekrutë të kohës sonë, thoshte i njëjti poet që përmenda më sipër. Ndryshe s’ka si bëhet. Nga gaveta e saj ushqehemi. Dhe kjo shpjegon faktin se përse shohim befas një poet të vërtetë, i cili ka konceptet më absurde apo “të vjetëruara” politike (sipas mendjes sime modeste politika poetike, ashtu sikundër edhe proza politike, është një nga gjërat më të këqia që ekzistojnë në botë) të paraqesë një vepër që, përveç virtyteve thelbësore, udhëheq, madje dhe politikisht, shumë më mirë sesa një tufë oratorësh publikë.          

 

Por që të mundë të punojë artisti ai duhet të jetë i lirë. Dhe kam trillin të besoj, se një nga qëllimet e kësaj lufte që me kaq heroizëm dhe kaq flijime bëri populli ynë ishte dhe liria e këtij lloji; domethënë, që të mos bien njerëzit dhe vendi ynë në një gjendje idiotizmi kataliptik. Dhe nëse qëllon që duke punuar kështu poeti, si njeri i lirë, të krijojë ndonjë vepër “propogande”, siç thonë (e zëmë se poezia e tij quhet “Persët”), kjo nuk do të jetë farë e keqe, por një vepër që në mënyrë fatale, të pashmangshme e të detyrueshme, duhet ta duartrokasin edhe armiqtë e tij.

 

Së fundi, duke mbështetur këtë mendim që besoj se është i drejtë, me aq sa di, aspak nuk dua të them se poeti është një qenie e papërgjegjshme që rrokulliset në të fryrët e frymëzimit a të trillit të tij. Përkundrazi, ideja ime është se artisti i fuqishëm është një nga qeniet më të përgjegjshme që lindin mbi tokë. Ai ngre përgjegjësinë e një lufte midis jetës dhe vdekjes. Çfarë do të shpëtojë nga njerëzimi që tërbohet apo hesht përqark tij? Çfarë mund të shpëtojë? Çfarë duhet të mohojë nga lënda e bukur njerëzore, e cila është gjithsesi tmerrësisht e gjallë, që e ndjek gjer brenda ëndrrave të tij? “Përgjegjësitë fillojnë nga ëndrrat …”.

 

 Jorgos Seferis

 

(E përktheu Foti Cici, 1994)

 

 

“Perëndia” dhe “Zoti” në shqipe

 

Në dëgjim të parë fjala Perëndi[1] duket më rituale, më pak e përditshme, jo e standardit, ndërsa fjala Zot si më e përdorshme nga shqiptarët, më e thjeshtë, e drejtpërdrejtë, jo liturgjike. Ku është ndryshimi midis dy fjalëve? A mund të alternohen këto përdorime në shqipen e sotme? Cili term ka përparësi në përdorim? Ndërsa fillojmë të mendojmë e të pyesim, na del një pyetje tjetër: çfarë gjinie ka Perëndia në gjuhën tonë? A mund të jetë Perëndia e gjinisë mashkullore?  

 

Shumë prej nesh nuk i kanë menduar pyetje të tilla, sepse çdo gjë e natyrshme në gjuhë nuk ngre pyetje. Të huajt, veçse, janë të parët që e shquajnë dukurinë në fjalë, e madje si “çrregullsi”, të paktën, në përpjestimet e gjinisë, por dhe të synimeve kuptimore. Një çast i tillë, si dhe habitorja e vendorëve për t’u përgjigjur, u jep nxënësve të shqipes njëfarë ngushëllimi në ndërlikimet e sigurta të gramatikës sonë. Edhe përkthyesit, sidomos rishtarët e misioneve, befasohen kur për herë të parë iu kërkohet të përkthejnë tjetër për tjetër emra e përemra kaq “absolutë” në gjuhë të tjera. 

 

Në këtë shkrim nuk kam për qëllim arsyetimin e ngurtë të pyetjes mbi gjininë e “Perëndisë”, a të Perëndisë, as thellimin kuptimor tek nocioni “Zot”. Ndalesa ime është vëzhgimi i fjalëve në përzgjedhjet e përdoruesve të shqipes, por sidomos duke lexuar klasikët e letërsisë shqipe, për të regjistruar shpengimin a qëllimshmërinë si ngjyrime etnokulturore. E duke bërë këtë, nuk bëjmë gjë tjetër veçse pohojmë një pikë sfiduese në ideologjinë e lëmit përkthimor të letrave tona.

 

Perëndia dhe Zoti 
 

Institucionet e sotme spirituale këmbëngulin se Perëndia është ajo fjalë që shpreh atë që thotë greqishtja Theós dhe anglishtja God, ndërsa fjala Zot është ajo që thuhet Kyrios dhe Lord, përkatësisht te këto dy gjuhë. Por ja që shqipja nuk është kaq e thjeshtë sa ç’duket me të parën. Jemi të detyruar të pranojmë, për të ruajtur përpjestimet historike të shqipes spirituale, se një përdorim i tillë mund të sugjerohet vetëm në gjuhën adhurimore, në terminologjinë liturgjike të ortodoksëve (Flas për zonën ortodokse sepse atje kam liri të plotë përshkrimi e sugjerimi). Përndryshe fjala Zot në shqipe ka të njëjtin përkthim me atë Perëndi, gjë që fjala Kyrios nuk e ka me atë Theós, dhe as fjala Lord me atë God.

 

Kur shqiptarët shprehen për t’iu referuar realitetit hyjnor, ata thonë, “a beson në Zot”, “a ka Zot”, “t’a bëftë Zoti mirë”, “dhëntë Zoti”, e shumë të tjera, duke e lënë të shprehurit me “Perëndi” për trajtat dialektore, a diçka shumë të veçantë, poetike a rituale. Kjo nuk ndodh në gjuhë të tjera. Në greqishte dhe në anglishte, për shembull, Zoti është biri i Perëndisë, por jo vetë Perëndia.  

 

Bashkëkohës që flasin e lërojnë shqipen standarde, përdorin Zot si përzgjedhje të drejtpërdrejtë, të sigurt në formulim. Për shembull: “…Shqipërinë e ruan Zoti dhe jo qeveria” (Besnik Mustafaj).[2] Ndërsa fjala Perëndi ka më tepër përdorim nuancor, poetik, paksa rrëshqitës nga kompaktësia e standardit: “Fuqi të tilla duken si një perëndi e rrezikshme” (Mimoza Ahmeti).[3] Përveç përzgjedhjes së perëndisë, si përikje tej përditshmërisë në shprehje, duket qartë dhe gjinia e Perëndisë, e cila e ka natyrshmërinë në femërore: “perëndi e rrezikshme”, në një kohë që në terminologjinë kishtare kjo është “mashkullorizuar”: “Perëndi i madh”, për shembull.   

 

Ndryshimi i gjinisë së Perëndisë nga femërore në mashkullore, është aq i vjetër sa ç’është dhe kuptimi i sotëm i kësaj fjale. Shndërrimi i gjinisë u ndërfut si pasojë e ideologjisë së krishterë në përkthim, ku Zoti është i simbolizuar mashkull dhe duhet që me domosdo të jetë i gjinisë mashkullore, siç është në gjuhët e teksteve origjinale. Shumë pararendës, sidomos Kristoforidhi, iu dorëzuan kësaj bindjeje, duke e gjuhëzuar Perëndinë në gjininë mashkullore. Asnjë botim i traditës, veçse, nuk është qind për qind i njëtrajtshëm në këtë pikë. Edhe Kristoforidhi, si dhe të tjerë mbas tij, ka lënë të dokumentuar shembuj natyrorë të shqipes, ku Perëndia është e gjinisë femërore, dhe jo ashtu siç deshte t’a gjinizonte ai.[4]   

 

Ata që imitojnë sot tekstet e traditës spirituale në drejtshkrim, janë vetë ata me përvojë spirituale. Përndryshe përdoruesit e sotëm përdorin fjalën Zot, ndërsa kur nevojitet Perëndi, kjo shtrihet sipas përmasës së saj kulturore; në gjininë femërore. Një përdorim të kujdesshëm hasa në shtyp, tek po lexoja një shkrim nga një filolog i mirënjohur: ”Po sikur një nxënës (…) të thoshte: ‘Perëndia jonë është i vetmi Zot që bëri botën’…” (Edmond Tupja).[5] Këtu vihet re përkujdesja e shkruesit, sepse gjinia e Perëndisë është femërore, jonë, por më tutje, nga dilema për të shkruar “E Vetmja që bëri botën”, autori negociohet me alternimin “i vetmi Zot”. Por jo të gjithë janë kaq ndijimorë në nuancat e shqipes.   

 

Sidoqoftë, ky përshkrim përmbledhës tregon se, pavarësisht nga ngulmi i institucioneve fetare për disa breza, shqiptarët e sotëm vazhdojnë të ruajnë përdorimin tradicional/kulturor të fjalës Perëndi, duke e lakuar atë në gjininë femërore, por duke u distancuar nga përdorimi i plotë brenda saj, e sidomos duke u siguruar tek fjala Zot, si më përcaktuese në shqipen e sotme. 

 

Në fakt, i Epërmi që na është simbolizuar si i gjinisë mashkullore, teologjikisht është tej gjinive, pra është i pagjinishëm, që për ne njerëzit do të thotë se është i dygjinishëm. Në qoftë se kjo nuk ekziston në gjuhë të tjera bashkëkohore, kush e ka fajin që rasti shqiptar po përdhunohet? Sado absurde që të jetë kjo për ata që nuk e flasin shqipen që për së vogli, rrugëtimi i kësaj trajte të rrallë përmes shqipes së shekujve të fundit shpreh një nga pikat e denja për përqasje ndërgjuhësore. Sikleti për të pranuar një Perëndi të gjinisë femërore, është më i vogël sesa pranimi i dhunimit të intuitës gjuhësore, të paktën në tekstet jashtë adhurimit.  

  

Para se të lexojmë disa nga klasikët tanë, vlen të shënojmë se fjala Perëndi në shqipe fillimisht do të thoshte mbretëri dhe jo Zot. Tek Matrënga, për shembull, Perëndi përdoret në vend të fjalës mbretëri, siç duket dhe nga teksti italisht përbri: Perëndia e qiellvet – il regno di cieli.[6] Ndërsa fjala Perëndeshë përdoret atje për Marinë, në vend të fjalës mbretëreshë: “Falemi, Perëndeshë, ëma e elejmosinit” (dio ti salvi regina madre di misericordia).[7] Kështu është e regjistruar kjo tek autorët e vjetër shqiptarë deri tek Anonimi i Elbasanit, ku Perëndi përdoret me kuptimin Zot, por Perëndesha ende quhet Mbretëresha, për Hyjlindësen, Marinë. Kjo dukuri ka ngjyruar dhe përkthimin e Anonimit në anglishte, nga vetë Dr. Robert Elsie, i cili e përktheu këtë në “Hyjneshë”: “PRDsha denj më gjunjë e ra…/ The Goddess fell to her kness…”.[8]  Pra, gjatë një qindvjeçari si lak kohor, mbas Matrëngës, domethënë para Anonimit, midis viteve 1592-1761, duket ndryshimi i kuptimit të Perëndisë në shqipe; nga Mbretëreshë në Zot.  

 

 

Naim Frashëri: Në zëmrët tënë e gjejmë Zonë 

 

Naim Frashëri përdor me të njëjtën lehtësi Perëndi dhe Zot, përveçse kur kërkon të përftojë rimën, nën shtrëngesën e rrymave poetike të modeleve të tij: “Po të nderojë njeriu njerinë/ e ka nderuar dhe Perëndinë/ Në zëmrët tënë e gjejmë Zonë/ shtëpi’ e ti ‘shtë zëmëra jonë”.[9] Pra, në vitet e tij kuptimi i emrave Perëndi e Zot ishte njësoj si sot, por ama i njëjtë duket dhe përdorimi, gjë që sot është shpërpjestuar.  

 

Perëndia për Naimin ishte ashtu siç e ka shqipja, në gjininë femërore.  “Fuqit’ e Perëndisë/ duket tekdo/ se shpirt’i gjithësisë/ po është ajo”.[10] Përderisa Naim Frashëri nuk ishte i krishterë, e kishte më të lehtë të shkruante shqip siç ndjente, ndërsa intelektualët e krishterë ato vite, si Kristoforidhi për shembull, krijonin nën një trysni gjuhësore, përderisa ata që investonin për të shtypur librat e tij shqip nuk kishin synime kombëtariste në gjuhë, por vetëm spirituale. Nëpërmjet përkthimeve ne trashëguam shumë, por midis tyre ndjemë dhe tëhuajtje të shqipes. 

 

Faik Konica: Perënditë janë të kënaqura nga patriotizma juaj

 

 

Faik Konica përdor më shumë Perëndia sesa Zoti, edhe pse nuk mohon asnjë trajtë. Edhe ky ruan gjininë femërore, por jo gjithmonë:  “Të lëvdojmë Perëndinë/ që krijojti bukurinë/… S’është i ashpër, pa mëshirë/ ësht’ i fortë dhe i mirë.”[11] Pak më poshtë Konica flet për Zotin dhe nuk dihet se në ç’varg e ka ndarë nga mendja e tij aq detajuese Perëndinë nga Zoti: “Lëvdim Zotit plot me shie/q’i dha botës këtë hie”. Në prozën shqipe, ku Konica është i përhershëm, ai e ka përdorur gjerë fjalën Perëndi, dhe madje shumë të lakuar në femërore: “Perënditë, thanë pleqtë, janë të kënaqura nga patriotizma juaj…”.[12] Sidoqoftë, ky rast nuk është kaq i vështirë sa ç’është ky që vijon, ku autori ka bërë mbitheksime, gjë që tregon se e ka peshuar mirë përdorimin: “S’ka forcë as fuqi veç se te Perëndia, e Larta, e Madhia!”[13]  

 

Në gjuhën e Konicës, për parantezë, nuk fshihet përkujdesja e intelektualit në përzgjedhjet e terminologjisë, e cila ende sot në lëmin fetar nuk është e shpenguar. Ka disa pika ku Konica jep opinione të vlefshme. Në qëmtimin që vijon, për shembull, bëhet dallim mbi përdorimin shpirtëror dhe spiritual në shqipe, një nuancë që vështirë të përftohet dhe në shkrimet e mendimtarisë së pasdiktaturës: “… muzika, përveç pëlqimit estetik që na jep si art, ka edhe një fuqi spirituale që shvillon hollësin’ e shpirtit”.[14] Dhembshuria për shqipen sot, na çon ndonjëherë dhe në purizëm, si në rastin shpirtëror, me të cilin mjaft bashkëkohës mbulojnë edhe atë spiritual. 

 

Kur Konica fjalëson brenda religjioneve, ai jo vetëm vëzhgon e respekton shqipen e tyre, por përdor e ndihmon, qoftë dhe kur rrëmbehet: “… e, me ato duar qi në mëgjes zunë Eukaristin të peshosh copët e turpëshme të botës”.[15] Tek e njëjta polemikë me atin katolik, ai e nuancon debatin duke ruajtur termat gjuhësorë të kundërshtarit: “T’isha ipeshkëv unë, një zet-e-katër orë nuk u a kisha për të lënë më meshën priftërve si ty”.[16] Ndërsa kur i referohet Nolit, ai e përmend atë si Peshkop dhe jo Ipeshkëv, sepse dëgjon e sugjeron edhe për fjalësin ortodoks. Po kështu, Konica përdor saktë drejtshkrimin e titullit të priftit: “… e kish shkruar me talent At Fan S. Noli”.[17] Por trajta At përdoret nga Konica për etër ortodoksë e katolikë: “At Gjeçovit në Shkodër”. [18] Ekzistojnë sot sugjerime nga përdorues të kujdesshëm të shqipes, të cilët parapëlqejnë Atë, dhe jo At, por kjo ka dalë nga përdorimi i natyrshëm i standardit. Drejtshkrimi At është imponuar tashmë në shqipe.

 

Lasgush Poradeci: O Zot, po rroj pendesën e jetës mê së nxire 

 

Deri këtu, pavarësisht nga parantezat e Konicës, pamë se rilindasit janë kaq të shpenguar me “femëroren” e Perëndisë, saqë e lakojnë në sipërore, duke  përveçësuar madje dhe mbiemrat “e Saj”. Duke kapërcyer shqipen eksperimentuese të Konicës, pothuaj kudo gjetkë gjejmë përdorimin e fjalës Zot, në vend të Perëndisë. Me epërsinë e përdorimit të sotëm, kjo duket kthjellët tek poezia e Lasgush Poradecit, pothuaj në gjithë veprën e tij, por sidomos në përsiatjet e tij filozofike: “O Zot! Po rroj pëndesën e jetës mê së nxire…”, duke e titulluar madje poezinë “Njeriu dhe Zoti”[19]. I veçuar nga tokësorët, por dhe nga të shenjtat e tyre, ky poet nuk kapet kurrë liturgjik në përzgjedhjet e tij gjuhësore.  

 

Ndërsa Zoti është fjala që Lasgushi ka përdorur më shumë, Perëndia përdoret nga ai me nuanca spirituale, njësoj siç e përdorim sot: “Një çikë frymë shentërije/ një çikë erë perëndi”, tek poezia “Era e perëndisë”.[20] Kjo poezi mban nënshkrimin se është shkruar një të diel në mëngjes, “në shtrat”, në një rrugë me emër shenjtori, ndërsa të tjerët po shkonin të luteshin në kishë, ku pa dyshim Llazari i vogël pati konsumuar qindra orë, të paktën, të kureshtjes fëminore, të denja këto për një pickim të pashëruar të mekanizmit gjuhësor. Atje, në tempull, gjithçka përkthehej në shqipen dialektore të mjedisit, lektike apo semiotike, pavarësisht se ishte apo s’ishte Perëndi… Por ky është një hamendësim, i cili edhe sikur të mos përjashtojë hipotezën, nuk del nga tejdukshmëria e shqipes së Lasgushit.  

 

Migjeni: Të lutem, o perëndi, për një simfoni 

 

Ndërsa në shqipen brilante të Lasgushit i Epërmi ishte Zot, tek Migjeni nuk mund të mos jetë Perëndi. Profet i të mjerëve, përdëllyes i të trishtuarve, ai që ngushëllon mbasi godet e hedh drejt vetënjohjes, tek thelbi i dhimbjes së bashkëkohësve, Migjeni i ka frazat si rrokje rituale, në kundërshti me përditshmërinë, zanimi i së cilave është gjuha e amëshuar e poetit, brejtja vetmevete e monologu për botën, zëri i atij që thërret në shkretëtirën e doktrinave spirituale e të zakoneve etnokulturore, të cilat po përvetësoheshin e po funksiononin si njerivrasëse. Ashtu si dikush, shumë larg nga Shqipëria, do të shkonte në seminar ortodoks, e që andej mbas ndriçimit, a errësimit, do të skeletonte me të njëjtat eshtra zhvendosjen e një perandorie, të cilën Migjeni kishte fatin të mos t’a shihte në të gjallë të tij në Shkodër, vetë ai përftoi në seminarin ortodoks, si pasojë e përsëritjes tekstuale, si shprehi rituale të paktën, vargëzime të tilla: “Të lutem, o perëndi/ për një simfoni/ të dëfrej në lumni”.[21] E çfarë tjetër? 

 

Sidoqoftë, kjo është një nga substancat e esencës Migjeni. Nëse e përgjithësojmë referimin e tij, në pjesën më të madhe poeti nuk është “lutës”. Në shumicën e rasteve ai është krejt ndryshe. Mbasi çan një vertikale të guximshme me qiellin, duke mbushur humnerën me duhmë, në vend të temjamit, horizontalja e Migjenit me tokësorët nuk bën gjë tjetër veçse kreshpëron shestimin e një kryqi, të një dhimbjeje: mjerimi i shqiptarit, pa e përmendur me emër. Siç duket, kur njeriu mjerohet, ai shtingëllohet, shfisërohet, por nuk zhvargëzohet. E si mund t’a lejojë ai pastaj gjuhën e botës të tëhuajë gjuhën e poetit, të shenjtat e tij, ku edhe një presje kryen funksione të mistershme. Migjeni parakalon në letrat shqipe jo si kalorës elitar, por si shtegtar eklektik, prandaj dhe nuk i pengon subjektet të artikulohen jo-poetikisht në tokën e tij, mjafton të thonë të vërtetën, sepse me poezi Migjeni vuan t’iu lëçitë shqipfolësve vdekjen e njeridashjes: “-A po na fal ndoj send zojë? – Zoti të dashtë!”[22] Dialektika e së folmes vendore. 

 

Poezia e Migjenit vizatohet si kundërdogmë për përmbysje, pafuqishmëria ndaj hipokrizisë së institucionalizuar, prandaj dhe e klithur me të madhe. Ndërsa Migjeni vetë zgjedh të bëhet mik i gjehenës së religjioneve të shthelbësuara ndër shqiptarë, dëgjohet opinioni spiritual i intelektualit (“specialisti i kulteve”, siç mund të quhej sot që nuk ka të tillë), ai që në njëjtën kohë paralajmëron esencën e klerit, pavarësisht nga pozita laike apo etiketa e keqkuptuar: “Zoti ndoshta kujdeset për trumcakë edhe priftënt, por për mue s’e besoj”.[23] Në të folmen e qytetit të tij.  

 

Duket se institucionet tokësore, edhe pse të sendeve hyjnore, kanë rënë dhe e kanë vrarë poetin, në të njëjtën kohë me sëmundjen e pashërueshme që i kumtonte vdekjen çdo agim. A mos vallë plagosja e thellë frymore që kërkon t’a përjetësojë në vepër, fshihte një traumë të pashëruar shpirtërore në seminar, të cilën ai e bëzan si hakmarrje spirituale, pa e përshkruar fare, si e vetmja mbetje pasionesh për një të rënë? Ndërsa plagët e shpirtit nuk kanë shpirt, prandaj dhe nuk kanë përkatësi religjioni, plagësit-specie që nga ai çast kthehen në zëra të kudomishëruar. Përndryshe përse kaq i lakuar zëri liturgjik Perëndi, në një vepër kaq të kursyer me gramatikë? Ndoshta, ja pse duhet ndjerë Migjeni, përndryshe ai ka të drejtë të jetë gjykatar: “S’duem, për hir/ të kalbësinave të vjetra, që kërkojnë ‘shejtnim’”/ të zhytemi prap në pellgun e mjerimit/ që të vajtojm prap kangën e trishtimit”.[24] Amin! 

 

Kaq spiritual me dhimbjen, por dhe kaq i ndjeshëm me gjuhën, Migjeni ruan përdorimin liturgjik të ortodoksëve Perëndi, dhe jo Hyj, siç mund të pritej kjo nga një poet ritual i gegërishtes. Por kur ai përdor shumësin, prapë për ritualizim, humbet brenda mistereve të shqipes, tek feja e poetit:  “Njeriun-paljaço e krijoi absurditeti për me argtue hyjtë e natës, dritën e ditës dhe krijesat e dorës tjetër”.[25]  

 

Interesant në tekstualitetin e Migjenit është përdorimi i mbiemrit hyjnore, i cili mbizotëron edhe në standardin e sotëm. Tek ky përdorim Migjeni jep përshtypjen se e ka menduar disa herë, dhe madje të numërt e ka renditur, problematikën tekstuale: “Atëherë, në kët pezullim të njeriut, u zgjua në të ajo që nuk asht prej kësaj bote, ajo gjasend që i thotë pjesa qiellore, hyjnore, perëndore e ku dij ma… “.[26] Por edhe sikur ky të ishte një çast i vetëm, gjetkë ai vërtetohet njësoj përshkrues: “… meritimi i lavdës nuk është tek ajo vetë, por tek ajo gjasend q’i thotë qiellore, hyjnore, perëndore e ku dij ma se kjo e bani njerëzinë t’i shpalli ultimatumin vetes”.[27]  Përsa i përket këtij përdorimi, Konica[28] e Noli, [29]  edhe pse më afër një shqipeje më përfshirëse sesa gjuha vetëmbrojtëse e Migjenit,  parapëlqejnë “e perëndishme” dhe “perëndore”, në vend të “hyjnore”.  

 

Ashtu siç ka vënë radhë në përdorimin e mbiemrave, duke vënë hyjnore të parën, siç u trashëgua në shqipen e sotme, njësoj Migjeni rendit Perëndinë dhe Zotin, temën e leximit tonë “… e tërhiqte për kin të palltos, por lehtë, shum lehtë, se kish frikë mos të zgjojë mnin e zotit, e perëndisë, e dreqit, mnin e këti njeriu-zotni deshta të them”.[30] Zoti ishte i pari, sepse është i njerëzve,  perëndia është e dyta, sepse është e poetit, para se ai të humbasë në hyjnajë… Pra, përmes poezisë, fillit të kërthizës, por dhe referencës tekstuale në poezi, si lajm gramatologjik, Migjeni ndihmon bashkëpërdoruesit e shqipes, duke bërë lojë me ta; një lojë si opinion i mirëfilltë albanologjik.  

 

Duke ecur në këtë lexim të Migjenit, bindemi se sjellim një enigmë për përsiatje të mëtejshme, sesa një përgjigje ndaj një pyetjeje. Përderisa tema jonë është e ngushtë, mund të them se përdorimi i termave Perëndi e Zot nga Migjeni është debatues edhe për pikëpyetjen ortodokse “toskërishte-gegërishte” në të kaluarën, aq më tepër kur nuk është folur për nuancat gjuhësore të gegëve ortodoksë, siç ishte Migjeni, por dhe të tjerë, e madje teologë e hierarkë të KOASh-it.  

 

Përdorimi “ortodoks” këtu nuk bëhet për të përcaktuar përpjesat e Migjenit me fenë, sesa përkatësinë e tij kulturo-spirituale, e cila është e cekët të mohohet me motive institucioni, në një kohë që ky poet është kaq mësimdhënës për klerin shqiptar të pasdiktaturës, sidomos për të rinjtë, për seminaristat, ku Milloshi përkiste, pavarësisht nga rrethanat, për t’iu kujtuar atyre të njëjtën përvojë kulturo-spirituale, e cila në vitet 30 ishte vetëm në fillimet e saj, por që sot është zotëruese. Disa poezi të Migjenit janë topikë të gatshëm për biseda, në qoftë se një prift ortodoks nuk fshihet nën mjerimin e përmbajtjes njerëzore, sidomos kur i dhimbset më shumë shqiptari i sotëm.  

 

Lexuam, pra, këtu një poet me një të kaluar të pasur gjuhësore, përmes leximeve të mirëfillta në disa gjuhë, e në disa trajta tekstuale brenda shqipes, i cili jep shenja terminologjie në tekstualitetin e tij. Për sa i përket përpjestimeve të sotme në përdorimin e dy termave në fjalë, a përkatësve të tyre, nga folësit e gegërishtes më shumë përdoret nga ata Zoti, njësoj si në shqipen standarde: “…pse nuk ka ideal ma të lartë ‘tash e përgjithmonë e jetës’ se me njoftë Zotin, me pranue qenien e Tij, se me e dashtë Zotin, me i shërbye e me jetue për Atë” (Ipeshkëv Zef Simoni).[31] 

 

Fan Noli: Ti moj Perëndi e Dashurisë, shpëtona

 

Duke lexuar një vepër të hershme letrare të Nolit, pesë vjet më të vjetër nga viti 1907, kur u botua e përkthyer nga greqishtja në shqipe, menjëherë vëmë re se Noli këmbëngul në përdorimin Perëndi, dhe jo Zot, gjë që e ruajti gjer në fund të krijimtarisë së tij (Tema jonë është përdorimi Perëndi si Theós në greqishte, sepse Kyrios është përkthyer nga Noli në Zot). Ndërsa Migjeni kujdesej më tepër për thelbin e gjuhës, dhe jo për mbaresat e saj, sepse që të dy autorët kishin probleme me shqipen, pavarësisht se nga pozita të ndryshme, Noli mbeti një përdorues emocional i toskërishtes. Tek përdorimet e Nolit mund të zbulohen shumë emocione të autorit, ose të zhduken krejt.  Djaloshi i ri që përpiqet të shkruajë shqip, ruan trajtat kulturore të saj, ato që trashëgoi nga Thraka e largët, të përqasura e të njelmësuara me të folmet e bashkëmërgimtarëve nga Toskëria; për t’i imponuar në letër. 

 

Perëndia, si pasojë e këtij sfondi etnogjuhësor, në librin Israilitë dhe Filistinë është e gjinisë femërore, dhe madje me një theksim të dyfishtë, të pazakontë, nga shkruesi:  “Ti moj Perëndi e Dashurisë, shpëtona” (f.45-46).[32] Jo vetëm që është e Dashurisë, por moj e bën këtë përdorim krejt të lakuar në femërore. Përderisa kemi një përkthim këtu, dhe jo një tekst origjinal, është e natyrshme që përkthyesi të jetë menduar mirë kur e ka përkthyer nga greqishtja. Nëse e përkthejmë mbrapsht në greqishtje, kjo frazë mund të ishte “O Theé”, ose  “Re Theé”, gjë që atje sidoqoftë dëgjohet si një thirrore e ashpër, ndërsa në shqipe përkthimi del ëmbëlsisht ledhatues: Moj! A tingëllonte kjo njësoj për Nolin e atëhershëm gjuhësor, apo është e kotë të rendësh mbas një përkthyesi që nuk kapet gjithmonë i përkthyer? 

 

Mbas këtij eksperimenti, e shohim Nolin të përdorë trajta të ndryshme gjinore brenda një fjalie: “Perëndia jonë s’është def, ose kulçedrë, është ay me të cilën merret Jakovi dhe e shpie poshtë, është shkalla me të cilën të ngrenë ëngjëjtë mi fron’ e tij” (f. 41). Por si mund të jetë Perëndia jonë, dhe pastaj të bëhet ai, jo ajo, dhe pastaj e tij? Kjo tregon se “korrektesa” gjinore e të Epërmit nuk përfshihet në axhendën e atëhershme të Fan Nolit si autor, ndryshe nga ç’do të shohin në vijim. 

 

E njëjta luhatje në përdorimin e gjinisë së Perëndisë, në krahasim me dramën Israilitë dhe Filistinë, regjistrohet dhe në përkthimet e para liturgjike të Nolit, 1908-1914, ku përkthyesi në parim përdor gjininë femërore të Perëndisë, por herë pas here kapet “i influencuar”, njësoj siç pamë tek drama në fjalë. Dy shembujt e mëposhtëm qëmtohen nga libri i parë dhe ai i fundit i kësaj periudhe përkthimore, me një hapësirë pesëvjeçare nga njëri-tjetri: “… Perëndia jonë njerzidashëse, që i akseptoj n’Alltar të tij të shëntë…”,[34] dhe “Të falurit t’im Pérëndisë do t’ia dérth, dhé atî do t’i trégoj hidhërimét é mia”.[35] Pra, ndërsa përkthyesi përdor planifikueshëm gjininë femërore të Perëndisë, trajtën kulturore jonë, ka raste, përmes një korpusi të dendur tekstesh të atyre viteve, kur “hija” e Kristoforidhit, ose hijet e përbashkëta, nuk e trashëgojnë përkthyesin të njëtrajtshëm, prandaj dhe Perëndia jonë bëhet herë ajo e herë ai, apo atij, e tij... 

 

Ndryshe është në periudhën e dytë të përkthimeve kishtare, 1941-1952, ku Noli e “mashkullarizoi” Perëndinë kryefund. Një nga arsyet e ideologjisë së Nolit mbi gjininë e Perëndisë, ishte shmangia nga çështje që kërkonin debate teologjike. Në këtë rast gjinia nuk shpjegohej ndryshe nga Kristoforidhi në të kaluarën, apo nga ortodoksia zyrtare në Shqipëri, në të tashmen e tij, përveçse me motive teologjike, mbi simbolikën mashkullore të Zotit të krishterë, si model i gatshëm në marrëveshjet përkthimore (Le të merreshin teologët me asi punësh…).  

 

Nga pikëpamja tekstuale, një nga ndryshimet gjuhësore midis dy periudhave përkthimore nuk është ecuria e autorit në shqipe, a ngurtësia në terminologjinë kishtare, siç mund të priste dikush, sesa lëmimi i pikëpamjes gjinore në tekstualitet. Jo vetëm në adhurim, por dhe në letërsi, Noli dokumentoi të njëjtën gjë, duke vijuar përdorimin e Perëndisë në mashkullore, si në përkthimin e poezisë Vajtim për bijën: “Ja ku të vinj, o Zot, dhe prokllamonj që je/ I mir’ i ëmbl’ i dhëmpshur, Perëndi i Jetës/ I vetëm që di se ç’bën dhe përse”.[36] Duke e trajtuar veten si nxënës në shqipe, për gjithë jetën, nga njëra anë Noli respektonte intuitën e tij kulturore të toskërishtes, por nga ana tjetër pranonte sugjerimet e një realiteti tejkalues; me modesti tërheqëse. 

 

Kur pranoi Perëndinë në mashkullore (Perëndi i Jetës dhe jo e Jetës), jo vetëm që Noli ra dakord me Kristoforidhin, ndryshe nga më parë, por u bë më i shtirur në terminologji, edhe pse në kahun e ndërsjelltë; Kristoforidhi i pati mëshuar purizmit, duke shkulur nga gjuha çdo fjalë të huaj, qoftë dhe me rrënjë njësoj të thella ndonjëherë, ndërsa Noli tashmë po përjetësonte fjalë të huaja në shqipe, të cilat në periudhën e parë ishin më të pakta, plus që ishin dëgjuar atëherë si kalimtare, përderisa fillimi i veprës liturgjike ortodokse përkoi me fillimin e priftit të ri në letrat shqipe.  

 

Disa prej këtyre fjalëve të huaja janë krejt të pashpjegueshme, sidomos nëse nuk thellohemi në botën kulturore të autorit. Për shembull, është e lehtë të anashkalojmë foljen “akseptoj” që hasëm më sipër, sepse kjo konceptohej në vitet 10, por çfarë hiri përçon folja “prokllamonj” në vitet 60, për një autor të plakur në lëmin e përkthimit? Ose më mirë, në çfarë ujëvare gjuhësore zbrisnin shkrimtarët bashkëkohës në Shqipëri, dhe ku mëtonte të ngjitej e të mbetej Fanoli? Asnjë autor nuk i shpëton dot njerishmërisë së tij.   

 

Gjuha e viteve 60 në Shqipëri, në krahasim me prelatin e mërguar, të jep përshtypjen se lëvrohet në një shekull tjetër. Pra, për sa i përket gjuhës letrare, Noli këmbëngulte në vetvete. Ndoshta përkushtimi tek anglishtja, si gjuhë parësore për të, për më të dashurit e përditshëm, por dhe për grigjën e tij; varfëria e shqipes së gjallë të bashkëbiseduesve në mërgim, përderisa shumica e shqiptarëve të ardhur nga Shqipëria ishin të paarsimuar e tashmë të moshuar, domethënë gjuhësisht të zhbalancuar (për dijetarin e zhgënjyer nga mësimi, shqiptarët nuk shkaktonin më çastet e shkuara ngazëllyese, kur ata dinin vetëm shqip dhe vetvetishmëria shprehimore i kishte shndërruar në subjekt hulumtimi kulturor); vetëveçimi gjuhësor i intelektualëve të tjerë shqiptarë në ShBA; përsiatja e tij e përhershme me një botë tjetër tekstuale, e cila më në fund e mundi kërshërinë, e të tjera shkaqe, nuk ishin pak.  

 

Librat që i dërgonin Nolit nga Shqipëria, jo vetëm që ishin një grimë e gjithë asaj gramatologjie që po rrëmbehej kaq tekstualisht, por ka të ngjarë që Noli të mos i lexonte fare, përndryshe si mund t’a anashkalonte ai detyrimin e intelektualit për të lexuar e cituar veprat e bashkëkohësve? (Noli nuk jep shenja bashkëlidhjeje me ato rryma filozofike ku mund shpërnjihen veprat e bashkëkohësve me motive përkatësie). Nëse debatojmë sot mbi sensin, tiparet dhe imponimin e një Shqipërie virtuale, tej gjeografisë a pikave të prekshme, lidhja kulturore e Nolit me realitetin shqiptar mund të kuptohet si e paraprirë.   

 

Le të kthehemi tek qerthulli i kësaj trajtese, tek përdorimi Perëndi dhe sidomos tek femërorja e mashkullorizuar në shqipe. Mbas gjithë këtij leximi, ku pamë përpjekje institucionale për të planifikuar tendencat gjinore të emrave gramatikorë, ekzistojnë dëshmi të mjaftueshme se kjo nuk funksionon gjithmonë shpenguar as në tekstualitetin e sotëm ortodoks. Megjithëse Libri i Shërbesave është botuar e kontrolluar shumë herë në shqipe (1909-1994), prapëseprapë tek botimi i fundit ka raste kur Perëndia është në femërore. Për shembull, tek “Urata e himnit Kerubik”, ndërsa teksti fillon me gjininë mashkullore, “… se vetëm ti, o Zot Perëndia ynë, i sundon qielloret…”, më poshtë përfundon në femërore: “Ai që pranon dhe që jep vetveten, o Krisht Perëndia jonë…”.[37]  

 

Jakov Xoxa: O zot, përbuzja  jote qenka si shiu 

 

Në të njëjtën periudhë tekstuale për Nolin dhe shqipen, në vitet 60, le të shohim tanimë përdorimet Perëndi dhe Zot tek bashkautorët e tij në Shqipëri. Le të lexojmë Lumin e vdekur të Jakov Xoxes, si një nga më të spikaturit shkrimtarë ato vite, por sidomos atë që lakonte më shumë dy termat e këtij debati atëherë: “Shyqyr që na takoi perëndia rrugës, se zoti e di si do të rronim kështu të gjallë mes të të vdekurve e të vdekur në mes të të gjallëve…” (f. 160).[38] Në këtë fjali duket se në fjalësin e shkrimtarit dy termat Perëndi e Zot kanë të njëjtën rëndësi. Përderisa është një fjali rrëfyese, me nota bisedimore dhe të çiltra, perëndia është e para.  

 

Por kur personazhet janë shpërthyes, ajo që vjen e para të artikulohet është Zoti: “O zot! Përbuzja jote qenka si shiu, merr që lart poshtë: Beu përbuz agallarët, agallarët subashllarët, subashllarët kosovarët, kosovarët myzeqarët, myzeqarët sarakaçanët, sarakaçanët evgjitët, evgjitët arixhinjtë, arixhinjtë… O zot! Ç’është ky mallkim i yt që bije nga lart mbi njerëzi!” (f. 205). Përdorimi ritual i Nolit (Perëndi), pra, është larg përdorimit të natyrshëm në shqipen letrare (Zot). Duke lexuar Lumin e vdekur ndjen dikush se kjo gjuhë që ishte dje, është sot, do të jetë dhe nesër; i njëjti truall.   

 

Nuk ka dyshim se në shqipen e atyre viteve Zoti përdoret pothuaj nga të gjitha personazhet, pavarësisht nga kategoria e tyre gjuhësore. Në thirroret e përsëritura Perëndia futet vetëm për t’a bërë më shkrehëse në përdorim, ose për të mbrojtur prozën nga vjershëzimi: 

“O zot, po shuajnë kasollen e po mbytin robt! … dhe brodhi, nëpër ujë, drejt mesores, për të dalë përjashta.”
“O perëndi, ç’është kjo kështu? Paskan zbrazur puset mbi kasollen time!… Po njerëzit ku kanë vajtur?”
 “O zot” U ngjall lumi i Vdekur!… klithi gruaja, vetëm, në mes të ujit dhe të shiut; të ujit që rritej çdo hap nga toka e të shiut që shtohej çdo minutë nga qielli” (f. 283-284). Nuk ka nuanca dalluese në këto tre përdorime, sepse Perëndia ndërfutet sa për freski, për të mos monotonizuar përdorimin zotërues, Zot.  

 

Siç shohim më sipër, dy emrat e përveçëm Perëndi dhe Zot shkruhen me shkronjë të vogël, si në gjithë romanin, gjë që ekziston vetëm pjesërisht tek Migjeni e Lasgushi, duke dhënë përshtypjen e letrarizimit të terminologjisë spirituale. Viti 1967, kur u botua ky version i ripunuar i Lumit të vdekur, ishte viti “antihyjnor”; që nga shkurti e deri në nëntor u trajtëzua procesi për shpalljen e Shqipërisë institucionalisht ateiste. Nuk dimë nëse ky drejtshkrim ishte i autorit apo i shtëpisë botuese. Nga ana tjetër, duke lexuar zot dhe perëndi, vetë kjo të jep një ndjesi shplodhjeje, sidomos sot, kur shkronjat e mëdha në terminologjinë spirituale rrezikojnë të mbysin gjithë shkronjat e vogla, e ndonjëherë dhe ndonjë drejtshkrues.  

 

Kjo mëtohet nëpërmjet hijes së anglishtes a të greqishtes, fjala bie, edhe pse përdorimi pa vend i shkronjave të mëdha e banalizon domethënien e termave, sepse shqipja, duam s’duam, ka çarë një shteg tjetër gjuhësor. Gjithsesi, Jakov Xoxa regjistron me një vëzhgim të mprehtë gjuhësor në tekstualitetin e tij. Ka pasur epoka tekstuale kur nuk kishte shkronja të vogla. Çdo dorëshkrim përjetësohej vetëm me shkronja të mëdha, e madje pa shenja pikësimi. Të njëjtën ndjesi të jep ndërsjelltas dhe vogëlshkronjëzimi si veçori, kur periodizojmë një letërsi vendore; tek Lumi i vdekur. 

 

Jakov Xoxa duket se jo vetëm regjistron të folmen e personazheve të tij, por na sjell nuanca që shprehin ideologjinë shprehimore të tyre. Për shembull, që të kthehemi tek gjinia e Perëndisë, në gojën e at Thanasit shohim të përdoret disa herë Perëndia, si zëdhënës i ritit dhe folës i mistereve, dhe madje e përdorur në mashkullore, ashtu siç do t’a përdorte një prift ortodoks që i qëndron besnik atyre gjërave që i thonë shkrimet e tij: “Perëndia, i paçim uratën, që është shënjt mbi shënjtë e s’di nga prapësitë e djallëzitë e Satanit…” (f. 630). Pra Perëndia është shënjt, jo shenjtore, sepse ati e përdor në mashkullore, ndërsa kudo gjetkë në roman përdoret nga “laikët” në femërore; flasim për ato raste kur e përdorin, sepse rëndom ata paraqëlqejnë Zotin. Gjithashtu dhe nuancat e së folmes gege në dialogët e romanit sjellin trajtën Zot dhe jo Perëndi: “Jo, asha zotin, për pa me u shndosh Sulejman Tafili, s’la kush me i qit fjalë për kët!” (f. 594). 

 

Zot a Perëndi? 

 

Duke mbërritur tek Jakov Xoxa, tek gjuha “standarde” e Lumit të vdekur, ndihemi sikur kemi gjetur fillin e këputur të terminologjisë spirituale, në vitin 1967, atë që vazhdojmë të endim sot e për shumë kohë. Nga sa u thanë në këtë trajtesë, del se fjalët Perëndi e Zot janë të njëkuptueshme e të barabarta në shqipen e dy shekujve të fundit, të paktën, pavarësisht nga luhatjet e përdoruesve e larmia e lëndës. Edhe pse fjala Perëndi ruan nuancat e saj tek disa autorë, me lërimin e shqipes si gjuhë kombëtare, e sidomos si gjuhë letrare, përdorimi Zot ka marrë përparësi si një përzgjedhje e vetvetishme, e paplanifikuar në burimet standarde të gjuhës. Veç kësaj, gjinia femërore e Perëndisë, atje ku përdoret, është një lëvizje njësoj spontane për përdoruesit e shqipes letrare, sidomos kur ata artikulojnë jashtë hijes së terminologëve spiritualë, të cilët e mëtojnë në mashkullore, me motive ekskluzive. 

 

Që nga Naim Frashëri e gjer tek Jakov Xoxa, e që atëherë e deri më sot, pamë se përdorimi Zot është zotërues për shqipfolësit, të paktën jashtë shprehjeve rituale e tej shkrehjeve emocionale. Zoti është përzgjedhja më e afërt gjuhësore për atë që në greqishte është Theos e në anglishte God, pavarësisht se kjo nuk përkon me ato gjuhë me të cilët janë në kontakt shqiptarët e sotëm.  

 

Sa për përdorimin “tradicional” të termit Perëndi, i cili është shumë më i ri në shqipe, me këtë kuptim, është në intuitën dhe motivet e përkthyesve për të përcaktuar përzgjedhjen, por sidomos gjininë e tij. Është shumë vështirë të mos përdoret ky term në adhurimin ortodoks, të paktën sot, por njësoj e vështirë është vërtetuar gjinia mashkullore e këtij emri, e cila u shartua nga femërorja. Jam i mendimit se alternimi është e vetmja zgjidhje për këtë periudhë gjuhësore.  

 

Personalisht, duke u munduar të gjej një tekst sa më përfshirës mbi terminologjinë ortodokse, përktheva nga anglishtja librin The Orthodox Way, i teologut anglez Kallistos Ware. Versioni i parë i këtij përkthimi, Udha ortodokse-2004, [40] u paraqit me përzgjedhjen Perëndi, tek-tuk e alternuar edhe me Zot, përderisa kështu e përdorin në shumicë ortodoksët, por ama nuk pranohet atje gjinia femërore e Perëndisë, përveçse në citimet biblike e liturgjike, për të ruajtur poetikën e trashëguar të adhurimit ortodoks në shqipe. Mospërdorimi i gjinisë mashkullore së Perëndisë në bisedë e në mësimdhënie, rrjedh nga përvoja jonë gjuhësore, përderisa intutita ime shprehimore nuk u influencua nga terminologjia e shqipes adhurimore; unë jam larguar nga Shqipëria para rilëvrimit të shqipes spirituale. E si unë janë afro gjysma e folësve të këtij lëmi.  

 

Versioni i dytë, Udha ortodokse-2005, paraqitet në Internet pa mohuar versionin e parë. Në këtë botim virtual përzgjidhet Zoti për God, duke lënë Perëndi vetëm në citimet biblike e liturgjike, për t’a afruar tekstin edhe për ata që nuk kanë përvojë rituale. Përndodhja në dy versione të përafërta të të njëjtit tekst, është një akt reagimi gjuhësor, sesa një rrugëdalje përkthimore në sugjerimet tona. Ka të ngjarë që edhe në këtë version të fundit, megjithë mundimin për të qenë sa më “i përsosur” në përkthim e në drejtshkrim, të gjenden luhatje në përzgjedhjen e dy termave a në gjininë e Perëndisë, siç pamë dhe tek Libri i Shërbesave, ripunuar disa herë në shqipe nga KOASh-i. Sepse sado që të luftojë njeriu, qoftë dhe për disa breza, gjuha shqipe qenka si shpirti; ku i teket fryn…  

 

 

Foti Cici, 2005 

 

---

[1] Gjithë italikët e termave Perëndi e Zot, si dhe të  mbiemrave a të përemrave të tyre, janë të autorit të trajtesës.

[2] Koha Jonë, 21 mars 2004.

[3] Shekulli, 20 maj 2004.

[4] “… që të ngrerë krye kundër Perëndis’ së gjallë” (Dhiata e Re, “Mbë Ebrenjtë”, 3:12, Korçë 1930). Në këtë rast Kristoforidhi e lakon Perëndinë në femërore, së gjallë, ndërsa në versionin gegërisht (1872), i njëjti varg nuk ka nyje: “qi të  ngrejë krye kundrë Perëndisë gjallë” (www.ShqiptarOrtodoks.com/TeksteBiblike). Duke folur për gjininë e Perëndisë, vlen të lexohet shkrimi i Valery M. Sardushkin, filologe e Unversitetit të Shën Petersburg-ut në Rusi, në punimin e saj “Is ‘God’ in Albanian feminine or masculine?” (The Bible Translator, 53/1, 2002, f. 137-143), e cila ka gjetur pothuaj në të gjitha përkthimet biblike në shqipe, përdorime të Perëndisë në femërore, edhe pse synimi i përkthyesve ishte për t’a paraqitur gjithmonë në mashkullore. 

[5] Panorama, 16 janar 2005.

[6] “Lumtë ata çë janë vabëk shpirti/ pse e tireja ishtë perëndia e qiellvet” (Beati sono li poveri di spirito/ percioché di loro é il regno di cieli), Matteo Sciambra, La “Dottrina Cristiana” Albanese di Luca Matranga, Citta del Vaticano, 1964, f. 81.

[7] Po aty, f. 47.

[8] Robert Elsie, The Elbasan Gospel Manuscript (Anonimi i Elbasanit), 1761, and the struggle for an original Albanian alphabet, 1995, vargjet 8/05, cituar nga www.elsie.de. Këtu përkthyesi fjalën “Perëndesha” e ka përkthyer Gooddess (Hyjnesha), dhe jo Queen (Mbretëresha), siç konceptohej kjo nga autori i Anonimit.

[9] Besojmë, Lulet e Verësë, cituar nga Naim Frashëri, Vepra letrare 1, 1995, f. 48.

[10] Zëmëra, po aty, f. 45.

[11] Fausti i Ri, cituar nga Faik Konica, Vepra 1, 2001, f. 78-80.

[12] Shqipëria si m’u duk, Vepra 2, f. 20.

[13] Pralla e tregëtarit dhe e xhindit, Vepra 1, f. 347.

[14] Fushata, Vepra 3, f, 282.

[15] Përgjigje një Sërbi, Po aty, f. 147.

[16] Po aty, f. 147.

[17] Një histori e shkurtër e themelimit të “Vatrës”, Po aty, f. 192.

[18] Titull letre drejtuar klerikut në fjalë (1897), Vepra 4, f. 31.

[19] Vallja e përjetësisë, cituar nga Lasgush Poradeci, Vepra 1, 1999, f. 107.

[20] Zemra ime, po aty, f. 237.

[21] Lutje, Migjeni, Vepra, 1998, f. 48.

[22] Zoti të dashtë, f. 99.

[23] Zoti të dhashtë, f. 100.

[24] Të birtë e shekullit të ri, f. 2

[25] Tragjedi apo komedi?, f. 72.

[26] Sokrat i vuejtun-A derr i kënaqun?, f. 68.

[27] Ose…-Ose, f. 70.

[28] “… të ngjitet në tru si një tip i hollë i nonjë bari të perëndishmë…”, Dr. Gjëlpëra zbulon rrënjët e dramës së Mamurrasit, Vepra 2, f. 94.

[29] “Mesh’ e perëndishme e Atit tonë nërmiet Shëntorët Joan Gojartit”, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, Boston 1909, f. 65, si dhe “nga pamjet perëndore mëndja m’u ndriçua…”, Vajtim për bijën (V. Hugo), Albumi II, 1966, f. 14.

[30] Një refren i qytetit tem, f. 78.

[31] “Një përgjigje e kërkueme”, Alb-Club, 15 janar 2005 (postim i Klajd Kapinovës).

[32] Israilitë dhe Filistinë, Boston 1907.

[34] Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, 1909, f. 99.

[35] Lutjesore, 1914, f. 85.

[36] Vajtim për bijën (V. Hugo), Albumi II, 1966, f. 15.

[37] Libër i Shërbesave të Shenjta të Kishës Orthodhokse, Tiranë 1994, f. 98-99. Tek i njëjti botim, ka shembuj të ngjashëm, si tek “Shërbesa e përgatitjes për kungim….”: “Perëndisë sonë…” (f. 339), “Perëndisë së Jakovit…” (f. 241), “Biri i Perëndisë së gjallë…” (f. 251), e ndoshta dhe gjetkë. E njëjta gjë dokumentohet edhe një vit më vonë, tek botimi më vete e Meshës së J. Gojartit, ku megjithë ndreqjet e dukshme, Perëndia nuk është “mashkullorizuar” plotësisht: “… por përpara teje, Perëndisë së frikshëm…”, Liturgjia Hyjnore e Atit tonë ndër Shenjtorët Joan Gojartit, Tiranë 1995, f. 72.

[38] Jakov Xoxa, Lumi i vdekur, Tiranë 1967.

[40] ShqiptarOrtodoks.com/KishaShqiptare/Spiritualitet/UdhaOrtodokse

 

 

Nxonitja e të zezës në të kuqe

                      (Një lajthitje mbi flamurin)

Ka tre raste në historinë e flamurit tonë. I pari ishte Shën Kostandini; e dimë historinë. Rasti i dytë ishte me Shën Ambrozin, i cili para se të shkonte në luftë e hoqi shkabën nga flamuri dhe shpërtheu: “Hidhe shikimin tënd mbi ne, o i Hyjshëm … sepse flamuri ynë nuk ka shkabë…” Siç duket nga vetë fjalët e tij, këtë e ka thënë për të përfolur arbërorët që kërkonin shtet. Ndërsa rasti i tretë, por jo me domosdo i vërtetë, është pro nesh. Perandor Juliani, me gjak shqiptari duhet të ishte, por që nuk duhet përmendur se nofka atij iu bë mbiemër (Paravatis-ligjshkelës), e rehabilitoi Shkabën në flamur dhe e shkeli Kryqin. Për terc ai e humbi luftën dhe kur nxorri shigjetën nga gjoksi iu mbush pëllëmba me gjak, dhe mbasi e përndau në ajër tha: “N …, më munde”, dhe vdiq. Ka qenë çasti i fundit dhe s’dinte se ç’thoshte…

 

Sidoqoftë, për ne ai shenjohet si kryeshenjë nënshenjash të mbishenjshme dhe pa sherr sheshi i shestuar me shushurimën e tij shëlbon shembjen e shurdhit shekull. Çfarë?

 

Gjuhëtarët tanë nuk kanë pse merren me etimologjinë e tij – se qysh e tek erdhi fjala “flamur” – se nuk e kanë bërë të huajt më parë, që të ulen ata pastaj e t’a ndreqin. Thonë se vjen nga fjala “flamë”. Gjuhëtarët e huaj, që e flasin shqipen si aman o Zot, thoshnin se populli i tyre ishte i flamosur dhe përderisa flamurët bëheshin për luftëra, ata e pranuan këtë fjalë që të fitonin.

 

Grekët thonë se fjala në Bizant ishte “lavaro(n)” dhe shqiptarët e vodhën duke shtuar dy shkronja e duke e bërë v-në “f”, dhe jo “b” siç e donte shqipja. Adademia e Shkencave, në vitin 1997, nga frika se mos shkonte në ferr gjithë puna shumëvjeçare, nxori përfundimin e mëposhtëm: “Problemi ishte dhe do të jetë tek shkronja e parë, tek f-ja, sepse pjesa tjetër është e pranuar nga të gjithë ne: “e la tek muri”. Kryetari i Akademisë, i cili ishte dhe këshilltar i Gospodarit të Tiranës, i kërkoi atij për të bërë një përshpirtje mbi varrin e Eqrem Çabejt, për të nxjerrë etimologjinë e flamurit kuqezi, por s’doli gjë, edhe pse ky i fundit ia bëri në sanskritishte.

 

Flama e flamurqepësit, flakëritjet e flamurhedhësve, flakadani i flamurmbajtësve, ftilluesi i paflashkët… E zezë në të kuqe. Jo?

 

E zeza e shkabës mund të vidhet lehtë në Internet sepse ka kaq të zeza në mbretërinë e grafikëve saqë është e pamundur të provohet kjo përzgjedhje ngjyre. S’të kapin dot. Ndryshon puna me të kuqen. E kuqja e flamurit shqiptar është ndryshe nga shumë ngjyra të kuqe. Plus që ata vënë dhe hile tek përmasat dhe ndonjëherë tek rrudhat që nuk i kap dot çdo sy. Një sy mesatar mund të dallojë katër ngjyra të kuqe. Po s’e kap dot me sy të parë, vur pak të zezë përbri. Grafistët thonë se e kuqja shqiptare ka pak të verdhë, gjë që e bën pak më të zezë (Nuk e di me saktësi nëse kjo është arsyeja që fillimisht drapëri me çekan, dhe menjëherë më pas ylli, kishte kornizë të verdhë; komunistët ishin intuitivë me të kuqen).

 

Sekreti është se kur printohet, duhet të dallohet nga të kuqe të tjera, përndryshe s’ta blejnë shqiptarët. Nëse shumë flamurë shqiptarë duken si rozë, kjo është se janë prodhuar mbas viteve 90 në Shqipëri. Syri i tyre nuk e dallon dot të kuqen dhe ata janë të bindur se e kuqja është vetëm një. Konflikti është mbi dialektikën se deri ku arrin e shenjta e flamurit. A duhet të flaken flamujtë me të kuqe të pagoditura? Shumica nuk guxon t’a bëjë këtë, prandaj dhe presin që të vdesin ata, për të pasur flamurë me të kuqe origjinale. Është më pak e dënueshme të plaçkitësh një kishë sesa të flakësh një flamur me ngjyrë të kuqe të papikasur. Thonë se sot në Shqipëri nuk mund të përftohet dot e kuqja e flamurit shqiptar, sepse nuk ka sy që mund të shquajë vullnetarisht nuancën midis këtyre të kuqeve. Ata thonë se midis së kuqes dhe rozës ka një vijë të padukshme dhe asgjë tjetër. Si rrjedhojë bezet e kuqe importohen posaçërisht të mbështjella në beze të tjera në të kuqe jo flamurtore.

 

                               *  *  * 

 

Shkaba ka një hije të mistershme edhe pse shikon gjetkë. Nuk ngjall dyshime se ka dy kokë dhe që të dyja shikojnë në kahe të kundërta, duke shpërndarë vëmendjen e hafies. Grafistët shqiptarë nuk kanë problem me gjininë e shkabës se dhe gjinia e tyre është pa gjini, prandaj dhe këta bëjnë përjashtime me shpezët që kanë dy kokë por një gjini. 

 

Të gjitha versionet e flamurit shqiptar bien dakord vetëm tek numri i këmbëve. Janë katër dhe me thonj të shprehur mirë në tokë. Thonë se sa herë që rikthehet gjakmarrja, bezja griset pikërisht tek thonjtë. Arnimi është një mbetje e komunizmit prandaj dhe flamurët e grisur i dorëzohen Organizatës së Gruas (Arnimi duhet të jetë njësoj i suksesshëm sa ai i çorapeve të Enverit). Dihet se ngulmimi i thonjve është kërcënues ndaj shpezëve të tjerë dhe aspak figurativ për pjesën tjetër të fisit. Ata nuk kanë piktura të tilla, por kanë këngë për t’u lindur e ngulur me thonj në tokë, edhe pse asnjëherë nuk e mbajnë fjalën. Kur betohen me thonjtë është më keq. Prandaj dhe asnjë nga të katër sytë e shkabës i shikon drejt në sy. 

 

E zeza mjafton të përvilet në njëzet e gjashtë krahë/pendë/bishta (18+18), para se të shestohet silueta e saj me shtatë bishta/pendë(3+3+1), dy kokë (dy për një) me dy qafë të pashpenguara me dy thekë në zverk. Këtu, tek thekët-rrudha, ekziston një mundësi e vogël  për variacion. Por jo tek imagjinimi i qafës. Ajo duhet të ngjajë me qafën si tek grafura mesjetare e Heroit. Duhet të jetë pak e mbajtur, si në gravurë, por jo e paralizuar; si mbas një traume automobilistike, gjatë procesit të fizioterapisë së qafës, dhe sidomos mbas ndërprerjes së parakohshme të seancave të domosdoshme. Pak e pjerrët, pak në dhimbje, por e pranuar në hiret e saj. Njësoj si tek gravura.

 

Problemi që nuk ka gjetur zgjidhje është tek gjuha, tek nofulla dhe tek buza e poshtme. Përshkrimi këtu mund të çojë deri në blasfemi, pa matur gjëmpimet që mund të shkaktojë tek pamorët. Detajimi psikotik çon tek përvjedhësit, sepse s’përflitet dot cilësia kompakte tek silueta e shkabës. Sidoqoftë, në shumicën e rasteve gjuha duket si një buzëhedhje e stërgjatur, harkimi i së cilës çon në trashëgimin e pasionit; fisnohet. Nofulla, e cila simbolizonte në të gjallë fuqinë dhe rezistencën, është bërë një me buzën e stërgjatur. Vetëm një sy i molepsur mund t’a pranojë gjuhën e stërgjatur si helmhedhëse. Në fund të fundit hidhet njësoj si nga Lindja ashtu dhe nga Perëndimi. Kjo është pika ku si Veriu ashtu dhe Jugu bien dakord. Asnjë nuk ka thënë se gjuhët e nxjerra kaq jashtë sillen tallëse.

 

Gojët e hapura i kanë kthyer krahët njëra-tjetrës si në një akt simetrie të përllogaritur, por pa kërkuar ndihmë gjeometrike. Nëse nuk je nga fisi i shkabës, mund t’a marrësh gojëhapjen si lajthitëse, edhe pse gojëhapja e saj është semiotike e jo siameze.

 

Për shumicën e pamorëve sytë e shkabës vetëm sa dallohen, për të tjerë nuk vërehen fare, sepse statusi i saj e tejkalon biologjinë e gabonjës. Shumë  kohë më parë ata duhet të dukeshin, por problemi qëndronte tek sfondi. Rrallë ishte i bardhë, më shpesh i zi, në disa raste i kuq dhe më pak fare i verdhë. Sytë më vete, pa pjesën tjetër të fytyrës vështirë të tregojnë sytë e vërtetë. Të hapur a të mbyllur? Duhet të jenë të tillë sa të duken të hapur, por jo sa të zvjerdhen fare, qoftë dhe zotërisht. Pak si të zgavëruar, por hirshëm si syri i një koke në profil, në atë gravurë. Ndoshta versioni me sy të bardhë e afron shumë me gravurën. Por shikimi nuk ka hapësirë për kaq zgavër. Sekreti është tek tejdukshmëria dhe mospërqëndrimi i kokërdhokut, sesa nga përmasat e tij. Prandaj dhe buzëqeshja gojëhapur duhet ngrirë në atë formë sa të mos përkthehet plotësisht dhe të ketë hapësirë për keqkuptime, për të provuar virtytin e përfolur.

 

Kjo mund të tradhtojë gjithë kombin e shkabës, se sytë e saj në flamur janë katër, dy nga para e dy mbrapa flamurit (Edhe fjala e urtë “bëji sytë katër” rrodhi që këtej). Sytë e shkabës nuk duhet t’a tradhtojnë.  Në disa versione koka mund të merret si prej breshke nëse sytë nuk pikasen mirë. Thonë se së fundmi Shqipëria sa vete e po zhgënjen me shpejtësitë e premtuara, prandaj dhe sa herë që gënjen kryeministri për numrat e saktë, njëmendshi koka e gabonjës lëviz vetë dhe trajtëzohet si prej breshke, derisa të harrohet gënjeshra. Thonë se kjo ishte arsyeja që kokët nuk mund të shikojnë përdrejt.

 

Sidoqoftë, ngjyra e qimeve nuk duhet të tregojë një shkabë të majme, si te ky versioni këtu. Flamuj me shkaba të majme bëheshin atëherë kur udha ishte e hapur për t’u majmur, por kur dhe etërit ishin të shëndoshë. Në mesjetë e majmja dëshmonte një lëkurë të shëndetshme, sepse shkaba  jonë nuk e kishte për fis të shtegtonte, sepse një nga arsyet që shpezët shtegtojnë është që të humbasin dhjamin. Këshilli i Ministrave iu bënte thirrje shpezëve të adoptonin pa votime rrymën e Realizmit Socialist, me aq shtegtime sa parashikonte Lidhja e Shkrimtarëve, gjë që e solli flamurin me shkabën e sotme; e drobitur në flamur (Kjo është arsyeja që Ikona e Kombit nuk ka shtuar asnjë kile mbas hapjes jashtëqitëse të ambasadave). Por sot kohët kanë ndryshuar dhe lëkura, edhe kur është e majme, ka qime më pak shndritëse si atëherë. Përdorimi pa vend i puros, nga njëra anë, dhe shtegtimet e paplanifikuara, nga ana tjetër, dëmtojnë shndritjen e qimeve.  

   

Prandaj dhe flamurqepësit sa nxonisin aq dhe nxoniten; të zezat në të kuqe…  

 

[Foti Cici, nëntor 2004]  

 

 

1. I pazëvendësueshmi

Mbas vitit 1992, atëherë kur eksarku grek u fronëzua me manipulime të shumëfishta si kryepeshkop i Shqipërisë, fundviti i 2006-ës na polli krijesën më të çuditshme në historinë e ortodoksisë shqiptare: Një sinod ortodoks me gjashtë peshkopë, nga të cilët tre janë nga Greqia dhe tre nga komuniteti mysliman i Shqipërisë. Tre prej hierarkëve përbënin kryesinë e mëparshme peshkopale, atë të periudhës së parë sinodike të pasdiktaturës, 1998-2006:[1] Anastásios i Tiranës, Ignati i Beratit dhe Joani i Korçës. Ndërsa tre hierarkët e rinj, me të cilët u plotësua sinodi në nëntorin e kaluar, janë: Dhimítrios i Gjirokastrës dhe dy peshkopët titullarë Nikolla Hyka e Andon Merdani.

Në median shqiptare u komentua vetëm mbi njërin prej peshkopëve të rinj, mbi mitropolitin grek të Gjirokastrës, por u hesht qëllimisht mbi origjinën e dy peshkopëve të tjerë shqiptarë, edhe pse të shuguruar njëherësh me grekun. U hesht se dy peshkopët 35-vjeçarë nuk janë me prejardhje nga komuniteti ortodoks, siç nuk është i tillë as mitropolit Joani (Pelushi), duke përbërë kështu dy trini brenda eksadës skematike: Grekët e vjetër dhe myslimanët e rinj! 

Mbas plotësimit të sinodit, me të drejtë shqiptarët prisnin nga kryepeshkopi i huaj 80-vjeçar ose të jepte dorëheqjen menjëherë, ose të njoftonte kohën se kur ka ndërmend të lejojë dikë tjetër në fronin e përdhunuar prej tij. Sepse, mbas gjashtëmbëdhjetë vjetësh si “i përkohshëm” në një kishë të huaj, atij i është qarkuar plotësisht shërbesa. Për pasojë të kësaj tejpritjeje, për herë të parë pamë ortodoksët të marrin pjesë në debate publike mbi problemin kombëtar në kishë, gjë që deri sot është trajtuar si tapi e myslimanëve dhe e pak ortodoksëve të instrumentuar prej tyre. Ka qenë pikërisht ky monopolizim i çështjes së autoqefalisë nga myslimanët, ajo që bëri ortodoksët të tërhiqen dhe të flasin mbi këtë çështje vetëm me njëri-tjetrin. Treguesi i kundërt ishte përfshirja ime në shtyp dhe lufta e myslimanëve kundër meje: spektakolare në publik dhe e pabesë në privat.  

Në të kundërt të kësaj shtrëngese mbas plotësimit të sinodit, pikërisht sepse këtë herë dolën edhe ortodoksët në Shqipëri të flasin për zëvendësimin e kryepeshkopit jo shqiptar, Janullatosi zgjodhi një tjetër lloj përgjigjeje. Kandidati më i mundshëm i palës shqiptare për kryepeshkop, Joani i Korçës, doli në media për të na thënë se ai nuk ndihet gati për një peshë të tillë, kaq të rëndë. Edhe pse ky pohim zhgënjeu mjaft ortodoksë, por jo të gjithë, e keqja më e madhe është tjetra: Pelushi beson se askush shqiptar tjetër mund të ngrejë një kryq të tillë mbi shpinë dhe, prandaj, Janullatosi qenka i pazëvendësueshëm.[2] Me një deklarim të tillë ai e mbylli errësisht debatin, duke e zbuluar krejt fytyrën që këto vite ka mbuluar paq me mënyra vendore. Nuk paska kandidatë të tjerë, sepse e thotë ai që ëndërron të bëhet kryepeshkop kur ta mirosin grekët…

Sidoqoftë, ne të krishterët ortodoksë besojmë se në Kishë askush nuk është i pazëvendësueshëm (as Janullatosi) dhe kjo bindje është pjesë e dogmës ortodokse. Për më tutje, teologjia ortodokse na ka lidhur të besojmë se askush nuk është i denjë dhe i aftë të shërbejë në Altar (as Janullatosi), por është pikërisht Zoti që aftëson dobësitë, që plotëson mangësitë, që shëron sëmundjet dhe që mbush boshllëqet e natyrës njerëzore, atje ku përkasim me të drejta të barabarta edhe ne shqiptarët; njësoj si grekët dhe gjinitë e tjera njerëzore, pa asnjë dallesë sipërore a ultësore. Si rrjedhojë, sado i pasur dhe i plotfuqishëm të jetë Janullatosi në Shqipëri, ai nuk ka se si të tejkalojë natyrën njerëzore dhe as të zëvendësojë atë hyjnore. Është, pra, më se i zëvendësueshëm! Këto na thonë Shkrimet, këto besojmë.

Deklarata e errët e mitropolitit të Korçës, kundër zëvendësimit të Janullatosit sot, u mbështet menjëherë edhe nga prifti i kishës shqiptare të Shën Gjergjit në Boston, at Arthur Liolin, i cili u pajtua me Pelushin, gjithmonë nën hyqmin e folklorit që ia mbulon të gjitha: “Shqiptarët dhe grekët ngrohen në një diell.”[3] Çfarë diturie e urtësie, por dhe çfarë kripe prej Amerike! Çaste të tilla, kaq të tejdukshme, sidomos në një shqipe kuzhine me dyqind fjalë, pasqyrojnë tërësinë e njeriut përfitues dhe abuzues, ndaj kishës dhe ndaj shqiptarëve njëherësh. E njëjta shprehje folklorike përdoret dy herë në të një njëjtën intervistë të shkurtër. Sado qesharake në tingull, është e përgatitur, e qëmtuar diku nga dikush, që të hidhet në përdorim për të tallur të shumtët dhe për të përqeshur të paktët. Një përkatës i ndershëm dhe i denjë në fushën e tij, do të përdorte argumenta dhe jo folklorizma e kodra mbas bregut. 

Kohën që Liolini do ta harxhonte për të mësuar shqip, e tret për të kuptuar se si e duan shqiptarët. Si e duan, jo vetëm që të mos ia kuptojnë hilet, por dhe të manipulohen, domethënë që dhe kur t’i çnderojë, të mos iu shkojë mendja ta ndijojnë e të reagojnë. Përderisa shumica e intelektualëve të diktaturës janë të një brumi disi të ngjashëm, hipokrit, at Liolinit nuk i bëhet vonë se çfarë do të mendojnë të paktët, sepse ai është amerikan: Mjafton të ruhen interesat ekonomike, jo vetëm për të por dhe për fisin e tij, të cilët nuk mund t’i përfytyrosh jashtë kishave shqiptare, përndryshe marrin fund! Sidoqoftë, një shtyp që pasqyron një kulturë të prapambetur, figurina të tilla ia japin të plota ngjyrat vendore.

Sikur të mos mjaftonte kjo mbështetje ndaj Janullatosit, në një fazë kritike të misionit grek në Shqipëri, dy klerikët “patriotë” dhe “shkencëtarë”, siç na i kanë pagëzuar myslimanët Liolinin dhe Pelushin, shkuan gjer atje sa të justifikojnë plotësisht edhe zgjedhjen e një peshkopi jo shqiptar e jo shqipfolës në mitropolinë e Gjirokastrës! Interesante është se ndërsa për Janullatosin u përdor njëfarë argumenti e sentimenti, çështjen e mitropolitit të Gjirokastrës dy klerikët e mbrojtën fare hapur, pa tërthorizma, pa diplomaci. Sepse e kanë aq mbështetje në botën e mrekullive shqiptare, saqë edhe kur shesin të drejtat e shqiptarëve ortodoksë, të mos guxojë kush të flasë publikisht.

Në këtë pikë imzot Pelushi u tregua më i sinqertë, sepse nuk e kundërshtoi faktin që kryebariu i Gjirokastrës nuk flet tjetër gjuhë veç greqishtes. Ai e pohoi mitropolitin e ri pa doreza, duke e rrëfyer si grek jo shqipfolës, ndryshe nga at Arturi që mashtroi duke thënë se mitropoliti grek flet e meshon shqip. Gënjeshtër e madhe kjo, por edhe arsyeja njësoj e madhe: Peshkop Nikon Liolini, vetë vëllai i tij, nuk di asnjë fjalë shqip! Me çfarë fytyre do të përflasë A. Liolini një peshkop tjetër të shqiptarëve që nuk di shqip? Aq më tepër kur imzot Dhimitrios i ndihmon ekonomikisht shqiptarët e kishave të tij, ndërsa Liolinët i mjelin ata si bagëtitë, sepse rrojnë dhe bëjnë politikë me rrogat që marrin pikërisht nga kishat shqiptare, nga besimtarët shqiptarë, me mbështetjen e myslimanëve! Ja, pra, pse intriga ngushëllohet me dhembshurinë ndaj misionit grek në Gjirokastër.

A nuk është absurde, për të mos thënë shenjë e një idiotizmi grupor, të konsiderohet patriot një prift i tillë, ky që mbron hapur jo vetëm përherësimin e misionit grek në Tiranë, por dhe zyrtarizimin e një misioni më keq çshqiptarizues në Gjirokastër? Dhe kjo pyetje nuk ka përgjigje, sepse myslimanët na kanë urdhëruar heshtjen. Sepse na e shpallën Liolinin “patriot”, që t’i vënë të dyja këmbët në Kishë.

Mjaft intelektualë të diktaturës e pëlqejnë atin e lakuar, sepse iu nxjerr mallin e personazheve të kinematografisë shqiptare, ku kleriku ishte simbol i dhelpërisë. Për pasojë, përderisa “priftërinjtë janë të gjithë mashtrues”, synimi i të rrjedhurve para kohe është ta përdorin rënien dhe hipokrizinë e priftit në fjalë “për çështjen kombëtare”. Krijesat e asaj ideologjie nuk mund të besojnë se kleriku rëndom është njeri i çiltër dhe i ndershëm, dhe se Liolini është një përjashtim i keq, një rrëshqitje e rrezikshme në fe dhe një aksident i madh në kishën ortodokse shqiptare. Ky personazh mund të kuptohet vetëm si pasojë e specifikës sonë historike mbas mbylljes së kishave, si dhe e nevojës së amerikanëve për të ndërhyrë në Shqipëri në rrethana të papërsëritshme. Përndryshe, le ta themi, Liolini nuk do të ekzistonte fare dhe asgjëkundi!  

Po bëhen afro katër muaj që nga nëntori i kaluar dhe mbas deklaratave të Pelushit dhe të Liolinit në dhjetor, qëllimisht nuk kam folur. E mbyllën apo nuk e mbyllën debatin në media? Mbas këtyre ndërhyrjeve të planifikuara, çështjes iu vu kapaku: Misioni grek, domethënë ata që veprojnë duke përdorur vitrinën Janullatos, do të vazhdojë në Tiranë, dhe i njëjti mision grek, tok me versione të tjera grekësie, do të veprojë tashmë i ligjëruar nga shteti shqiptar edhe në selinë ortodokse të Gjirokastrës. Kaq e sajuar dhe e pabesueshme ishte kjo ndërhyrje, saqë Liolini, për t’i vënë vulë mbylljes së debatit dhe për të penguar rihapjen e tij, i dha trajtë tjetër për tjetër, duke botuar një artikull mbi Nolin dhe komunizmin e tij: Tra-la-la, zura një galë…  

Siç e thotë kryetitulli, me këto shkrime nuk kam ndërmend të merrem me problemin Janullatos, sesa me problemin më të madh që ai i ka shkaktuar ortodoksisë shqiptare: Myslimanët në Kishën tonë!  

 

---

[1] Themi periudha e parë dhe jo e dytë, sepse gjatë viteve 1992-1998 kryepeshkopi e qeverisi KOASH-in pa sinod, si asnjëherë dhe asgjëkundi në Kishën Ortodokse; antikanonikisht!

[2] Mbas emisionit në Top Channel hirësi Pelushi i përsëriti qëndrimet e tij edhe në shtyp: “Mitropoliti i Korçës: Përse e sulmojnë Janullatosin”, Tirana Observer, 8 dhjetor 2006.

[3] “Intervistë ekskluzive me kancelarin e Kishës Ortodokse të Bostonit, at Artur Liolini” (siç), Gazeta Shqiptare, 5 dhjetor 2006.

2. Për të prishur heshtjen

Qëndrimi i imzot Pelushit së fundi tregoi se këta myslimanë të konvertuar në krishtërimin ortodoks me motive politike, ekonomike dhe emocionale, paraqesin sot pengesën më të madhe për largimin e misionit grek nga kreu i Kishës së Shqipërisë, si dhe për emërimin e një shqiptari ortodoks në mitropolinë e Gjirokastrës, e cila kjo është zona më e brishtë në ortodoksinë shqiptare. Tre peshkopët me prejardhje nga komuniteti mysliman, si dhe priftërinjtë e shumtë me prejardhje njësoj myslimane, përfaqësojnë e mbrojnë interesat e shumicës shqiptare, e cila, siç vetëshquhet, ka shumë nevojë për Janullatosin. 

Në të kundërt të shumicës së kalëruar dje dhe sot, ne të pakicave jo greke e jo myslimane besojmë se misioni i Janullatosit në Shqipëri nuk shërben më interesat e parëthirrura ortodokse, as ato shtesat sociale e socialiste (bamirësitë), por planet afatgjata të shtetit grek, tok me kryqëzime interesash jo shqiptare e jo ortodokse. Është pikërisht kjo ndërthurje interesash që e bën Janullatosin, përmes çudibërjes së tij, dëmprurës për komunitetin ortodoks dhe për kulturën shqiptare.

Motivimet e dërgatës greke mund të jenë të mira, domethënë nga pozita e ndriçimtarit që beson se ka lindur të urëzojë humnerat kulturore, nga pozita e misionarit që beson se njelmësimi i kulturës shqiptare me kripën e vjetër greke do t’i japë asaj shije më të mirë. Le të shkëputemi pak e të kujtojmë parathënien e botimit grek të Fjalorit të Gjuhës Shqipe të Kristoforidhit (1904), e cila parathënie e botuesit nuk u përfshi në ribotimin e transliteruar shqiptar (1961).[1] Është e njëjta frymë, e varrosur për një qindvjeçar, por jo e humbur, prandaj dhe lehtë e ringjallur. Nga ana tjetër, kush tha se sundimet e moçme e të sotme nuk e kishin dhe nuk e kanë motivimin tek e mbara? Është mu atje ku përkasin dhe robëritë e shkuara e të sotme, grupore e individuale. Madje, do të tundoja, krime të mëdha ndonjëherë janë kryer pikërisht nga njerëz që besonin sinqerisht se kishin dëshirat më të qashtra institucionale.   

Shenjat kulturore të misionit grek janë bërë të dukshme në kulturën shqiptare, ndërsa pasojat nuk mund të fshihen më, edhe pse intelektualët dhe njerëzit e balancës nuk duan të rrezikojnë dhe mjaftohen me vëzhgime dhe biseda kokë më kokë. Bota shqiptare ka shumë nevojë që këto biseda të dëgjohen më gjerë, siç bëri gazetarja dhe autorja Rudina Xhunga. Ishte vetëm një emision, por bëri jehonë pikërisht se një debat i njohur u zhvendos në mënyrë profesionale nga privati në publik. Ishte diçka që dihej, që flitej, por që kishte nevojë të aktualizohej dhe t’i shpëtonte thashethemit, atje ku ka përfunduar çështja ortodokse sot. Mbi të gjitha, ishte një debat i dobishëm, sepse nuk ishte kushtrim vetëshkarkues, siç ka ndodhur rëndom këto vite, as tërthorizëm qëllimshmërish politike, siç nuk ka munguar në zonën shqiptaro-greke, por një debat kryesisht mes ortodoksësh që kanë vegime të ndryshme mbi komunitetin e tyre, brishtësia e të cilit komunitet është cilësuar nga ndërkombëtarët si parakusht për çështje që prekin gjithë problemin shqiptar në Ballkan. Në rastin e mitropolitit të Korçës, pyetjet e goditura të gazetares nuk morën gjithmonë përgjigje. 

Përfshirja e disa intelektualëve në këtë debat, e cila u prit me mbresën e shtirur të habitores nga oborri i Janullatosit, ishte pikërisht oguri që presim të shquajmë ne ortodoksët. Intelektualët tanë nuk kanë pse të harrojnë çka ndodhi para një qindvjeçari, kur ortodoksët u përfshinë në debate publike mbi çështjet ortodokse, pikërisht se ato punë nuk ishin vetëm ortodokse. Ndërsa sot është e lehtë që intelektualët ortodoksë (besimtarë, jo besimtarë a ateistë) të flasin për Nolin, por është vështirë që ata të flasin për grekët, para një qindvjeçari ishte më e vështirë dhe madje më e rrezikshme të kritikoje hierarkinë ortodokse. Dhe megjithatë, ortodoksët sakrifikuan atëherë dhe e morën çështjen në duart e tyre, duke sfiduar madje edhe priftërinjtë, të cilët më vonë u shtrënguan të bashkëveprojnë me laikët, domethënë për të kundërshtuar së bashku hierarkinë. 

Në këtë perspektivë ortodokse e tejet, kur flasin intelektualët tanë, dhe sidomos kur flasin ndershëm, ne zgjohemi dhe lëvizim. Prishet heshtja. Shumica e ortodoksëve kanë harruar se ç’ndodhi në kohën e Rilindjes Shqiptare dhe kemi harruar se historia nacionalkomuniste na mësoi gjithçka përveçse histori. Është krijuar përshtypja se ortodoksët janë pemë të ëmbla, por janë të tilla ngaqë janë të vona. Kësisoj përpiqemi të bëjmë punë të denja në botën shqiptare, por përpiqemi të bëjmë kështu ndoshta edhe për të kapërcyer kompleksin e zanafillës që na kanë krijuar grekët dhe shqiptarët. Grekët na besojnë se jemi grekë të albanizuar, ndërsa shqiptarët na duan katolikë të ortodoksizuar. Jemi shqiptarë të vonë, domethënë, ndryshe nga myslimanët dhe katolikët, të cilët qenkan shqiptarë të kryeherës.   

Sidoqoftë, kur Profesor Rexhep Qosja del e na kujton, menjëherë mbas ngjarjeve të nëntorit 2006, se “Rilindjen tonë, që do të sjellë krijimin e shtetit shqiptar, e kanë filluar pikërisht vëllezërit tonë ortodoksë”,[2] kjo fjalë bie si këmbanë për ortodoksët, për të na ndihmuar pikërisht të kapërcejmë komplekset tona grupore. Është diçka që ne duhet ta besojmë vetë, se është e vërtetë, por duhet t’ua themi vazhdimisht edhe fëmijve tanë, në mënyrë që ata të ëndërrojnë një kishë me tipare të plota vendore. Përderisa komuniteti ynë nuk ka sot një intelektual të përmasave që të flasë e të dëgjohet gjithandej, le të dëgjojmë të vërtetën. E foli Rexhep Qosja, intelektuali i madh i kulturës së përbashkët, bashkëkohësi i vlerave universale, dje dhe sot, gjë që duhet t’i ngushëllojë e t’i nxisë intelektualët ortodoksë të vazhdojmë debatin publik.   

Çështjes ortodokse i mungon sot zëri dinjitoz në publik. Në kapitujt që shpresoj të vijojnë me të njëjtën kryetemë, do të analizohen një për një pohimet dhe mohimet e mitropolitit të Korçës J. Pelushi dhe të priftit shqiptaro-amerikan A. Liolin, për t’u përsiatur e thelluar mbi qëndrimet e tyre publike. Duhet bërë kjo, jo se shkrimet e tyre kanë tharm dhe ia vlen barra qiranë të merresh me cektinën, në këto vite të arta për të qëmtuar të denjën tek bashkëkohësit, por se pikërisht këta dy aktivistë që u përdorën nga Janullatosi, në këtë pikë kritike të misionit grek në Shqipëri, janë dy emra të shpikur nga klanet myslimane, prandaj dhe të mirëpritur në media.

Në fjalët e tyre do të shquajmë pasojat dhe dëmin moral që po i shkaktojnë këtij brezi, nga njëra anë, dhe dobinë që po i sjellin një misioni parakishtar, nga ana tjetër. Liolini dhe Pelushi janë të pakritikueshëm edhe kur cënojnë interesat e ortodoksisë shqiptare, edhe kur tjetërsojnë thelbin e sendeve shqiptare, edhe kur shkelin integritetin e kulturës shqiptare, pikërisht se janë një shtrirje e opinionit mysliman, me petkat e shqiptarizmës, në një kulturë të përzier dhimbshëm. Jo vetëm që fama e tyre nuk është ngjizur nga ortodoksët, por emrat e tyre na janë imponuar nëpërmjet përsëritjes, shoqëruar me hosanatë e ndërkryera të kombëtarizmit të atjembetur shqiptar.  

Për të mos shtuar keqkuptimet në këtë debat të ri, po kthjelloj se kur përdoret emri mysliman këtu, sepse do të përmendet qëllimisht dendur, bëhet fjalë për Shqipërinë shtetërore, jo për atë kombëtare, e as për atë imagjinare. Në kapitujt që do të vijojnë, do të vazhdojë e njëjta gjuhë, kjo që i bën shqiptarët të mos ndihen lirshëm kur e dëgjojnë. Është tema që i bën ata të ndryshojnë bisedë, të kafshojnë buzën, të tundin kokën, të t’i heqin sytë, t’i hedhin matanë duke marrë frymë thellë, të ngrihen në këmbë të indinjuar dhe menjëherë të ulen prapë, të kruhen, të tkurren, ndonjëherë edhe të skuqen pa shkak, edhe pse nuk skuqen fare kur është për t’u skuqur, për bëmat e tyre. Një gjuhë të tillë po nis qysh sot, pra, dhe madje do të përsëris disa cilësime e fakte për t’iu shtuar ngërçin fajtorëve, por dhe për të seleksionuar lexuesit, pikërisht se manipulimi përmes heshtjes së imponuar nga klanet myslimane ka arritur gjer atje, sa të thuhet e të tolerohet gjithçkaja, përveç së vërtetës. 

Fol për ortodoksët, për katolikët, për ateistët, për protestantët, për kë të duash fol, vetëm myslimanët mos i përmend. Në fund të fundit, thuaju emrat, por jo përkatësinë dhe prejardhjen. Madje kjo është pranuar më shumë nga ç’pritej në botën shqiptare. Një intelektual ortodoks, babaxhan si njeri dhe ndër më të njohurit në gjininë e tij, më thoshte: “Ashtu është, por nuk duhet thënë ‘myslimanët’ se tingëllon keq. Edhe Noli e dinte këtë, se vend mysliman është, por nuk e thoshte hapur. Madje Liolini më ka thënë se Noli mezi priste rastin të bënte aleanca me myslimanët, sepse e dinte fuqinë e tyre. Menjëherë i bënte. I them këto se nuk dua që ti të izolohesh.” Ahá! Kërcënime me pambuk, por jo vetëm…[3]

E pra, kam për qëllim të prish heshtjen e qëllimshmërisë shqiptare për të kallëzuar e goditur pikërisht këtë metodë psikologjike që klanet myslimane po ushtrojnë me kaq sukses në kulturën tonë. Duke pasur përvojë kontrollimi mbi një botë të vogël, aq më tepër kur ne jemi komunitet shumë më i vogël, përpiqen të na përçajnë e të na nënshtrojnë. Na dërgojnë mesazhe dashamirëse, duke na porositur me të mirë se çfarë nuk duhet të shkruajmë dhe pastaj se çfarë duhet të shkruajmë, por në fund të mesazheve gjithmonë iu shpëton një kërcënim dalë në shtrëngesë e në dhimbje, gjë që bën përgjegjës marrësin e krishterë, i cili rëndom ndihet fajtor, dhe jo dërguesin mysliman, shkaktarin e vetëm të fajit. Në fakt, kërcënimet nuk vijnë as nga myslimanët, sepse e kanë tjetërkund burimin. Ky kërcënim i ngjan imazhit të atit me fëmijën, ku babai shtrëngohet të jetë i ashpër, sepse është i detyruar të ushtrojë vetinë e atësisë, herë si përkujdesje e herë si rreptësi, prandaj edhe kur urdhëron, i shpëton një si përlotje: dhembshuria ndaj pjellës-pronë. E pashmangshmja në kulturën shqiptare… 

 

Frika në këtë komunikim brendashqiptar përkthehet si sedër vendore, etnokulturore, prandaj duhet të imponohet tek të gjithë pjesëtarët. Për më tej, pasojat varen nga protokolli dhe rituali i kulturës së prapambetur dhe jo nga e vërteta dhe përgjegjësia për ta rrëfyer në vetvete dhe në publik. Sepse myslimanët nuk po na imponojnë vetëm heshtjen mbi tingëllimën e emrit të tyre, por dhe vendime që përkojnë gjithmonë me interesat e tyre në rajon. Po ushqejnë në komunitetin tonë një lloj nënshtrimi të ri, duke fisnikëruar pozitën tonë të dikurshme të rajait, por jo dhe aq ndryshe. Përsëri atje ku ishim, “nën thundrën e përdhunës”.   

Përderisa grekët dhe myslimanët na imponuan një regjim të tillë, kaq antipsikologjik për specifikën shqiptare, me peshkopë nga komuniteti mysliman, përse të na zemërohen nëse i kallëzojmë? Apo ndoshta edhe vetëm për këtë ia vlen të hapet një debat i tillë, antihipokrit? Është mirë të heshtësh kur është për të heshtur, por është frikaçëri, në mos budallallëk i madh, të heshtësh kur të kërkojnë të heshtësh, vetëm e vetëm se thua të vërtetën dhe iu prish kësisoj heshtjen fajtorëve. Në rast se përmendja e emrit mysliman shkakton siklet, pikërisht se “nuk duhen përmendur myslimanët publikisht”, për hir të “tolerancës fetare”, të “shqiptarizmës” dhe të pjesës tjetër të filologjisë sonë, si nuk shkaktoka për ortodoksët siklet, ngërç dhe madje turp të madh, prania e tre myslimanëve si peshkopët e vetëm shqiptarë në kishat tona? Kaq poshtë ka rënë Ortodoksia Shqiptare?  

Si do të reagonin myslimanët nëse disa të krishterë përqafonin fenë e tyre me motive ekonomike, politike e emocionale, a qoftë dhe spirituale, dhe menjëherë emëroheshin nga jo shqiptarët si liderët e vetëm vendorë të dy komuniteteve myslimane të Shqipërisë? Dhe jo vetëm kaq, por në vijim të zgjidhnin, si shpërblesë e lirë shpirti, liderë të tjerë jo shqiptarë. Me kaq sa pamë e dëgjuam publikisht këta dy vjet nga bashkëkombasit tanë myslimanë, diçka e tillë nuk do të tolerohej kurrë në botën shqiptare. Kurrën e kurrës! Por më mirë le të shikojmë punën tonë…   

Argumenti më i madh i justifikimit memec të myslimanëve është ky: “Janë shqiptarë ama, nuk janë grekë!” Kjo është shumë cinike, pikërisht se janë shqiptarë dhe prandaj vështirë të debatosh. Si na qenka i pazëvendësueshëm Janullatosi, pastaj? Si nuk paskan të drejtë shqiptarët e trevave të mitropolisë së Gjirokastrës të kenë peshkopin e tyre, në gjuhën e tyre amtare? Tre peshkopët myslimanë janë shqiptarë, por që sillen me ne më keq se grekët, prandaj dhe të zgjedhur në vend të ortodoksëve. Nuk i lufton dot, pikërisht se janë shqiptarë. Për më tutje, vijnë nga fise e klane të fuqishme myslimane, prandaj dhe të imponuar.  

Duan t’i bëjnë ortodoksët të besojnë se komuniteti i tyre nuk është i zoti të vetëqeveriset pa grekët dhe pa myslimanët. Çfarë, çfarë? U bënë myslimanët peshkopë për të na temjanisur mafiozin përjetësisht në kreun e kishës shqiptare? U bënë myslimanët peshkopë për ta vënë Janullatosin mbi Zotin e mbi shenjtorët tanë, që t’iu thonë pastaj shqiptarëve ortodoksë se ai qenka i pazëvendësueshëm? E tha vetë hirësi Pelushi: Është arsyeja ekonomike! E tha copë! Sepse u ngjitën myslimanët në fronet e ortodoksëve për të na psallur himnin e femohuesit: Ejani t’i falemi viçit të artë!  

Jo, or jo! Do të prishet heshtja se s’ka ku të vejë më. Duhet krisur qypi i hipokrizisë shqiptare, kjo heshtje struciste që po na imponojnë myslimanët mbi një problem që ka cënuar ortodoksinë shqiptare mu në zemrën e saj; me vullnetin e myslimanëve dhe me një gjakftohtësi teatrale. Do të prishet heshtja që dëshmon fajësinë e shtetit dhe të shoqërisë shqiptare ndaj shqiptarëve ortodoksë, diskriminimin e tyre të dykahshëm në rajon; me qëllimshmëritë e myslimanëve. Do të prishet heshtja që nxitet edhe nga flirtimet e ndërkombëtarëve, të cilët për t’iu ndryshuar fenë myslimanëve shqiptarë, po na ngjizin në Shqipëri një kult prej plasteline greke; një “shenjtor” nga e kundërta e së shenjtës. Për interesat e tyre dhe jo të shqiptarëve. 

Edhe në s’duan të gjallët, do të prishet heshtja se e kërkojnë të vdekurit tanë; ata që u zhvarrosën sot dhe nuk iu gjenden kockat, por dhe ata që u varrosën për së gjalli dje; ata ndriçimtarë që u mallkuan për këtë identitet; ata që ikën me brengë jo kaq se i përçmuan kur i ndriçonin, por se i mohuan kur vdiqën dhe nuk denjuan as t’i varrosin; ata që sakrifikuan aq shumë nga jeta e tyre për një kishë ortodokse shqiptare, të cilën e deshën as kështu e as ashtu, as greke e as myslimane; ata që u flijuan për integritet, të cilëve në shumicë nuk iu dimë as emrat; ata që dhanë jetën për lëvrimin e gjuhës shqipe në Kishën Ortodokse, duke u përndjekur si nga grekët ashtu edhe nga myslimanët.  

Na kërkojnë të heshtim në një kohë kur janë hapur varret e të krishterëve në Jug të Shqipërisë dhe kanë bërë gojë e flasin, për të ngërdheshur veprat e klaneve myslimane: Varrmihës të eshtrave tona dhe qivurtarë të së vërtetës! Do të prishet heshtja se shtrëngon kulturorisht.  

---

[1] Shih në këtë blog, shkrimi 4.4, Sfondi grek në ortodoksinë shqiptare, kapitulli “Kërthiza e greqishtes”.

[2] “Intervistë me akademikun Rexhep Qosja”, Gazeta Shqiptare, 3 dhjetor 2006.

[3] Çfarë dinte e çfarë nuk thoshte hapur Noli, dhe çfarë aleancash/kompromisesh ka bërë ai me myslimanët? Unë do të thoja se Noli nuk ka mundur ta fshehë krejt këtë temë, gjë që duhet trajtuar një ditë. Faleminderit!

3. Heshtja e fajit

Heshtja nuk i përket kanonit të nocioneve shqiptare, të atyre zërave që për t’u shenjtëruar bënë këmbë e kërcyen nga folklori në letrat kombëtare. Nuk më kujtohet asnjë këngë shqipe, asnjë thërrime folklori, asnjë referencë e jona moderne, asnjë parantezë kulturore, pra, ku t’i lihet pak vend të huajës heshtje. Madje dhe në etikën tonë publike heshtja nuk ka gjymtyrë, as fytyrë, sepse trajtohet si mangësi në personalitet, a dobësi në situata të imponuara. Po të vëzhgosh kuvendimin e shqiptarit të sotëm, ai nuk të lejon pauza (heshtje) në bisedë. Kur takohen dy a më shumë shqiptarë, edhe kur njihen mirë, ata nuk e përdorin fare heshtjen si çast komunikimi, përndryshe shikojnë njëri-tjetrin me habi. Sigurisht që lejohen shkëputje të vazhdueshme nga tema, imitime, shpërthime, emocione, shpërnjohje e bashkëbiseduesit, rrëshqitje shprehimore në celular, gjeste të njëpasnjëshme, deri dhe kërcime për të marrë fjalën e kërcënuar nga dialogu, por nuk rezistohet dot asnjë çast heshtjeje. Ata që flasin kursyer, etiketohen prej shqiptarëve negativisht, si njerëz të mistershëm; të atillë sepse heshtin. 

Më kujtohen vitet e fëmijërisë në Shqipëri, kur kapeshim ndonjëherë në gabime, për diçka që kishte kaluar dhe nuk i ishim përgjigjur, më të rriturit na kërkonin më vonë llogari: “Ku e kishe gojën?” Këtë e dëgjonim edhe nga mësuesit, të cilët mbas pyetjes që na drejtonin në klasë, shpërthenin me mosdurim: “Do ta hapësh gojën, apo do që të vij unë atje e të ta hap mirë?” Sepse po të mendoheshe pak, konsiderohej si përgatitje për të gënjyer, prandaj dhe e ndëshkueshme nga shqiptarët. Një nga arsyet që na rrihnin në shkollat shqiptare ishte pse heshtnim. 

Në të kundërt, në kulturën arsimore të Amerikës së Veriut, meqenëse ra fjala, mësimdhënësi është i detyruar të presë mbasi pyet një nxënës a student, sepse heshtja para përgjigjes premton edhe ajo përgjigje. Kam shquar se në auditoret akademike heshtja mbas pyetjes dhe para përgjigjes mund të zgjasë deri në dhjetë sekonda, pa asnjë reagim verbal, ngritje dore a shenjë mosdurimi nga pedagogu a nga studentët. Të gjithë presin pa ankth, përderisa heshtja jo vetëm që nuk e përjashton përgjigjen, por për shumë është pjesë e saj. 

Heshtja nuk ka mundur të futet as në dollapin e virtyteve tona, sepse nuk konsiderohet virtyt, por është bërë njësh me negativen në natyrën e shqiptarit dhe lejohet vetëm kur urdhërohet nga goja vendore, siç e dëshmon e folmja: “Hesht!”, në shqipen më të vjetër, ose “Qepe!”, a “Mbylle!”, në shqipen e sotme. Ndërsa kur dikush nuk e sheh të arsyeshme të përgjigjet, shqiptarët thonë se “i ka mbetur goja”. Madje një nga synimet e ideologëve të diktaturës ishte dhe demonizimi i heshtjes, politizimi dhe mërgimi i saj: “Indiferenti (heshtja për të mos kallëzuar) është më i rrezikshëm se armiku!” Ndalohet heshtja! 

Me këto thërrmija që s’munda të shmang këtu dhe tani, le të përmbledhim se për shqiptarin e terrorizuar nga befasitë, heshtja është kthyer në sinonim të frikës a të fajit. Ose që të dyja bashkë. Hesht dikush se ka frikë, se e kanë urdhëruar të heshtë, ose se është fajtor, se ka bërë diçka të pistë dhe ka frikë se mos e pikasin dhe ia nxjerrin të palarat në shesh. Dhe megjithatë, në kundërshtí me këtë mungesë të heshtjes në kulturën tonë, vërejmë vitet e fundit se media shqiptare ndonjëherë huazon gjeste të huaja, siç është heshtja, dhe manipulon duke theksuar fragmente të tjera të së vërtetës, ndonjëherë duke i mbitheksuar ato, pikërisht për të mbuluar fajin grupor. A nuk janë sfidues shqiptarët këtë herë? 

Mbas legjendës 15-vjeçare për të ringritur me zhurmë e zulmë hierarkinë e shqiptarëve ortodoksë, është e pamundur të gjenden kandidatë për peshkopë nga ky komunitet, por është më se e mundur të ngjizen peshkopë atje ku përndryshe nuk do të ishin kurrë: nga komuniteti mysliman! Dhe mbas të pabërës, nis lufta për të imponuar heshtjen, e cila nuk është vetëm dhunë në vetvete, por dhe përdhunë ndaj ortodoksëve. Nëse grekët përbëjnë një pakicë në kishën ortodokse shqiptare, sidomos sot, myslimanët e konvertuar prej grekëve përbëjnë një grimë grimash ndër ne, pavarësisht se mundën të shtijnë në dorë autoqefalinë e KOASH-it; në bashkëqeverisje me grekët. Dhe megjithëse shqiptarët ortodoksë janë shumica dërrmuese e Kishës, sot nuk ekziston asnjë peshkop me prejardhje nga ky komunitet. As edhe një i vetëm! 

A nuk është antropologjike tashmë heshtja grupore e shqiptarëve? Kjo heshtje gjestuale mund të përfshihet në zërat e një fjalori të pabotuar gjestesh e gjestikulimi në letrat shqipe. Gjatë dy-tre dhjetëvjeçarëve të fundit ka një interesim të madh mbi historinë kulturore të gjesteve, gjë që ka shkaktuar fjalorë, studime e botime të shumta në letrat perëndimore. Ndryshimet e befta sociale në Shqipëri, media elektronike, si dhe zhvendosja e shumë shqiptarëve në mjedise me gjestikulime më figurative a më të përkora, të ndryshme nga tonat, ka bërë që të hyjnë gjeste të reja në komunikimin shqiptar, duke dërguar në ngrirje e në harresë gjeste të vjetra. Shqiptarët nuk vëzhgojnë tashmë gjestet e të huajve, por vetë gjestet e tyre, sidomos ato gjeste dalë nga imitimi i vetëdijshëm. Në një kulturë që nuk është gati për të toleruar shpengime tek pjesëtarët e saj, kërkohen shenja vetëshpengimi… E çuditshme, nuk është? 

Mungesa e një fjalori të gjesteve shqiptare, por dhe vrojtimi për të hasur e pikasur gjeste të reja ndër shqiptarë, mbytet nga heshtja si gjest, e cila sugjerohet së fundi për përdorim grupor në kulturën shqiptare. E kam fjalën për heshtjen mbi fakte që nuk mund të heshtet, dhe jo për urdhërimet për të dërguar prishësit e heshtjes në çmendinë, atje ku ideologët myslimanë të letërsisë nacionalkomuniste sugjerojnë të ngujohen kundërthënësit e tyre bashkëfetarë, ata që nuk e mohojnë vetveten por iu nyjëtojnë bashkëkohësve të vërtetën, sepse nuk tuten nga historizantët e diktaturës. Ideologët vrastarë harrojnë se përftimi i heshtjes në çmendinë ishte një ëndërr e Realizmit Socialist, prandaj dhe ajo heshtje nuk ishte as realiste e as socialiste. Ishte, ndoshta një dialekt në muzeun gjuhësor të heshtjeve. 

Dhe mbrapsht tek ortodoksët. Interesante ishte edhe heshtja që shoqëroi vizitën e peshkop Nikon Liolinit në Shqipëri, e cila i parapriu heshtjes së madhe mbi peshkopët e rinj myslimanë. U bë një vizitë e fshehtë, e cila u njoftua në shtypin kishtar vetëm mbasi kishte përfunduar, pa u përmendur fare nga shtypi shekullar. Në fakt, nëse skandali i zhvarrosjeve të Përmetit përgatiti udhën për ngjarjet kishtare të nëntorit të kaluar, heshtja e madhe mbi origjinën myslimane të peshkopëve të rinj u ushtrua më parë për hirësi Nikonin. U hesht gjer në varr, për të mbuluar çfarë? 

Së pari, nëse peshkopi i shqiptaro-amerikanëve shfaqej në publik, ose do të ekspozohej që nuk di asnjë fjalë shqip, ai që krekoset pa shkak fare në fronin e Nolit, ose media jonë do të ringjallte kohën e filmave pa zë. Së dyti, Nikoni jo vetëm që nuk di shqip e nuk ka studiuar teologji, por nuk është i aftë të bëjë një bisedë publike as në gjuhën e tij të vetme, në anglishte. At Arturi, në të kundërt, edhe pse nuk ka diplomë teologjie e priftërie, në muhabet me shqiptarët nuk ia ha qeni shkopin. Vëllezër jemi, shokë s’jemi… Së treti, Janullatosi ka reklamuar nëpërmjet shtypit dhe seminarit peshkopin sui generis të kishës greke Ilia Katre, si të parin përfaqësues të diasporës shqiptaro-amerikane. Për parantezë, edhe pse ky thotë se ka dy kisha, vetëm njëra e njeh plotësisht. Si pasojë, Nikoni mbeti në fund të listës, edhe pse peshkopata e tij përmbledh pothuaj të gjitha kishat shqiptaro-amerikane. 

Veç këtyre ka dhe një tjetër arsye, më e madhja, për të shpjeguar se pse peshkop Nikoni është në hije: Artur Liolini është prift, por nëpërmjet myslimanëve është imponuar me titullin e shpikur “kancelar”, i cili në praktikën ortodokse nuk është më shumë se titulli i sekretarit të peshkopatës për një prift, prandaj dhe në protokollin ortodoks nuk përdoret jashtë kishës. As në Greqi, ku mitropolitë (peshkopatat) kanë me dhjetëra e ndonjëherë me qindra priftërinj, kancelarët nuk e përdorin titullin jashtë kishe, madje as kur botojnë artikuj e libra. Si mund të tejpërdoret pastaj titulli i kancelarit në një peshkopatë vetëm me dhjetë priftërinj? 

Sidoqoftë, at Arturi e mbajti peshkopatën pa peshkop për pothuaj dy dhjetëvjeçarë, duke vepruar vetë si peshkop de facto, duke krijuar një mjedis të sëmurë e nepotik, gjithnjë duke e zmadhuar e suprimuar titullin fantazmë të kancelarit. Sikur të mos mjaftonte kjo, at Arturi nënshkruan tanimë, mbas fronëzimit të peshkop Nikonit, edhe si “kryekancelar” (?!), titull i cili nuk ekziston asgjëkundi në Kishën Ortodokse. As ka ekzistuar ndonjëherë, por kjo është cilësia e komunitetit të prapambetur shqiptaro-amerikan, i cili nuk ka intelektualë që të përfshihen në lëvizjen për transparencë që ka pushtuar vitin e fundit Kishën Ortodokse në Amerikë, atje ku përkasin kishat e tyre. 

Kishat shqiptaro-amerikane, të drejtuara nga priftërinj jo shqiptarë, nuk kanë asnjë teolog që të dalë e të përgjigjet se pse duhet të justifikohen shkelje të tilla kanonike në komunitetin e tyre. Si mund të tolerohen abuzime të tilla nga një prift që ka shtirë në dorë pasuritë e përbashkëta të shqiptarëve dhe i administron ato në mënyrë fare private, me mbështetjen e myslimanëve, për interesat e tyre dominuese? Është i njëjti prift që ka futur peshkopin edhe kancelarin nën ombrellën imagjinare të “kryekancelarit”, atje ku bën mu i njëjti person, ai personazh me aq probleme. Është për të mirën e emrit shqiptar në Amerikë që prifti i Shën Gjergjit të këshillohet nga dashamirësit e tij, sepse gjatë vitit të fundit ai ka bërë gafa të pajustifikueshme, sidomos duke shpikur një titull të ri, i vetëpërshkruar kësisoj në një krizë të madhe. Çfarë tjetër pritet të bëjë Liolini në vijim? Më vijnë fjalët e Nolit për Marko Lipen: “I është rritur mendja si bretkosës së përrallës.” Të paktën, i ndjeri Marko ishte peshkop dhe teolog, por A. Liolini nuk është as njëra e as tjetra… 

Përderisa gjithandej në rrethet kishtare dihet sëmundja e at Arturit për të vepruar si peshkop, madje dhe sot kur ka bërë të vëllain peshkop, vetëpërqeshja e tij arriti gjer atje sa vetë Janullatosi e quajti Nikonin “vëllai i Episkop Liolinit”, në një kohë kur dihet se at Arturi është prift dhe jo peshkop. Madje atij i rron ende priftëresha. Pastaj, kush mund të depërtojë në mendjen e Zotit që të na thotë se kë do të thërrasë Ai më parë, priftëreshën, apo pse jo priftin, rrëshqitësin e vetëshpallur peshkop? Çfarë kombi qenkemi që tolerojmë teatrizime të tilla të hyjnores… Mos vallë kanë të drejtë ortodoksët e Amerikës që e marrin për joke kishën shqiptare atje? Nga ana tjetër, Janullatosi e quajti priftin peshkop për të na lënë të dokumentuar jo vetëm sëmundjen e Liolinit, por sidomos moralin e misionit grek në kishën shqiptare. 

Çështja e peshkop Nikonit është e mjegullt në mendjet e shqiptarëve dhe sidomos të atyre jo ortodoksë. Në një mikropeshkopatë me dhjetë kisha, sa peshkopë ka dhe kush është ai? Shumica kujtojnë se ka disa peshkopë, sepse e konceptojnë këtë gjysmëpeshkopatë si një Shqipëri të madhe imagjinare, prandaj dhe e ndiejnë veten si shtegtarë në vise të pashkeluara, si “Liza në botën e çudirave”. Nuk është habi që të pandehen disa peshkopë në një visore kaq mitologjike, prandaj dhe nuk është problem që i pari të jetë at Arturi, madje “Episkop”, siç e ironizoi Janullatosi, një cilësim që mund të ndijohet plotësisht vetëm brenda zhargonit kishtar grek. Sidoqoftë, ky regjim parakishtar në Boston është shkelje e kanoneve të paradhëna ortodokse, si dhe abuzim i mëtejshëm ndaj komunitetit të prapambetur shqiptaro-amerikan. Si përfundim i kësaj paranteze nga peshkopata zulmëmadhe e Amerikës, le të pranojmë se heshtja mbi vizitën e peshkop Nikonit është pjesë e dialektikës së heshtjes që po lakojmë sot. 

Pavarësisht nga motivet e heshtjes, e cila bujti në këtë periudhë të ngarkuar me kaq shumë gjeste e simbole, pyetja e mëposhtme, të cilën e kam ngritur dhe do ta përsëris derisa të prishet heshtja gjestuale, është brenda diskursit: Si është e mundur që Zoti të ketë hedhur më shumë hir te grekët, te myslimanët e tek amerikanët, dhe më pak te shqiptarët ortodoksë? Sepse këta të fundit nuk ua mbushin syrin grekëve për të marrë në dorë kishën e të parëve të tyre, duke i gjetur secilit nga një cep, por nga ana tjetër shpiken peshkopë nga e mosqena, nga komuniteti mysliman! Vetëm nëse hahet një gënjeshtër e tillë, domethënë se komuniteti ortodoks në Shqipëri është më i prapambetur kulturorisht, në krahasim me komunitetet e tjera atje, vetëm ashtu mund të pranohen myslimanët si peshkopë në kishën ortodokse shqiptare. Vetëm përmes mashtrimit, përmes manipulimit të mendjes, duke kultivuar komplekse grupore. Epërsia e shumicës! 

E vërteta është se shqiptarët ortodoksë jo vetëm që ishin të zotët të bënin kishë e literaturë vendore, me emra të tmerrshëm, si Kostandin Kristoforidhi, Fan Noli e të tjerë, me dëshmorë martirë baraz me fqinjët, si Petro Luarasi, At Kristo Negovani e shumë të tjerë, me kryepeshkopë të përmasave të mëdha, si Visarion Xhuvani, Kristofor Kisi dhe jo vetëm, por nuk qëndrojnë mbrapa as në fusha të tjera; njësoj me sivëllezërit myslimanë, katolikë e ateistë. Ortodoksët i kanë dhënë kulturës shqiptare autorë dhe çaste të papërsëritshme. Hiqni autorët ortodoksë nga bibliotekat tuaja, sidomos ata besimtarë, dhe na thoni çfarë Shqipërie keni: dhia me një bri… 

Edhe pse historiografia shqiptare e ka harruar ta thotë, intelektualët e shquar ortodoksë, të cilët janë pronë e së tërës kulturë shqiptare, i zbuluan dhe i kultivuan dhuntinë tek e veçanta, pikërisht brenda përvojës kulturore të besimit të tyre, para e mbas autoqefalisë, prandaj dhe i dhanë kaq shumë botës shqiptare. Kur ata erdhën në kontakt me shqiptarizmin dhe rrymat jo shqiptare që e ushqyen atë, apo më vonë me shtetin dhe me shkollën e cunguar shqiptare, të mëdhenjtë ishin mëkuar me vlera që i tejkalonin, prandaj dhe nuk mund ta mohonin traditën e tyre. Jo vetëm që i ishin mirënjohës atij besimi që i ndihmoi të kultivohen e të zbulojnë dhuntitë, por në çaste zhgënjyese, në ditë përçmimi, shkeljeje dhe izolimi nga bashkëkohësit, ngushëllimin e gjetën pikërisht në vlerat e tyre fetare dhe jo në ato shekullare. Atje dhe vetëm atje, në përvojën jo kombëtare, mundën të gjejnë edhe sensin e flijimit për kulturën shqiptare. Që t’i kemi e t’i lexojmë të gjithë e gjithmonë. 

Për mua nuk përbën më habi se përse heshtin shqiptarët sot, por nuk mund të kapërdij faktin se përse më kërkojnë mua të hesht… Përderisa pozita greke dhe myslimane në ortodoksinë shqiptare, kjo kompozitë kalërore, pra, është kaq e endur, kaq epërsore, kaq e puthitur dhe kaq kremtore, përse të përcëllohen nga këto që shkruaj unë këtej, mbrapa diellit, në Kanada? Heshtja e fajit grupor, përkujdesja për të shpërqendruar vëmendjen e të shumtëve, për të shtënë harresë, por dhe ngërçi ndaj shkrimeve të mia ndryshe, dëshmon se pozita e grekëve dhe e myslimanëve në kreun e kishës ortodokse shqiptare nuk është e ngurtësuar. Qarkimi i plotë i këtij regjimi të çuditshëm kishtar, greko-mysliman, një skemë me pasoja jo vetëm për komunitetin ortodoks, por në imazhin e vetë kulturës shqiptare, do të varet nga përherësimi i heshtjes, a nga prishja e saj. Dhe e kjo e fundit është tmerri i tyre.