5. Pozita midis

Ka shumë gjëra që s’janë thënë për myslimanët. Kur intelektualët dhe veprimtarët shqiptarë përpiqeshin të bënin shtet, fshatrat tona të Bregut digjeshin nga fshatrat fqinje myslimane, pikërisht me motive fetare, duke i shtrënguar të krishterët, deri në mesvitet 1910, të arratiseshin (nga trojet e tyre) me varka në Korfuz; sigurisht ata që mundeshin t’iu shpëtonin myslimanëve. Dhe ky genocid brendashqiptar, siç duhet trajtuar një ditë më vete, vazhdoi gjer në mesvitet 40. Ishte pikërisht terrori shqiptar (mysliman) që i bëri bregdetasit t’i prisnin perëndimorët me flamur grek në vitet 1910. Ishte pikërisht tmerri ndaj myslimanëve, domethënë detyrimi historik ndaj grekëve mbrojtës, ajo që i bëri ortodoksët e Bregut t’i pisnin grekët në 40-ën si të ishte ushtria e tyre. Për më tutje, një nga arsyet që i bëri shqiptarët e Bregut të mbështesnin lëvizjen komuniste ishte genocidi i Ballit Kombëtar ndaj fshatrave minoritare greke në Luftën II. E të tjera të vërteta, gjysmë të tharta…  

E pra, me këtë të kaluar jo të largët, që të mos shkojmë te masakrat e Ali Pashës ndër shqiptarë ortodoksë, nuk është aspak befasuese kur pinjollët e këtyre fiseve myslimane na kërkojnë sot ta qepim. Është pikërisht sentimenti që kanë trashëguar ndaj ortodoksëve, instikti kundër tyre, nevoja për t’i nënshtruar. Është çmeritja e tyre nga tendenca jonë për t’u shpenguar e për t’u sjellë baraz me ta, kur kjo u paska hije vetëm atyre intelektualëve ortodoksë që bëjnë lojën e myslimanëve, në mos atyre që punojnë për interesat e tyre dominuese në kulturën shqiptare.  

Një autor ortodoks më thoshte: “Kur i kujtojnë atij se nuk duhet të ndërhyjë në punët e kishës se është mysliman, thotë se nuk ka shkuar asnjëherë në xhami, por nuk thotë që s’jam mysliman, se në shpirt i atillë është, hakmarrës!” Siç lexohet në fjalët e zotërisë, ortodoksë të tillë kanë paragjykime për myslimanët, nuk i duan në zemër, por iu servilosen për të përfituar. Dhe megjithatë, një qëndrim i tillë, i pandershëm, pranohet dhe konsiderohet shqiptar, ndërsa kur i sheh myslimanët pa paragjykime, kur i do pa asnjë nuancë dallimi në ndjenja, kur i mbron në komunitetin tënd e përtej, por vetëm se iu kallëzon planet kontrolluese mbi gjithçka shqiptare, edhe atje ku nuk përkasin, kjo qenka antishqiptare. Ndoshta e tillë, ngaqë është antihipokrite. 

Barazia jonë ndërfetare, kjo barazimtari kaq e komercializuar së fundi, kjo tullumbace kuqezi, domethënë, është një flluskë e doktrinave mbizotëruese perëndimore, një shtrëngesë që në thelb nuk e fsheh të vërtetën: Liria jonë është një liri pronore të cilën shumica shqiptare e shtrin bujarisht, por përkohësisht, tek pakica, pavarësisht se sa të vetëdijshëm janë myslimanët e thjeshtë për këtë. Kryeneçësia e myslimanëve për të nënshtruar kulturorisht të krishterët është një nga faktorët që i ka bërë ortodoksët e mitropolisë së Gjirokastrës të mos ndihen të sigurt në botën shqiptare, por të përdorin konvencionalisht simbolet kombëtare të të dy vendeve, madje dhe të dy kombësitë, në daçi, ndonjëherë edhe kur nuk janë të detyruar.[1] Kjo ndjenjë pasigurie e ortodoksëve është një nga arsyet se pse ata nuk reagojnë ndaj situatës së sotme kishtare në Gjirokastër.  

Përderisa ideali i myslimanëve për një fe gjithëshqiptare para një qindvjeçari – atëherë ishte feja e tyre si model – i përket tashmë muzeut të idealizmit shqiptar, kujt ia priste mendja se klanet myslimane të Shqipërisë dhe të Amerikës do të çngjyroheshin dhe do të shpërfytyroheshin në këtë periudhë rrëmuje e kalimtarie, vetëm e vetëm për të vazhduar të kontrollojnë gjithçka në botën shqiptare? Nga ana tjetër, kujt ia priste mendja se klanet greke do të bënin një lojë të tillë me myslimanët, si më e mundshmja mënyrë për të përjashtuar shqiptarët ortodoksë nga qeverisja e kishave të tyre? Përndryshe, pa myslimanët, si do të pushtohej mitropolia e Gjirokastrës?    

Myslimanët tanë na kujtuan tiparin e tyre të trashëguar se përkatësia fetare negociohet sa herë që iu jepet rasti për përfitime. Ndërsa grekët na kujtuan tiparin njësoj të trashëguar se feja i shërben interesave të “universalitetit të helenizmit”, siç e quajnë ata doktrinën e tyre më të re. Grekët ruajtën dhe përforcuan autoqefalinë e kishës shqiptare, por e tjetërsuan thelbin e saj, në favor të planeve të tyre për një ungjillëzim (helenizim) kulturor e social të shqiptarëve, dhe përderisa për këtë paguhet një haraç i madh nga fondet greke, vetë ky fakt shlyen konfliktin me interesat myslimane. Për të zhbërë pikat nistore të identitetit të shqiptarëve ortodoksë, për t’u hakmarrë e për të ndëshkuar shkëputjen e tyre nga kisha greke, për të shkelmuar vetëpërcaktimin e tyre ndërgjegjësor në një rajon të përzier, grekët ftuan myslimanët në bashkadministrimin e Kishës Ortodokse në Shqipëri. Na vunë myslimanët mbi kokë të na nënshtrojnë, që të luftojmë njëri-tjetrin; plus të tjerave.

Misioni grek arriti diçka që vetëm Janullatosi kishte vetitë të sendërtonte. Simbolika vendore që shqiptarët mbollën në Kishë që nga vitet 1910, u bë njësh me gëlqeren e diktaturës komuniste mbi afreskët bizantinë. U fshi, që të lexohet origjinali. Cili origjinal, veç? Në fakt, u shkrua prapë përmbi shkrimin e vjetër, në palimpsestin e dëmtuar shqiptar. U shtuan e u shumuan totuazhet mbi lëkurën e sfilitur shqiptare. U përdorën të njëjtat sendërgjime, ashtu si para autoqefalisë. Kësisoj e kthyen KOASH-in në kishën e gjashtë autoqefale greke, e cila sot kërkon nga myslimanët vetëm dy gjëra: sfondin dhe kreun; si në patrikanën greke të Aleksandrisë në Egjipt. Madje dhe këto i kërkojnë “përkohësisht”, derisa të jenë gati shqiptarët myslimanë; ashtu si me peshkopët zezakë të misionit grek në Afrikë. Kur të jenë gati myslimanët, pra, shpresojnë ta marrin kreun, sepse e kujtojnë të merituar, më shumë se hirësitë e Afrikës, të cilët afrikanë përdorin njësoj gjuhën e tyre amtare në shërbesat ortodokse, por me sfondin grek (si në Shqipëri). Në fakt, kreu i Ortodoksisë Shqiptare, as u përket myslimanëve e as u ka hije atyre. Mjerë kush të rrojë! 

Kësaj Shqipërie pa hartë, e ungjillëzuar idhnakërisht, atje ku myslimanët gjoja janë konvertuar në shumicë dhe prandaj kanë marrë edhe fronet, do t’i mbetet brerorja me rrezet helene, sfondi grek, me emërshkrimet greqisht në ikona, me hijet e mëdha të godinave, me arkitekturën e tempujve, me njelmësimin grek të terminologjisë kishtare shqipe, me varrezat e “Shën Anastasit” dhe nxënësve të tij misionarë, me kanonin e ri të shenjtorëve; të gjitha këto shenja që përbëjnë një peshqesh të madh në rajon. Shtegu mbetet i hapur për grekët, sepse tashmë ata janë alfa dhe omega e shqiptarëve ortodoksë; që të kalërojnë myslimanët. Problemet e tjera, mosmarrëveshjet midis grekëve dhe myslimanëve, mbeten për më vonë, çështjet lihen hapur duke përsjellë në të tashme të kaluarën e nostalguar, kur dy fuqitë bashkëqeverisnin kategoritë e tjera të rajonit. Dhe lufta midis grekëve dhe myslimanëve vazhdon, derisa të qarkohen vetërrëmbimet e dy botëve të tyre, duke vënë mbi tryezë gjithmonë të drejtat e shqiptarëve ortodoksë. 

Nga një pikëpamje e pafajshme ortodokse, duket se me këtë konfiguracion të ri në hierarkinë shqiptare mori fund regjimi gjysmëkanonik i misionit parakishtar grek këto vite, gjë që, siç e kam shënuar disa herë, ishte dënuar nga vetë patrikana e Stambollit në mesvitet 90. Duhet të kujtojmë sot se procedurat e cunguara kanonike, përmes së cilave Janullatosi u ngul përhershëm në Shqipëri, u toleruan nga kishat e tjera autoqefale për vetë faktin se misioni grek vepronte në një vend me shumicë myslimane, dhe madje vepronte duke habitur vazhdimisht. 

Të paktën kështu mendohet matanë. Sepse, sado që të përpiqen intelektualët myslimanë të zhbindin botën mbarë për interesat e tyre personale e klanore, se gjoja Shqipëria nuk është në shumicë myslimane, dielli nuk mbulohet me shoshë. Dhe këtu shquhet në gjithë lavdinë e saj loja e shumëfishtë e Janullatosit jashtë Shqipërisë, për të nxirë realitetin shqiptar, në një kohë kur ata që i bëjnë luftë Janullatosit në Shqipëri janë vetëm disa kokrra të krimbura, fantazma të vetvetes, të cilët instrumentohen sa herë që kërkohet, për të kënduar gatitú marshin dalëboje të autoqefalizmit. Që t’i zmadhojë Janullatosi këto pisllëqe të shqiptarëve myslimanë, e t’iu drejtohet pastaj në mënyrë dramatike kishave të tjera autoqefale, duke klithur se, në qoftë se misioni grek largohet nga Shqipëria, ortodoksia është në rrezik. Rroftë e qoftë Nikolla Marku, pastaj, sepse ai është për myslimanët.  

Kjo lojë e Janullatosit bashkekziston me gatishmërinë e klaneve myslimane që s’e kanë për gjë të përlyhet emri shqiptar jashtë Shqipërisë, mjafton që ata të kontrollojnë botën shqiptare dhe të mos cënohen interesat e tyre, përndryshe të kërcënuara nga demonizimi ndërkombëtar i islamit. Në fakt, rrëmuja ndihmon shumë klanet shekullare myslimane, të cilat, tok me Janullatosin, përpiqen gjoja të drejtpeshojnë një botë kaq të larmishme ndërshqiptare.  

Prania e Pelushit krah-mbrapa Janullatosit nëpër kishat autoqefale dhe në veprimtari të tjera ndërkombëtare, dëshmon pikërisht këtë çudibërje të Janullatosit (i çuditshëm ndër myslimanë), të cilit përndryshe i falen të gjitha, edhe sëmundja për të zëvendësuar Zotin në mendjet e shqiptarëve të paditur nga feja. Peshkopi me origjinë myslimane shihet nga kishat e tjera si pemë e misionit grek. Të huajt kujtojnë se në Shqipëri duhet të ketë turma të mëdha myslimanësh të konvertuar në krishtërimin ortodoks, aq sa kanë dhe peshkopin e tyre. Në fakt, tani që janë tre myslimanë dhe jo një i vetëm, hajde mbushiu mendjen të huajve se shqiptarët ishin ortodoksë para Janullatosit dhe para grekëve. Përshtypja e sotme është se kryepeshkopi ndodhet në Shqipëri kryesisht për grekët, të cilët qenkan në shumicë shqipfolës, si dhe për të konvertuarit, të cilët janë të njomë në besim dhe kanë ende nevojë për misionarët. Shquar me syze ortodokse së largu, ata që i bëjnë luftë Janullatosit, luftokan Ortodoksinë. Si rrjedhojë, nuk përbën çudi prania e një greku në krye të Kishës, aq më tepër një grek i tillë, ashtu siç nuk do të përbëjë aspak çudi prania e një myslimani më vonë, aq më tepër një mysliman i këtillë. 

Për sa i përket mitropolisë së Gjirokastrës, si pikë e prekshme e regjimit gjysmëkanonik të Janullatosit para nëntorit të kaluar, dihet se ajo mbahej qëllimisht pa peshkop për të shmangur emërimin e një shqiptari ortodoks atje, duke e përdorur këtë vakancë njëkohësisht si zjarrmatëse në marrëdhëniet shqiptaro-greke, me kulm skandalin e zhvarrosjeve në Përmet, i cili skandal grek përgatiti udhën për të përligjur vendimet e sotme. Prandaj dhe duke përdorur Pelushin dhe Liolinin, vetëm me dy shkrime paçavure, pra, çështjes madhore të shqipfolësve ortodoksë të Jugut iu vu kapaku. Sepse kështu e deshën myslimanët. Sepse i tillë është atdheu ynë: një shtet mysliman me petka laike.   

Përveç problemit kanunor në KOASH, duket se me këto marrëveshje greko-myslimane mori udhë edhe problemi kishtar i minoritetit grek në Shqipëri; për t’iu bindur ndërkombëtarëve. Sidoqoftë, dhe këtu madhështohet ironikja në marrëdhëniet shqiptaro-greke, mbeti përsëri në pozitën e midisshme komuniteti i shqipfolësve ortodoksë në të njëjtin juridiksion kishtar; para syve të ndërkombëtarëve. Shqiptarët ortodoksë vijojnë të mbërthyer peng midis shqiptarësisë dhe grekësisë, ashtu si para autoqefalisë, në dilema të vazhdueshme identitare, në pështjellime të pamohueshme ndërgjegjësore, nën kërcënimet e shestimeve të përhershme kulturore. As andej e as këtej, por në të njëjtën kohë, edhe andej edhe këtej. Shqiptarët ortodoksë u kthyen nën baballëkun e myslimanëve, që të jenë sërish nën amësinë e Greqisë.   

Ngjizja e një hierarkie greko-myslimane në nëntor 2006, me tre shtetas të Greqisë dhe me tre konvertë nga komuniteti mysliman i Shqipërisë, është sfida më e madhe që misioni grek i bëri Kishës Ortodokse në Shqipëri. Në fakt, ky kompromis midis grekëve dhe myslimanëve është pabesia më e madhe që qeveria e sotme i bëri komunitetit ortodoks në Shqipëri dhe në diasporë, pa lënë në harresë faktin se ishte e njëjta qeveri dhe i njëjti lider që dekretoi Janullatosin kryepeshkop para pesëmbëdhjetë vjetësh. Pjesa tjetër është filologji vendore. Është kaq flagrante pabesia shqiptare këtë herë, saqë jo vetëm na është dhënë rasti të rrëmojmë për të sjellë në dritë ato fakte që letërsia nacionalkomuniste qëllimisht ka mbuluar, por jemi tashmë të ndërgjegjshëm për lojën e madhe që shteti shqiptar ka luajtur dhe luan me ortodoksët, që nga vitet 1920 e këtej. Nga ana tjetër e skenarit shqiptar, klanet myslimane janë gati të përdorin edhe elementë të dhuntishëm a mafiozë të komunitetit ortodoks, për t’i paraqitur botës si të vërtetë imazhin e rremë brendashqiptar; gjithmonë duke keqpërdorur brishtësinë e pozitës midis. Sepse feja e shqiptarit është interesi (shqiptaria).  

Nuk ekzistonte asnjë pengesë kanunore që peshkopi i dërguar grek të vazhdonte të vepronte në Shqipëri si eksark, jo vetëm për disa vjet, por edhe për më shumë. Historia kishtare ka shembuj kur eksarkët jo vetëm kanë vepruar me vite të tëra si të tillë, por kanë kryesuar sinode dhe kanë vdekur si eksarkë, prandaj dhe janë zgjedhur në vijim të tjerë eksarkë, nëse e ka lypur nevoja. Preteksti se një eksark nuk mund të kryesonte sinodin e një kishe autoqefale, ishte një marifet i shtetit grek për të përherësuar Janullatosin, sepse vetë qeveria greke bëri diçka më të rrezikshme, duke kundërshtuar madje dhe vetë patrikanën e Stambollit, kur i imponoi kishës autoqefale shqiptare një kryepeshkop pa sinod, një skemë krejt antikanonike!  

Viti 1992 i përket asaj periudhe historike që pranon justifikime për çka iu imponua jo vetëm ortodoksisë, por dhe gjithë shoqërisë shqiptare. Sidoqoftë, si mund të justifikohet një skemë e tillë politike mbi komunitetin ortodoks sot, mbas pesëmbëdhjetë vjetësh përvoje, me gjithë këto ngjarje që kanë munduar e shenjuar jetëgjatësisht marrëdhëniet shqiptaro-greke? Kjo dëshmon se në vitin 1992, atëherë kur demokratët na dekretuan Janullatosin kryepeshkop, problemi nuk ka qenë tek mosnjohja e realitetit ortodoks, siç kujtonim ne me dashamirësi, por tek zelli i tyre për të riaktivizuar politikat e Ahmet Zogut, i cili sa herë që ishte në rrezik, nuk e kishte për gjë të përmbyste bindjet e tij dhe të bënte kompromise me serbët dhe me grekët, duke përdorur komunitetin ortodoks, duke pranuar madje marrëveshje që shfuqizonin edhe vetë autoqefalinë e shpallur më 1922 në Berat.[2] Vendimet e sotme pajtohen me politikat afatgjata të shtetit shqiptar, i cili e përdor komunitetin ortodoks sa herë që myslimanët rrezikohen në pushtet, ose sa herë që iu teket të mëtojnë një kafshatë të madhe në rajon…  

Përderisa ortodoksët janë në mëshirë të myslimanëve, gjithmonë do të kenë nevojë për përdëllimet e grekëve. Sa më shumë të përherësohet prania myslimane në kryesinë dhe në administrimin e kishave shqiptare, aq më shumë përjetësohet kujdestaria greke mbi shqiptarët ortodoksë.   


[1] Sigurisht që në Greqi kjo është e imponuar për ortodoksët, sepse po të jesh mysliman nuk mund të jesh grek, prandaj dhe pranohesh si shqiptar, ta transliterojnë lehtë emrin dhe ky emër shquhet që është jo grek. Nëse mëson greqisht myslimani, pavarësisht nëse është besimtar, jo besimtar a ateist, është tepër mallëngjyese për grekët. Nëse ka dhunti ta shkruajë atë gjuhë, është shumë hot. Kur shan fenë e tij, nuk tingëllon dhe aq keq, por kur përqafon fenë e tyre, qoftë dhe sa për të ndryshuar emrin, është mrekullia në pjatë! Për koincidencë, myslimanë të tillë janë njëkohësisht edhe lajkaxhinjtë më të mëdhenj të Janullatosit, më shumë e drejtpërdrejt në greqishte, dhe më pak e tërthorazi në shqipe. Madje hiqen ateistë dhe se e kanë për qesharake të komentojnë mbi fenë dhe njerëzit e saj, por për Janullatosin i përmbysin bindjet, ndoshta ngaqë nuk e shohin vetëm si njeri të fesë… Ndërsa kur je ortodoks, nuk ka se si të shkruhet emri ndryshe në greqishte, përveçse si emër grek. Si shqiptar ortodoks, nuk i përket pozitës së lakmuar, atje ku tokësoret bëhen përnjimendsh qiellore, prandaj dhe nëse shkruan greqisht, do të gjykohesh brenda morisë greke, domethënë asgjëkundi. Dhe nëse je nga trevat e mitropolisë së Gjirokastrës, nuk pyetesh fare se çfarë je: Është e vetëkuptueshme që je grek. Nëse ke këllqe, thuaj ndryshe… Unë nuk kam dëgjuar për asnjë emigrant ortodoks tonin që të botohet e të kremtohet greqisht, siç trumbetohen autorët myslimanë që banojnë në Greqi. Më vjen keq që nuk kam mundur të përshkruaj gjerë e gjatë përvojën time në Greqi, sepse do të flas hapur, ashtu siç nuk e duan shqiptarët… 
[2] Për këtë debat shih: Robert C. Austin, Shtegu i pashkelur i Fan Nolit – Demokracia shqiptare në vitet 1920-1924, Tiranë, 1998, f. 125-126. Pavarësisht se ky libër trajton vetëm një periudhë e temë të caktuar, dhe tejet problemeve të përkthimit dhe të redaktimit shqip, studimi i profesorit të Universitetit të Torontos është punimi më cilësor që kemi mbi Fan Nolin.  

6. Për të ndalur myslimanët

Në fund të kreut të parë të kësaj teme dua të kujtoj atë që më shtrëngoi të hap një debat të tillë: heshtja e fajit shqiptar, filli i këtij debati. Ndërsa media shqiptare foli e përfoli fronëzimin e një peshkopi grek në Gjirokastër (këtë herë me përkorje, pa histerinë që përshoqëroi zhvarrosjet e Përmetit), askush nuk tha një gjysmë fjale për suprizën tjetër, për shugurimin e dy peshkopëve shqiptarë nga familje myslimane. Madje gazetat që mbështesin qeverinë e sotme e bënë heshtjen prej varri. Të njëjtat gazeta, ato që kur PD-ja ishte në opozitë e bënin mizën buall për çdo send ortodoks, tashmë nuk e përmendën as si lajm këtë përndryshe kryelajm të atyre që çirren për kombin. Sikur nuk ka ndodhur asgjë, domethënë. Partia mbi të gjitha! Sepse, sipas shprehjes greke, “e kanë të përlyer folenë”, prandaj dhe heshtin. 

 Përderisa debatojmë mbi heshtjen dhe mbi dialektikën e saj si gjest kulturor, ekziston një pyetje në lidhje edhe me psenë e heshtjes së ortodoksëve ndaj Joan (Fatmir) Pelushit këta dhjetë vjet, i cili, megjithëse dihej se ishte nga familje myslimane, nuk u përmend publikisht. Së pari, nuk është debatuar jashtë kishe për arsye të drojës që kemi ne ortodoksët për të përmendur botërisht emrin e myslimanëve. Më kujtohet se kur dëgjoja ortodoksët ta përflisnin atë qysh në mesvitet 90, unë nuk ndihesha lirshëm as t’i dëgjoja, pikërisht se at Pelushi ishte nga familje myslimane, dhe unë atëherë qeshë subjekt i heshtjes së imponuar ndaj emrit mysliman. Së dyti, ai është pranuar si rast i vetëm, pa precedent dhe prandaj i papërsëritshëm, si përjashtim për gjendjen kishtare të mesviteve 90. Por shugurimi edhe i dy myslimanëve të tjerë në nëntor 2006 e shtoi në tre numrin e tyre, në një kohë kur nuk ka asnjë peshkop ortodoks. Së treti, dhe kryesorja, at Joani jepte përshtypjen e durimtarit të madh dhe nuk fliste as ashtu e as kështu në lidhje me Janullatosin. Nuk fliste se deri dje kishte frikë nga ortodoksët, por tradhtia e vërtetë, pabesia vendore, pra, ia nxorri jashtë frikën…    

Madje mbas statutit të ri të KOASH-it, miratuar në nëntor 2006 edhe ky, duket qartë në një nen të tij se Janullatosi po përgatitet të shugurojë edhe një peshkop tjetër asistent të vetin në kryepeshkopatë.[1] Me këto përpjestime të reja në sinod, ai do ta ketë shumë të lehtë të emërojë peshkop arqimandritin Justinos, i cili madje flet e meshon shqip. Mbas maskaradës së nëntorit 2006, një grek tjetër në sinod nuk do të përbëjë tashmë asnjë befasi. Pastaj, ku kishte befasi më të madhe se fronëzimi i një greku jo shqipfolës në Gjirokastër? Për më keq, ku kishte suprizë më të madhe se vetëzbulimi i Pelushit?    

Ndjenja e drojës që shoqëria e sotme shqiptare përpiqet të kultivojë tek ortodoksët, për të mos ta përmendur publikisht emrin e myslimanëve, jo vetëm që pasqyron një realitet të kthjellët psikologjik, domethënë komplekset tona si pakicë e abuzuar, por është pikërisht dëshmia e fajit shqiptar dhe strategjia vendore për të sunduar me çdo çmim. Në fund të fundit, nuk kërkojmë t’i përmbysim dhe t’i shkelmojmë myslimanët nga kryesia e Kishës, siç kanë bërë vetë ata me ortodoksët. Jo, jo. Kërkojmë të prishet heshtja e tyre fajtore, që të ndalet diskriminimi i komunitetit ortodoks. Mbi të gjitha, kërkojmë që këtej e tutje peshkopët myslimanë të mos përdorin fronet e përdhunuara të ortodoksëve për të poshtëruar një komunitet të dobët e të pafuqishëm, i cili komunitet e ka të pamundur sot të formulojë pozitën e tij minoritare në rajon. Sepse është i poshtëruar nga grekët dhe nga myslimanët, pavarësisht se nuk mundet ta thotë.   

 Ai që është më afër traditës sonë është mitropoliti arvanit i Beratit. Hirësia e Tij, Ignati, është më afër nesh si nga grekët ashtu dhe nga myslimanët, por ai shihet mbi kombësitë, përderisa është edhe shqiptar edhe grek. Me këto përpjestime të reja, duke mos anashkaluar dhe luftën që i bëhet ende sot Ignatit nga mbetjet e kolonëve turq në Shqipëri, arvaniti është më minoritari në komunitetin ortodoks të Shqipërisë. Siç e sugjeruam vjet, në këto rrethana gjithandej bllokuese, ai ishte kandidati më i përshtatshëm për gjendjen e sotme në mitropolinë e Gjirokastrës, për t’i lënë edhe vendin një shqiptari ortodoks në Berat.  

Shqiptarët nuk u lodhën së servilosuri ndaj Janullatosit, me çmime e dekorime deri në të vjellë, por nuk duan të nderojnë një njeri që vlen të meritohet, për më tepër kur ne kemi nevojë të krijojmë lidhje kishtare, spirituale e gjuhësore, domethënë kulturore, me arvanitët e vendlindjes dhe të vendshërbimit të mëparshëm të imzot Ignatit; në trevat ku ende sot ruhet tradita e përbashkët shqiptare. Izolimi i mitropolitit arbëror të Beratit nuk tregon vetëm se ai është i vetmi peshkop në Shqipëri që nuk është zgjedhur nga Janullatosi, por dëshmon se nderimet që iu bëjnë shqiptarët të huajve, në këtë rast grekëve, nuk bëhen me sinqeritet e me meritë, por në hulli të traditës vendore, me pikënisje inferioriteti, servilizmi dhe përfitimi.    

Shenjti i Beratit është i vetmi klerik ortodoks që ka pohuar publikisht se mirëqenia e kishave shqiptare nuk është vetëm meritë e misionit grek, por dhe e besimtarëve shqiptarë![2] Duhet theksuar ky fakt, jo vetëm për të vënë në pah qëndrimin e kristaltë kishtar të hierarkut, në kundërshtim me qëndrimet plastike të mitropolitit argjenddashës të Korçës, por që të ngushëllohen edhe ata shqiptarë që japin, sepse besimtarët tanë nuk japin nga teprica, por nga mungesa. Shqiptari është bujar kur shkon në kishë dhe sidomos kur e fton priftin për një shërbesë, përndryshe, nëse priftërinjtë nuk mbështeteshin nga besimtarët, por vetëm nga rroga që marrin nga Janullatosi, a do të mbijetonin dot familjarisht?  

Në një vizion shqiptar, prania e myslimanëve si alternativa tjetër, mbas grekëve, në kryesinë e kishës ortodokse shqiptare, përbën më tepër rrezik sesa prania greke në Kishë. Më duket sikur dëgjoj pesë vjet nga sot të thonë vëllezërit e jugës: “Nuk mund t’i lëmë ne shqiptarët ortodoksë me peshkopë myslimanë. Dhe përderisa nuk ka peshkopë shqiptarë ortodoksë, ne jemi të detyruar t’i përfaqësojmë e t’i mbrojmë ortodoksët.” Po kush i përjashtoi shqiptarët ortodoksë nga hierarkia e kishës së tyre? Kush na i imponoi myslimanët si peshkopë në Kishë? Vetë misioni grek, për të riaktivizuar kujdestarinë dhe dalëzotësinë ndaj shqiptarëve ortodoksë; për të na kontrolluar kulturorisht.    

Një trajtim i tillë i shqiptarëve ortodoksë është keqdashës në hallakatjet e sotme ndërgjegjësore në rajon, është shpirtvrasës për të ardhmen e komunitetit ortodoks në botën e larmishme shqiptare, por është dhe përdhosës i aspiratave të lëvizjes së komunitetit tonë në periudhën e Rilindjes. Ortodoksët u gënjyen dhe luftuan për integritet e për balancë, ndërsa sot ata janë shkelur e zhbalancuar, pikërisht nga myslimanët. Rrëshqitje të tilla të myslimanëve, jashtë vlerave të tyre të mirëfillta, si dhe nxiti për të kontrolluar me çdo çmim, janë edhe një provokim ndaj vetë besimtarëve myslimanë. Atyre dhe vetëm atyre iu kërkoj ndjesë, për këtë shpërthim të papritur por të imponuar prej vetë klaneve myslimane, sidomos atyre shekullare. Sepse janë pikërisht këto klane që, me militantizmin e ateizmit shqiptar, një version i skajshëm dhe çnjerëzor ideolegjemash lindore, dhe me pafytyrësinë e pabesisë vendore, munden dhe kontrollojnë median e sotme shqiptare, duke izoluar kundërthënësit.   

Mirëkuptim kërkoj edhe nga myslimanët që kanë ndihmuar dhe ndihmojnë projektet tona ortodokse, pavarësisht në janë besimtarë, jo besimtarë, a ateistë. Ata ndoshta nuk mund ta kuptojnë gjendjen, a nuk mund të pajtohen me të, edhe mbas këtij leximi ngacmues. Sidoqoftë, tejet sikletit fillestar, jam i bindur se ky debat suprizë do të japë pemë të mira për të drejtën dhe vetëm për të drejtën e shqiptarit, pavarësisht se sa humbet autori. Ky debat do t’i shtrëngojë myslimanët të jenë jo vetëm më të përkorë publikisht mbi çështjet ortodokse, gjë që deri diku është arrirë këta dy-tre vjet, por të jenë më të kujdesshëm edhe privatisht. Do t’i shtrëngojë ata të rivlerësojnë jo vetëm qëndrimet ndaj Liolinit dhe Pelushit, këtyre dy dopiofavoritëve, por do t’i nxisë myslimanët të rivlerësojnë marrëdhëniet me ta. Shkurt, ky kallëzim i yni do t’i bëjë myslimanët të jenë më pak intrigantë ndaj të krishterëve ortodoksë. Diskursi mbi marrëdhëniet myslimano-ortodokse në botën shqiptare, nëse thellohet e përkrahet publikisht nga intelektualët që mendojnë e flasin ndershëm, tejet përkatësive, do të jetë një trysni për më tepër integritet në kulturën shqiptare.  

Përndarja dhe përçarja e myslimanëve shqiptarë këto vite, me konflikte të mëdha mes tyre ndonjëherë, nuk ka si të fshihet, ashtu siç nuk është fshehur instrumentimi i disa klaneve myslimane shqiptare nga fuqi tejshqiptare, sidomos në SHBA. Oksimorja është tek fakti se të njëjtat fuqi perëndimore mbështesin sot hapur e shumëfishtas Janullatosin dhe misionin e tij politik në Shqipëri, duke shkaktuar pështjellim dhe përçarje më të madhe brendashqiptare. Duket se këto klane të përdorura shqiptare, trashëgimtare të sundimeve të moçme, e kanë gjetur Babën dhe Perandorinë atje ku fuqia dhe interesat janë më të mëdha sot, tek Amerika, e cila ka shumë nevojë për ta, ashtu si Turqia qëmoti. Nëse Amerika vendos një ditë të shkaktojë ndryshime rrënjësore në Jug të Shqipërisë, nuk dimë se deri ku do të arrijnë myslimanët kundër ortodoksëve… Sido që të ndodhë, myslimanët e kanë dhënë shenjën se janë të aftë të rezistojnë kufij kulturorë në rajon, ashtu si para një qindvjeçari: Që të shtypen pakicat, atje ku përkasin edhe shqiptarët ortodoksë të Jugut, të cilët nuk janë as grekë e as myslimanë dhe prandaj të nëpërkëmbur.   

Mbas 11 Shtatorit religjionet janë tashmë pjesë e pashkëputur në çdo përqasje kulturore dhe instrumentimi zyrtar i liderëve fetarë, si dhe ai parazyrtar i periferisë fetare, është pjesë e politikës amerikane. Vëzhgimi dhe vëmendja për çdo send fetar, sidomos në zona strategjike, atje ku në të njëjtën kohë ekziston potenciali i trazirës, është shumë pak për të përshkruar sot raportet e fesë me shtetin në botën perëndimore. Në të kundërt, shumë të paktë janë intelektualët shqiptarë që përfshijnë fenë në shkrimet e tyre. Sepse shumica e intelektualëve tanë, sado që të përpiqen të ndryshojnë, nuk zhvishen dot nga fryma e kulturës së diktaturës, edhe kur tërbohen publikisht kundër saj. Studimi i religjionit vazhdon të konsiderohet nga shumica e intelektualëve shqiptarë si çështje tempullore, ndryshe nga bota perëndimore, ku religjionet përqasen si realitete të pamohueshme kulturore.  

Përjashtimi i shqiptarëve ortodoksë nga hierarkia e kishës së tyre, pengimi për të folur publikisht e për të përmendur emrin e myslimanëve, si dhe bashkëveprimi greko-mysliman për të zhbërë gjegjësit, na shtrëngon të nisim e të vazhdojmë këtë debat të ri, këtë përpjekje për të denoncuar, për të zbardhur lojën, për të nxitur ortodoksët dhe për të trazuar ujërat e qelbura shqiptare. Kjo do të ndihmojë jo vetëm ortodoksët dhe të interesuarit mbi jetën e këtij komuniteti, por dhe vetë besimtarët myslimanë, të cilët po paguajnë sot çmimin e përçmimit ndërkombëtar ndaj besimit të tyre të respektuar, me pasoja të drejtpërdrejta në jetën shqiptare. Shtrëngesa ndërkombëtare, kjo përndjekje ndaj Islamit, pra, ka shkaktuar ankth të madh në botën myslimane shqiptare për të gjetur mënyra të reja mbizotërimi, madje duke mohuar edhe besimin e tyre fetar e duke predikuar konvencionalisht besime të tjera.  

Në mbyllje të këtij kapitulli hyrës, përsëri dhe përsëri dua të theksoj bindjen tonë ndërgjegjësore, shqetësimin e madh, se problemi mysliman në ortodoksinë shqiptare është problem më i madh se ai grek, prandaj dhe ia vlen të rrezikojmë: Për të ndalur myslimanët! Përndryshe, mbas Janullatosit, jo vetëm grekët do të jenë të përhershëm në rolin e tyre të dalëzotësit ndaj ortodoksëve, duke vjetëruar rishkrimet më të fundit mbi palimpsestin e dëmtuar shqiptar, por ka të ngjarë që vetë ortodoksët të ngrenë pikëpyetje të cilat nuk kemi pse t’ua vemë në mendje sot. Ia vlen ta çelim një debat të tillë, aq më tepër këtë vit, shtatëdhjetë vjet mbas njohjes së autoqefalisë sonë: pranverë 1937 – pranverë 2007.

Ó Foti Cici , shkurt-mars 2007                                                         


[1] “Kryepiskopi mund të ketë dy deri në tre Episkopë ndihmës, të cilët kryejnë detyra të posaçme të ngarkuara prej tij dhe kanë të gjitha privilegjet e Kryepriftërinjve aktivë.” Statuti i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, 2006, Neni 23.
[2] “Intervistë me Imzot Ignatin, Mitropoliti i Beratit, Kaninës, Vlorës dhe Myzeqesë”, Tema, 12 mars 2006.

2. Jashtëqitja e kombit

Shkombëtarizimi i kishës ortodokse shqiptare nis qysh në nenet e para të Statutit të 2006-ës, siç do të shohim në kapitujt e parë, dhe përfundon në nenin 70, siç do të trajtohet në kreun e fundit. Do ta nisim këtë debat me diasporën shqiptare, një problem shumë i madh ky për të ardhmen e komunitetit tonë, me përmasa identitare sidomos, edhe pse nuk është cekur këta dy dhjetëvjeçarë; as nga kishtarët shqiptarë e as nga përluftarët politikë të ortodoksisë shqiptare.

Statuti i ri përcakton se anëtarë të KOASH-it janë vetëm “banorët e Shqipërisë”, ndërsa të tjerët, edhe pse gjysma a mos më shumë e shqiptarëve ortodoksë, shpërnjhen, injorohen, shkelen, shiten, përdhosen, jashtëqiten: Anëtarë të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë janë të gjithë të pagëzuarit në Kishën Orthodhokse dhe janë banorë të Shqipërisë, pa dallim origjine (Neni 2, 2006). 

Mirëpo statuti i kaluar i kishës sonë kombëtare e përcakton kristal se KOASH-i përbëhet prej të gjithë Orthodhoksëve që banojnë brënda territorit të Republikës Popullore të Shqipërisë si dhe prej atyre Shqiptarëve Orthodhoksë që banojnë jashtë Atdheut… (Neni 1, 1950). Sepse statuti i kaluar u shkrua në ngjashmëri të kishave të tjera autoqefale, të cilat nuk i jashtëqitin bijtë e bijat e tyre në diasporë, por i përkujtojnë e përkujdesen për ta.  

Kryepeshkopi Anastasios, duke shkelur statutin e tretë të vitit 1950 në këtë nen, shkon dhe pajtohet me dy statutet e para, ato që përndryshe ai gjithmonë mohon, për vetë faktin se atje nuk lejohet që një kryepeshkop jo shqiptar të jetë në krye të KOASH-it. Dhe megjithatë, kur i intereson kultit të tij, Janullatosi bën të zezën të bardhë, sepse dy statutet e para nuk e parashikonin përkujdesjen pastorale ndaj shqiptarëve në mërgim.

Që t’i citojmë dokumentet historike në fjalë, statuti i parë përcakton se Kisha e Shqipërisë përbëhet prej tërë banorëve të Shtetit Shqipëtar… (Nyja 1, 1922), e njësoj bën dhe statuti i dytë, vetëm duke e “monarkizuar” pak gjuhën, se KOASH-i përbahet prej tërë banorëve të Mbretërisë Shqipëtare… (Kaptina 1, Art1, 1929). 

Siç duket nga kjo përqasje, statuti i mëparshëm i vitit 1950 e njihte diasporën si pjesë të Kishës së Shqipërisë, ashtu siç bëjnë të gjitha kishat autoqefale. Këtu përjashtohen patrikanat dhe kishat autoqefale greke, të cilat, edhe pse jo të gjitha, e lënë diasporën e tyre nën baritorinë e Patrikanës së Kostandinopojës, thjesht për arsye bashkërendimi politik, për t’i dhënë Fanarit numra që vetë providenca hyjnore urtësisht hoqi.      

Megjithatë, nëse nuk shpërnjohim konfiguracionet kishtare brendagreke, luftën midis versioneve të ndryshme të grekësisë, për të cilat historiografia shqiptare ngre supet, po sjell disa shembuj: Patrikana e Jerusalemit ka një përfaqësi greke në Amerikë, pavarësisht kundërshtimit të Patrikanës së Kostandinopojës, e cila nuk e pranon mitropolitin e saj në sinodin e peshkopëve ortodoksë të Amerikës. Patrikana greke e Aleksandrisë, nga ana tjetër, e kishte njësoj një eksarkat në Amerikë, por nuk mundi të rezistojë dhe sot ai sinod është krejt i pavarur në Amerikën e Veriut.  

Ndërsa Kisha e Qipros, dhe këtu kemi shembullin më kundërthënës, edhe pse në praktikë ia lejon grigjën e saj në diasporë Patrikanës së Kostandinopojës (madje në Britaninë e Madhe me kryepeshkop qipriot), e formulon kështu nenin e përkatësisë kombëtare: Anëtarë të gjindjes së Kishës Ortodokse të Qipros janë të gjithë të krishterët ortodoksë që banojnë në Qipro, si dhe të gjithë ata që e kanë origjinën nga Qipro dhe kanë hyrë nëpërmjet pagëzimit në Kishën e saj, por që banojnë tani në dhé të huaj. (Neni 2, 1979, cituar nga www.churchofcyprus.org.cy).

Këtu kemi një kishë autoqefale greke që, pa përfolur bashkëpunimet brendagreke për praninë e Patrikanës së Kostandinopojës si Ekumenike nëpër botë, bën një formulim guximtar në Statutin e saj në fuqi, të vitit 1979, gjë që kisha autoqefale shqiptare e kishte, por sot e ndryshoi! Sepse statuti shqiptar i vitit 1950, ndryshe nga ai i vitit 1929, i konsideronte shqiptarët ortodoksë në diasporë si pjesë e Kishës së Shqipërisë, duke parashikuar madje dhe krijimin e peshkopatave të reja jashtë shtetit shqiptar. Të shkuara, të harruara! Tanimë, statuti i kishës shqiptare është më grek se ai i kishave autoqefale greke. 

Statuti i 2006-ës e mbylli më në fund kapitullin e diasporës, duke i lënë emigrantët shqiptarë, me nene të posaçme, nën juridiksionin e kishës greke dhe të kishave të tjera autoqefale.Që të merret dikush sot me shqiptarët në diasporë, për atë që u përpoqëm ne në Greqi e në Kanada, një aventurë e tillë, pra, do të thotë të kundërshtosh vetë statutin e KOASH-it! Ndërsa deri tani puna misionare në diasporë ishte në pajtim me statutin e kaluar dhe ekzistonte vetëm si “problem personal” me Janullatosin, Liolinët dhe klanet myslimane që i përdorin të drejtat e shqiptarëve ortodoksë për interesat e tyre.  

Nuk mund të fshihet se greqizimi i statutit shqiptar, përveç flirtimit me shtetin grek, është dhe një kompromis i madh midis Janullatosit dhe patrikanës greke të Stambollit, e cila ka disa vjet që ka sugjeruar publikisht largimin e Janullatosit nga Shqipëria, duke marrë shkas nga ndryshimet e primatëve në patrikanat greke të Aleksandrisë e Jerusalemit, paçka se dy sinodet e kishave në fjalë u përgjigjën kundër kanditaturës së Janullatosit.

Çshqiptarizimi i statutit shqiptar ishte mënyra më e arritshme që Janullatosi të impononte papizmin e tij në KOASH dhe përherësimin e misionit politik grek në Shqipëri. Kemi, atëherë, një ndërthurje interesash ku fitues del gjithmonë “vuajtësi” i madh: nën kultin e Janullatosit mund të kryhen shumë, gjë që në të kundërt është thjesht e pamundur.  

Dhe mbasi i ramë në pjesë Janullatosit mbi diasporën, le të ndalemi në një vëzhgim gjuhësor. Le të lexojmë edhe një herë nenin 2 të statutit të ri: Anëtarë të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë janë të gjithë të pagëzuarit në Kishën Orthodhokse dhe janë banorë të Shqipërisë, pa dallim origjine. Nëse ky tekst do të ishte shkruar fillimisht në shqipe, këtu do të formulohej “të cilët janë banorë” dhe jo “dhe janë banorë”. Nuk është shqip. Sepse vetëm përmes greqishtes, e sidomos asaj kishtare, mund të pranohet një trashësi e tillë në gjuhë shqipe – jo vetëm tek neni 2 i Statutit, por në të gjithë këtë dokument kaq të shkujdesur tekstualisht.    

Këtu nxjerr brirët absurdi tjetër shqiptaro-grek: ndërsa statutet e kaluara të kishës shqiptare u parëshkruan shqip, dhe vetëm më vonë u përkthyen në greqishte për qëllime dytësore, tanimë, mbasi është njohur e pranuar veçorizimi i shqiptarëve ortodoksë në rajon, mbasi është konsoliduar autoqefalia shqiptare, mbasi terminologjia jonë zyrtare është ngurtësuar, mbas gjithë këtyre realiteteve që na i kumbuan veshët me kaq zulmë, pra, sendet ndërsillen e bien kokëposhtë…   

Por nuk është vetëm luhatja a madhe gjuhësore e Statutit 2006, e as hallakatjet kuptimore si pasojë e cilësisë mjerane intelektuale të KOASH-it sot. Tejet esperantos së KOASH-it, tymi në konceptim është i qëllimshëm, madje me nen të posaçëm: Në rast se lindin paqartësi në lidhje me interpretimin e saktë të këtij Statuti, kriter dhe tekst referimi përbëjnë Kanonet e Shenjta (Neni 3.2). 

Po si mund të kërkojmë gjithmonë të kundërtën, për të zhbërë të vërtetën? Sepse statutet janë pikërisht e kundërta, përsjellja e kanoneve të lashta në realitetet e sotme, dhe jo anasjelltas. Statutet përkthejnë bash kanonet, dhe nuk mund të përkthehen prej tyre. Çfarë mashtrimi, por dhe çfarë mjerimi…  Meqenëse u ndalëm tek gjuha e statutit, edhe në këtë nen që përmendëm përkthimi është bërë majmunçe, duke imituar sintaksën greke, pa pikë ndjeshmërie në shqipërimin e nuancave të tekstit.

Më e madhe këtu është tallja që i bëhet kulturës shqiptare. Nëse e riprodhojmë këtë imazh të fytyruar, na shfaqet dikush që duket sikur ka nxjerrë gjuhën jashtë e shënjon atje me shpotitje. Duket sikur thotë: E kemi bërë kaq çorbë KOASH-in, i kemi blerë kaq shumë myslimanët, saqë, nëse ju shqiptarët ortodoksë s’e gjeni dot fillin, hidhuni të gjithë në det; kush di not le të shpëtojë, ndërsa të tjerët humbshin…                                    

                              *  *  *

A do të guxonte Janullatosi të bënte një ndërhyrje të tillë në Statut nëse diaspora shqiptare shihej nga shqiptarët si pjesë përbërëse e trupit të kombit? Nëse jo, përse nuk pati reagime për një padrejtësi të tillë? E para që duhet të reagonte ishte peshkopata shqiptare në Amerikë, e cila deri në vitin 1967 ishte nën juridiksionin e Tiranës, dhe nëse nuk ndalohej feja në Shqipëri, mund të vijonte ende sot si pjesë e KOASH-it. Është ajo peshkopatë që mbahet me të madhe nga myslimanët, por që në thelb përdoret për interesa politike dhe hesht kur shkelen të drejtat e ortodoksëve në diasporë. Kulturë e mistershme!  

Ismail Kadareja qenkësh profet mbi profetë kur, para se t’ia mbathte vetë nga Shqipëria, na quajti “jashtëqitja e kombit”, ne të ikurve të rinj. Madhështia e antitezës nuk është aspak aksident, pikërisht se ky margaritar nuk i përket letërsisë; sepse ishte atëherë kur rrëfenin zemrat, jo intelekti. Sepse urrejtja brendashqiptare për diasporën është njësoj e lashtë sa vetë shteti shqiptar. Le të kujtojmë Nolin. Nëse vonesat për vizën mund të justifikohen, si mund të shfajësohet racizmi shqiptar ndaj tij, sidomos kur e quajtën “evgjiti i Edërnesë”?

Diktatura komuniste ndërtoi pikërisht mbi këtë frymë të trashëguar në kulturën shqiptare, por e zyrtarizoi racizmin me luftën e klasave, duke e ideologjizuar urrejtjen për shqiptarët jashtë, e duke e kthyer atë në virtyt të domosdoshëm për të mbijetuar brenda. Kujtoni sentimentin dhe ngazëllimin që shkaktonte një afrikan a oriental në Kongres, dhe neverinë për vdekje kur dëgjohej emri i ndonjë “armiku” shqiptar jashtë. Gjithë diaspora shqiptare u njësua në ndërgjegjjen e shqiptarit të ri me emigracionin politik, me kundërshtarët e regjimit.

Por jo vetëm kaq. Urrejtja e trashëguar e shqiptarit brenda për shqiptarin jashtë u bë njësh me privimet dhe paaftësinë për të pranuar shkakun e vërtetë nën diktaturë, aq sa kur dikush siguronte një udhëtim jashtë shtetit në vitet 80, kur kthehej në atdhe do të urrehej nga të gjithë; thjesht sepse nuk kishte se si të mbushte atë zbrazëtirë shpirtërore që krijonte kërshëria e të ngujuarve për realitetin përtej.

Kështu e gjeti shtetasin e Shqipërisë viti 1991, atëherë kur urrejtja për shqiptarin jashtë u shndërrua në një abuzim mendor e material ndaj të mërguarve të rinj. Për çudi, urrejtja nuk u pakësua, përderisa gjeste të reja të shqiptarëve të kthyer përkohësisht për vizita, shkaktonin irritime të mëdha për një kulturë pjellë në uniformë.

Qysh nga 1990-a e gjer sot, nëse i vëzhgojmë komunitetet e reja shqiptare në diasporë ndershëm, shquajmë se trajtimi i shqiptarëve jashtë nga shqiptarët brenda është një pasqyrë e sentencës së Ismail Kadaresë, pavarësisht nga larje-lyerja që i bëjnë shqiptarët njëri-tjetrit në ligjërimin publik. Që të pëlcasë armiku…  

Si rrjedhojë, për sa i përket diasporës ortodokse, zoti Janullatos e pati shumë të lehtë. Ai nuk kishte arsye të kapërcente as Kadarenë, kullën paralele, kryepriftin e fesë së shqiptarisë, dhe as urrejtjen brendashqiptare. Përkundrazi, Janullatosi i përdori problemet dalë nga larmia vendore për qëllimet e tij jo kishtare, duke kryer një shkombëtarizim të ngadaltë të ortodoksisë shqiptare, duke na imponuar një statut të tillë; duke jashtëqitur ortodoksët. 

 

 

 

3. Kisha e gjashtë greke

Në kreun e kaluar pamë diasporën shqiptare ortodokse të jashtëqitur, të përdhunuar, prandaj dhe të dhuruar gjetkë. Pamë se neni mbi shqiptarët jashtë Shqipërisë u hoq nga Statuti i KOASH-it, duke na lënë de jure nën juridiksionin e Patrikanës së Kostandinopojës, por de facto në mëshirë të kujtdo tjetër të interesuar; përveç kishës shqiptare.

Tashmë është më e lehtë të bëhen pazare midis grekëve dhe myslimanëve, prandaj dhe në statutin e ri u zhduk një nen mjaft djegës i statutit të kaluar: Me vendim të Këshillit Mikst, mund të krijohen episkopata për Shqiptarët Orthodhoksë jashtë shtetit, të varura nga Kisha Shqiptare mëmë (Neni 9, 1950). Fluturimi i këtij neni nga statuti i kishës sonë kombëtare duket sikur thotë: Ju shqiptarët ortodoksë, niseni historinë nga e para.   

Statuti greko-mysliman i 2006-ës u puthit e u kopsit me merak nga të gjitha anët. Tashmë u kuptua se gjithë trazirat që klanet myslimane bënë këto vite kundër Statutit 1950, në favor të Statutit 1929, ndihmuan vetëm Janullatosin dhe myslimanët, ngrënien dhe zbutjen e vullneteve të serta, marrëveshjet e rrezikshme, duke vënë mbi tryezë gjithmonë të drejtat e komunitetit tonë të përdorur e të diskriminuar nga dy fuqitë e tmerrshme të një rajoni kaq të mistershëm. Doni dhe një shkëputje tani? Ja: Sa e lehtë ishte për myslimanët ta kontrollonin botën shqiptare në vitin 1929! Ndërsa sot kërkohen kapërcime humnerash, konvertime, e të tjera…

Një vendim i tillë trimëror kapërceu jo vetëm statutet e kishave të tjera jo greke, të cilat nuk i lënë anëtarët e tyre të përdoren nga njëra a tjetra kishë për qëllimshmëri strategjike në hartën lëvizëse të gjeopolitikës ortodokse, por, siç pamë, dhe vetë Kishën e Qipros! Janullatosi na u bë “më mbret se mbreti”. Përndryshe, sendet në marrëdhëniet greko-myslimane rrjedhin në paqe: Tirana u bë froni i gjashtë grek, jashtë thonjëzave, mbas Kostandinopojës, Aleksandrisë, Jerusalemit, Qipros dhe Athinës. Kësisoj, KOASH-i renditet sot pa drojë “në patrikanat dhe kishat autoqefale greqishtfolëse”, siç kremtohet kjo në lajmet zyrtare të Fanarit dhe medias greke.  

Këtu duhet hapur një kllapë, se në rendin e sotëm politik Fanari dhe Tirana, ashtu si Jerusalemi dhe Aleksandria, janë kishat që funksionojnë drejtpërdrejt nën juridiksionin e shtetit grek, ndryshe nga Kisha e Greqisë dhe ajo e Qipros. Sa për Kishën e Greqisë, nën kryepeshkopin Kristodhulos ajo tregoi më shumë se pavarësi politike nga shteti grek, prandaj dhe nga Kostandinopoja, me pasojë konfliktin e madh midis dy kishave, gjë që çoi në shkungim të kryepeshkopit në vitin 2004, dhe tërheqjen e tij të dhimbshme, për t’u rivendosur pastaj në kungim. Natyrisht kjo temë është nga ato pika për të cilat myslimanët shqiptarë shprehin ngërç, prandaj dhe e ndryshojnë bisedën. Kjo ka bërë që tema të tilla, kaq të rëndësishme për të ndijuar marrëdhëniet shqiptaro-greke, të mos ceken fare nga analistët dhe studiuesit tanë, duke ua lënë zelltarëve t’i rrokin.    

Se çfarë do të thotë ky rend i ri, nga pesë në gjashtë kisha greke, për ecjen politike të Patrikanës së Kostandinopojës, si froni i parë honoral në numrin 13 të primatëve ortodoksë, është temë më vete. Është fjala për përpjestimet dhe shpërpjestimet e votave midis primatëve, për konfliktet e interesave midis tyre, sidomos mbi komunitetet jashtë territoreve tradicionale, por dhe sa herë që qeveria e Athinës urdhëron Fanarin të bëjë a zhbëjë aksh patrik a kryepeshkop grek.  

Numërimi zyrtar i KOASH-it si kisha e gjashtë greke, nga Patrikana e Kostandinopojës dhe qeveria greke, bëhet me nxit dhe haptas, pikërisht se Statuti i 2006-ës formulohet dhe fuqizohet nga një kryepeshkop sa i fuqishëm aq dhe i brishtë. Janullatosi gëzon vërtet mbështetjen e myslimanëve, të cilët i ka futur në sinod dhe në pikat kyçe të administrimit të KOASH-it, duke ndarë me ta fronet dhe fondet, prandaj dhe i përhershëm në Shqipëri, por, nga ana tjetër, ai ka tre vjet nën presionin publik të Fanarit për t’u larguar nga Shqipëria. Patriku Vartholomeos e ka deklaruar këtë dy herë gjatë tre vjetëve të fundit.

Kjo nuk do të thotë se patrikana ka diçka kundër Janullatosit, por brishtësia e numrave grekë në diptikët e primatëve varet bash nga mëkëmbësi i Janullatosit. Cili do të jetë ai? Sa besnik do të jetë kryepeshkopi tjetër ndaj Fanarit? A do të votojë ai njësoj pro patrikut të Kostandinopojës në vendimet ndërkishtare, apo do të ruajë rolin asnjanjës që çon në shpërpjestim a, për më keq, pro patrikut të Moskës? Fanari është në ankth…  

Për pasojë, patrikana e Stambollit kërkon sot bashkëpunimin e Janullatosit për të zgjedhur në këmbë të tij një burrë kishtar që ka blatuar verbëri ndaj Fanarit. Ndërsa nga të gjithë kandidatët e mundshëm asnjëri nuk është kundër, peshkop Ilia Katre është më i besuari nga të gjithë. Këtu përplasen versionet e grekësisë: Janullatosi, i cili nuk ka dëshirë të japë dorëheqjen e kërkuar me të butë, nga njëra anë e ka gjetur zgjidhjen me myslimanët në kryesinë e KOASH-it, ndërsa nga ana tjetër i ofron Fanarit gjëra që askush tjetër mund t’i bënte në historinë e Shqipërisë. Sepse statuti i ri, përveç diasporës, ka edhe nene të tjera që bëjnë mu drejt Stambollit, siç do të shohim në kreun tjetër.  

Përderisa Ilia Katre figuron për tre vjet në Shqipëri, edhe pse në shumicën e kohës prehet në Las Vegas, ku ka rezidencën e tij zyrtare, statuti i kishës shqiptare pritet dhe qepet enkas për Fanarin: Kandidatët për dorëzim në gradën episkopale, përveç cilësive që kërkojnë Kanonet e Kishës, duhet […] të kenë punuar dhe qëndruar të paktën për një periudhë trevjeçare në Kishën Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë (Neni 17.3, 2006). 

Për parantezë, në Las Vegas nuk ka asnjë kishë shqiptare, gjë që e vë zotin Katre përballë të drejtës kanonike të ortodoksisë, e cila ia ndalon peshkopit të banojë jashtë territorit të kishave të tij. Në këtë rast ato janë vetëm dy, njëra në Boston e tjetra në Çikago, sa për të justifikuar ekzistencën e një juridiksioni fantazmë, një votë më tepër në SCOBA për Fanarin… Pastaj, duhej gjetur e përdorur një trysni ndaj Janullatosit dhe myslimanëve njëherësh. Nga ana tjetër, kemi një peshkop të dytë në Amerikë, por që nuk ka bërë asgjë për shqiptarët e Amerikës. Është pensionisti, peshkopi sui generis që mëton fronin e primatit të KOASH-it! Sepse u bë deti kos… 

Po përse tre vjet? Ku e mbështet këtë statuti i 2006-ës? Asgjëkundi, përveç faktit se Ilia Katre kthehet tanimë në SHBA “mbas tre vjetësh shërbimi kishtar në Kishën e Shqipërisë”. Përderisa statuti i ri nuk ka nen mbi zgjedhjen e kryepeshkopit, ky nen është më i përafërti, i mjaftueshëm për të pështjelluar e krijuar përplasje. Me këtë nen përjashtues kënaqen të gjitha palët, përveç shqiptarëve ortodoksë. Përjashtohen nga kandidaturat për peshkopë të gjithë ata shqiptarë teologë që shërbejnë në kisha të tjera autoqefale, por sidomos ata që Janullatosi urren edhe mbas vdekjes së tij (Për përkim të mbrapshtë, të përjashtuarit janë ata që luftohen edhe nga myslimanët). Fronet dhe fondet ndodhen prapë midis grekëve dhe myslimanëve.

Kësisoj, kultizimi i Janullatosit pranohet prapë tërthorazi nga Fanari, edhe pse dikur kulti i tij u dënua “si kopje e kishave jo ortodokse” nga vetë patriku Vartholomeos! Por ja që harresa ka fuqi magjike në kishën greke, sidomos kur bëhet fjalë për interesat e tyre jo kishtare në Shqipëri. 

Prapë Janullatosi bën lojën e njohur për t’u imponuar si kult. Është lojë me të dyja vendet, por dhe me të gjtha palët ndërluftuese: Shteti grek nuk ka rrethana të lehta për të ngjizur një kult tjetër si Janullatosi në Shqipëri, sepse jo vetëm konfiguracioni politik në Ballkan nuk do ta rezistonte dot një monstër tjetër, por dhe figura e re do të dobësonte vetë kultin e Janullatosit, ato që janë bërë njësh me të vjetrat dhe Greqia mëton tashmë si të sajat në Shqipëri. Plus, një monstër tjetër do të rrezikonte investimet e shumta që janë bërë pa kthim nga Greqia dhe diaspora e manipuluar greke. Shteti grek, atëherë, është i interesuar për një kryepeshkop dalë nga Janullatosi, një tjetër grek, apo një shqiptar nga kisha greke, përveçse shqiptar ortodoks nga Shqipëria.

Nëse kryepeshkopi tjetër nuk mund të jetë më grek, se myslimanët mund të kërkojnë një kafshatë të pagëlltitshme në rajon, atëherë më mirë një mysliman, një krijesë e Janullatosit, inferior dhe praktikisht i detyruar ndaj Fanarit, por dhe vendor në çdo pikëpamje, për të ruajtur kësisoj rendin e sotëm moral, domethënë për t’i kryer të gjitha me dialektikën e njohur: Feja e shqiptarit është shqiptaria (leverdia).    

4. Kërthiza e Stambollit

Vërtet që Kisha e Shqipërisë u numërua në rendin ortodoks si “kisha e gjashtë greke”, por kjo nuk është e gjitha. Në fakt, kjo është vetëm zanafilla e një projekti të tillë kulturor. KOASH-i është imponuar gjithandej në botën ortodokse si kishë me sfond, kryepeshkop e shumicë greke, por dhe si pakicë në një vend mysliman, atje ku misioni grek po bën një punë çudibërëse për shpërpjestimin e realiteteve përndryshe të ngurta. Atje ku gjer dje ishte gërmadhë e nuk kishte mbetur asnjë peshkop gjallë, tani jo vetëm që ka sinod peshkopësh, por madje edhe me tre myslimanë të kthyer në krishtërim nëpërmjet mrekullive greke… Përveç numrit gjashtë, atëherë, në misteret e shqiptarisë grekësia gjen hapësirë për më tej, prandaj dhe statuti i 2006-ës i dha kishës shqiptare trajtat e një eparkie të fronit të Kostandinopojës.  

Në këtë rend moral autoqefalia shqiptare ekziston në praktikë vetëm për të shërbyer dy interesa: pavarësinë e Janullatosit ndaj Fanarit, duke qenë kësisoj më i përdorshëm prandaj dhe më i adhurueshëm nga Athina, dhe ndërhyrjen e drejtpërdrejtë të shtetit grek në punët e KOASH-it, duke i dhënë Fanarit rol dytësor; fërkimi i versioneve të grekësisë në Shqipëri. Përderisa patrikana kërkon dorëheqjen e Janullatosit, statuti i ri paraqitet si faza e mbrame e misionit grek në Shqipëri, por kjo është një fazë proces, një proces brenda kohe, një kohë që nuk mund të rroket lehtë nga ata që nuk ndodhen në Shqipëri, ata që nuk bashkekzistojnë fizikisht me myslimanët shqiptarë.    

Mbas këtij statuti, i hedhur si shpërblesë historie ndaj Fanarit, garantohet jo vetëm heshtja mbi dorëheqjen e kërkuar me të butë nga patrikana, por dhe papizmi i Janullatosit, vetëkultizimi i dënuar në vitin 1996 nga vetë patriku Vartholomeos. Me këtë statut kaq pështjellues në formësime, Janullatosi i kërkon Fanarit fare hapur një kohë shtesë. Stambolli, për shtrëngesë, i cili kulturorisht është kërthiza e shumicës shqiptare, tashmë i fton edhe ortodoksët të kthehen me të shumtët: me kanun e me statut. 

Flirtimi me Fanarin, për të shmangur dorëheqjen dhe për të shpërqendruar dënimin e kultit të tij, e ka shtrënguar Janullatosin të na trashëgojë disa fjali herë qesharake, e herë antikanonike, në këtë dokument kaq të shkujdesur tekstualisht (Është gjynah që statuti i ri nuk na la asgjë nga hollësia e famshme fanarjote në formulime, por ricikloi trashësinë vendore në të shkruar, hiret e myslimanëve që janë zgjedhur, mbizgjedhur, nënzgjedhur, stërzgjedhur, ndërzgjedhur e përzgjedhur nga Janullatosi për ta krishtëruar Shqipërinë…) Ja qesharakja në statut: [Sinodi] Kujdeset për marrjen e Miros së Shenjtë prej Kishës së Madhe të Krishtit (Neni 12.e, 2006).  

Përderisa një kusht i tillë ekziston në Tomosin e 1937-ës, është standard i dyfishtë për praktikën juridike kishtare që kjo të përsëdytet edhe në statut. Por ama duhej bërë, edhe pse qesharake, se Foti Cici ka uruar në shkrimet e tij që peshkopët shqiptarë ta ndryshojnë këtë një ditë, ta bëjnë vetë miron, ashtu si edhe kisha të tjera autoqefale, sigurisht në marrëveshje me Fanarin. Po si mund të merren peshkopët e një kishe autoqefale me opinione personale teologësh, të frikësuar madje pa shkak, e, në vend që të japin një përgjigje në shtypin kishtar, fusin nene të reja në statut? Për t’u mbrojtur? Nga çfarë? Hej, ishte vetëm një paragraf shkrimi dhe asgjë më tepër! Çfarë kërkon t’i thotë Fanarit statuti me këtë nen të ri? Janullatosi përpiqet të krijojë rreziqe, që t’i zbusë ato pastaj me privilegje ndaj kishës greke.  

E zëmë se unë nuk kisha të drejtë. Po mirë, nëse unë prapë nuk kam të drejtë, përse Kisha e Greqisë nuk e ka këtë në statutin e saj, për shembull? Nuk e ka, sepse thjesht do të ishte qesharake. Sepse në Greqi kryepeshkopët nuk kanë fuqi të përqeshin edhe qiellin edhe tokën në të njëjtën kohë.   

Dhe nga qesharakja, tanimë le të shquajmë antikanoniken në statut. Për ta bërë të përjetshme praninë e Fanarit në Shqipëri, ose anasjelltas, përherësimin e numrit gjashtë në rendin e kishave greke, ja ç’kërkohet: Për hirotonisjen e Kryepriftërinjve të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë  kërkohet të jenë të pranishëm të paktën tre Kryepriftërinj. Në rast se numri i Episkopëve është më i vogël se tre, atëherë mund të kërkohet ndihma e Patriarkanës Ekumenike, e cila ka dhënë dhe autoqefalinë (Neni 17.5, 2006).  

“E cila ka dhënë dhe autoqefalinë…” Pak si prozaike, nuk është? Formulimi jo kanunor dëshmon siklet në parashtrim, tregon ngërç se po thuhet diçka që shkon vetëm në çaste gojore e jo shkrimore. Është diçka që përkëdhel jo vetëm Fanarin, duke e bërë ditëgjatë në historinë e Shqipërisë, por çiltëron edhe jetëshkrimin e turbullt të eksarkut Anastasios, manipulimet e tij për t’u fronëzuar e imponuar si kryepeshkop me metoda jo kishtare në Shqipëri. Kanonet e hirshme e ndalojnë një nen të tillë, sepse ato iu sugjerojnë kishave vendore që të kërkojë ndihmën e peshkopëve fqinjë; fqinjë të një territori fizik. Dhe megjithatë, Statuti i 2006-s e shkel traditën kanunore të ortodoksisë, duke shkelur e kapërcyer si kufoma tri kisha fqinje, për të shkuar atje ku përndryshe shkohet vetëm me aeroplan: në Stamboll!    

Përse Kisha e Greqisë dhe Kisha e Qipros nuk e kërkojnë diçka të tillë me statut? Sepse për Kishën e Qipros, e cila është më larg, do të ishte antikanonike. Por edhe Kisha e Greqisë, e cila fqinjëson me fronin e Kostandinopojës, nuk e përfshiu në statut. Në praktikë, nëse i shtrëngon halli, këto dy kisha edhe mund ta bëjnë kërkesën ndaj Fanarit, por nuk e bëjnë me statut, se askush nuk mund të parashikojë ku mund të përfundojë një ditë një fron pa grigjë, një institucion turk, pa pavarësi, pa shkollë teologjike, pa të ardhme, dhe i instrumentuar politikisht sa andej këtej, dje dhe sot. Dhe megjithatë, Kisha e Shqipërisë parakalon më greke se greket. 

Loja e Janullatosit duke flirtuar me Fanarin, e përsëris, për të shmangur dorëheqjen e kërkuar dhe për të heshtur e toleruar kultin e përfolur, vazhdon, madje pa hollësi kishtare, me lajka fare greke: Kur bëhet fjalë për çështje apo paqartësi të një natyre të përgjithshme kishtare që i kapërcen kufijtë e juridiksionit përkatës të Kishave Autoqefale, Kryepiskopi i drejtohet sipas rregullit kanonik Fronit Ekumenik, nëpërmjet të cilit realizohet kungimi me çdo episkopatë orthodhokse që përcakton drejt fjalën e së vërtetës dhe kështu u kërkon Kishave motra mendimin dhe pikëpamjet e tyre të vlefshme (Neni 22.j, 2006).  

Përkthimi çalon edhe këtu, madje më keq se në nenet e tjera, aq sa vështirë të riprodhohet fjalia origjinale. Por thelbi është i qartë. Në këtë statut kryepeshkopi shqiptar e sheh botën ortodokse përmes frëngjisë së Fanarit. Kjo do të thotë se, pavarësisht ç’mund të bëjë patrikana ruse me të tjerët, shqiptarët janë të lidhur në Stamboll, se lidhja është biologjike, si dikur me greqishten; një lidhje kërthize. Dhe, mbasi pyet Fanarin me kë të flasë e me kë të mos flasë, kryepeshkopi ynë “u kërkon Kishave motra mendimin dhe pikëpamjet e tyre të vlefshme.” Çfarë proze na dhuruan myslimanët këtë herë!  

Nenet për ta kthyer kishën shqiptare në praktikë nga autoqefale në autonome, si eparki e Fanarit, janë kaq të papranueshme, saqë nuk mund të fshiheshin as me një gjuhë të lëmuar e të krehur, ndryshe nga kjo gjuhë esperanto e statutit. Sepse, përderisa “rregulli kanonik” e ka bërë të qartë sipas nenit të mësipërm, përse duhet përsëdytur në statut? Përse nuk e bëjnë këtë statutet e kishave autoqefale të Greqisë dhe Qipros, fjala bie?

Por ja që ky statuti ynë ka disa funksione, dhe njëri prej tyre është fytyrimi i Janullatosit si shenjtor, kulti i tij politik në rajon, prandaj nenet janë edhe ngjarje jetëshkrimi. Kësisoj, nëpërmjet Statutit të Kishës duhet lëmuar historia greke në Shqipëri, gjithçka ortodokse që mund të zbehë emblemën xixëlluese të kombit imagjinar. Duke krasitur të kaluarën e hierarkëve shqiptarë, me nenin e sipërcituar jepet një përgjigje edhe për lidhjet e kishës shqiptare me patrikanën e Rusisë, sidomos në vitet 1950, atëherë kur u shpërfill Fanari. Janullatosi prapë rrëshqet, që të na dalë fanarjot. E paçim!   

Me këtë përqasje e këtë frymë kryepeshkopi Anastasios shkoi në Stamboll pak ditë para vendimeve të nëntorit 2006, ku, sipas lajmeve zyrtare greqisht të sitit të Fanarit, patriku Vartholomeos e priti së bashku me tre arqimandritët që mbas atij udhëtimi u shuguruan peshkopë në Shqipëri; njëri grek e dy myslimanë. Kjo, sipas protokollit të patrikanës, nga njëra anë tregon se Janullatosi në thelb e qeveris KOASH-in si provincë të Kostandinopojës, duke prezantuar kandidatët për peshkopë para Patrikut, dhe nga ana tjetër tregon se sa nevojë ka Fanari për diçka të tillë sot, që ta shtrëngojë Janullatosin të dokumentojë me akte se pa Fanarin nuk bëhet asgjë në Kishën e Shqipërisë.

Përndryshe, nëse lajkat nuk vijohen me akte blatimi, Anastasios ka dy probleme pezull me patrikun Vartholomeos: kultizimi i dënuar prej këtij si “kopje e kishave jo ortodokse”, dhe dorëheqja e kërkuar me të butë këtu e tre vjet.  

Nëse vizita e Janullatosit me tre arqimandritët në Fanar nuk ishte protokollare, por thjesht si kortezi ceremoniale, pa përmasa politike, përse të mos bëhej mbas shugurimeve dhe pa Janullatosin? Kjo do të ishte normale kishërisht, sepse do të bëhej fjalë për njohje personale me peshkopët sivëllezër nga Shqipëria, me të cilët do të bashkëpunojnë për çështje ndërkishtare. Në të kundërt, ata u çuan atje nga Janullatosi për të përmbaruar procesin e përzgjedhjes së tre kryepriftërinjve që do të plotësonin sinodin e Shqipërisë. Ndoshta atë ditë Janullatosi i ka paraqitur Patrikut për miratim edhe origjinalin greqisht të statutit të ri, para se të kthehej në Tiranë e t’ia nxinte historinë kishës ortodokse shqiptare, me ato vendime të errëta që u morën në nëntorin e kaluar. 

Mirëpo, tejet fërkimeve të Janullatosit me Fanarin, atje ku tolerohen ngjarje të tilla absurde sot, le të kujtojmë se as Kisha e Greqisë ka guxuar të bërë akte të tilla. Madje, prapë ju kujtoj, u bë gjithë ajo luftë midis dy kishave para pak vjetësh, e cila i turpëroi grekët në median perëndimore, pikërisht që kandidatët për peshkopë të 31 mitropolive të cilat Patrikana i konsideron të sajat në Greqi, të  mos shkonin për miratim në Fanar. Dhe megjithatë, kisha shqiptare ia kaloi edhe kishës greke…   

Për të përmbyllur këtë parashtrim, se si kisha jonë autoqefale funksionon në praktikë si eparki, si provincë kishtare e Fanarit, po sjell një tjetër dëshmi. Kur në vitin 2006 kryepeshkopi i Kretës dha dorëheqjen për arsye moshe, sinodi i kishës autonome të ishullit, i cili është nën juridiksionin e Fanarit dhe jo të Athinës, vendosi që kryepeshkopi i dorëhequr të vazhdonte si anëtar i sinodit, me një rol këshillimor. Patrikana e mirëpriti dhe e publikoi lajmin duke përgëzuar sinodin e eparkisë së Kretës për këtë vendim, “i cili përbën shembull imitimi edhe për kisha të tjera”. Për cilën kishë tjetër ishte fjala?  

Kisha e Kretës nuk është autoqefale, por praktikisht edhe Kisha e Shqipërisë njësoj funksionon, një kishë me sinod vendor, por me kokë të zgjedhur nga Fanari. Për kë ishte fjala, nëse jo për Janullatosin? Sepse e vetmja kishë greke me kryepeshkop të pamundur në vitin 2006 ishte Kisha e Qipros, por ai primat ishte klinikisht i vdekur dhe nuk kishte si të qëndronte në sinod, e pa le më të nyjëtonte e të këshillonte, prandaj dhe u mblodh sinod i patrikanave dhe kishave greke për ta shfronëzuar “honoralisht”, sepse peshkopët e Qipros haheshin se kush do të bëhej kryepeshkop, dhe qëllimisht e shtynë për disa vjet zgjedhjen e primatit të ri.  

Statuti i ri ka bërë shumë për Fanarin e interesat shtetërore greke. Ai shquhet për pajtim të versioneve të grekësisë, duke e zvogëluar fërkimin e tyre në Shqipëri. Statuti ka zvogëluar edhe më shumë plotësimin e tipareve kombëtare të kishës ortodokse shqiptare. Ky tekst ka dhënë e ka marrë, ka tjetërsuar të vërtetat, nuk ka mbuluar gënjeshtrat, por as thelbin e problemit.  

Janullatosi ka mundur edhe një herë ta imponojë kultin e tij, por jo tjetrën. Ai duhet të japë dorëheqjen, të cilën ka mundur të shmangë vetëm përkohësisht. Në këmbë të tij duhet të zgjidhet një burrë i denjë grekësie, nga njëra anë për të trashëguar numrin e dëshiruar gjashtë, dhe nga ana tjetër për të mos rrezikuar investimet marramendëse greke që janë bërë pa kthim. Duhet gjetur një zëvendës i përshtatshëm për të njëjtën lojë, në mënyrë që shteti grek dhe patrikana, në rast se mbas vdekjes së Janullatosit mbretëron përsëri rastësia e rrëmuja, të mos gjenden befas para lakmisë së myslimanëve në rajon. Stambolli është në ankth. Fanari vuan.   

 

5. Papizmi i Janullatosit

Për sa i përket pozitës së Kryepeshkopit në KOASH, të drejtave dhe detyrave të tij, Statuti i 2006-ës ka bërë kapërcime, fluturime dhe shkelje të frikshme kanonike e etike, duke e papizuar Janullatosin në Kishë, duke e kultizuar atë në historinë shqiptare, duke e vdekur sot së ngjallurish, për ta ngjallur nesër së vdekurish. Dhe kjo ndodh nën hijen e një sinodi autoqefal, dhe nën hundën e teologëve dhe studiuesve tanë.  

Kultizimi i Janullatosit pasohet nga heshtja vuajtëse e Fanarit, për arsyet që u vajtuan në kapitujt e kaluar. Në këtë kapitull, atëherë, do të shohim se një absolutizim i tillë i kryepeshkopit nuk ekziston në statutin e kaluar, edhe pse nën diktaturë kishte më tepër gjasa të ndodhte. Për më keq, një despotizim i tillë i primatit, si në Statutin e Kishës së Shqipërisë, nuk ekziston as në Statutin e Kishës së Greqisë.  

Do të përqasen këto tre statute shqiptare e greke (1950, 2006 dhe 1977) për vetë faktin se Janullatosi e konceptoi idenë për një statut të ri, pikërisht se statuti i kaluar i kishës shqiptare kishte nevojë për përmirësime e plotësime. Nga ana tjetër, statuti grek thirret në këtë përqasje për disa arsye:  

Së pari, ish-peshkopi titullar (pa peshkopatë) i Andrucës u arsimua dhe përkiste në Kishën e Greqisë, pavarësisht nga disa shkëputje çapkëne në patrikanën greke të Aleksandrisë, andej nga u dëbua bash për tendencat e tij papnore. Midis të tjerave atëherë, duke qenë rezident në Athinën e shijimeve të tij, mëtonte të bëhej “dhe i gjithë Afrikës”. Kur patriku i lumur Parthénios i bëri Janullatosit dalje kishtare nga patrikana e Aleksandrisë, atje ku shërbeu me hope për një periudhë, Ministria e Jashtme greke ia paraqiti patrikanës së Kostandinopojës si të vetmin kandidat për eksark në Shqipëri, aq sa në vitin 1991 dëgjoja të thuhej në rrethet kishtare të Athinës: “I ligu tek të ligjtë”. Pjesën tjetër të historisë e kemi thënë dhe do ta themi.   

Së dyti, Statuti i Kishës së Greqisë është një nga statutet e shkëlqyera të krishtërimit ortodoks, sepse atje shquhet e ruhet mirë tradita sinodike (kolegjiale) e kishës ortodokse. Sepse ai statut doli si një mësim i madh nga vuajtjet e kishës greke nën diktaturën e kolonelëve, atëherë kur në Greqi u bënë shkelje të mëdha kanonike nga kryepeshkopi i emëruar i diktaturës, Jerónimos Koconis, duke imponuar një statut diktatorial. Ishte ai kryepeshkop jo kanonik (i paligjshëm kishërisht) që e qeverisi kishën greke si papë, duke shpërfillur sinodin e hierarkisë e duke imponuar një sinod kukull, për të shfronëzuar në vijim ata peshkopë që s’deshte, për të futur “gjakun e ri” në kishë. Ishte ai kryepeshkop pseudo që përzgjodhi e shuguroi peshkop Janullatosin tonë si asistent të vetin, pa ditur se do ta thyente qafën herët dhe do ta linte gjirikun e tij zbrazët, pa peshkopatë gjer në pleqëri, që t’iu vinte pastaj peshqesh shqiptarëve. E të tjera.

Por le ta lëmë biografinë e Janullatosit për më vete, dhëntë Zoti, dhe le t’i zëmë statutet me radhë në këtë krye, për të ngritur të vërtetën që ka një vit në varr, qysh në nëntor 2006.

Dihet se në vitet 50 synimi i shtetit shqiptar ishte ta kontrollonte komunitetin ortodoks që t’i shërbente ideologjisë së diktaturës, duke imponuar një kryepeshkop bashkëpunues. Mirëpo statuti i atëhershëm në fuqi, ai i 1929-ës, edhe pse mohimtar në disa nene, në këtë pikë ishte tej e ndanë ortodoks, sepse të drejtat dhe detyrat e kryepeshkopit i përfshinte në kapitujt dhe nenet mbi Sinodin dhe Peshkopët. Dhe pikërisht kjo përmasë sinodike e statutit të atëhershëm nuk e ndihmonte ndërhyrjen e përhershme të qeverisë komuniste në komunitetin ortodoks.  

Kryepeshkopi i sapozgjedhur atëbotë, edhe pse i imponuar nga diktatura, nuk kishte të drejta të plota në statut, që të mundej të merrte në vijim vendime përmbysëse në kishë. Prandaj dhe statuti i vitit 1950, i cili e përmirësoi mjaft statutin e vjetër të cunguar, rrëshqiti jo vetëm në gjuhën partizane dhe formulat e imponuara për të mbështetur “pushtetin e popullit”, por i dha primatit lehtësime kontrolli në KOASH. Kjo u bë për të mpirë sinodikët kundërthënës, nga njëra anë, por dhe për të tkurrur personalitetet e komunitetit ortodoks, nga ana tjetër. Strategjia kontrolluese e diktaturës dëshmohet qartë në statutin e atëhershëm, sepse u ligjërua diçka skandaloze, kur u krijua një kapitull më vete për primatin: Kryepiskopi (Nenet 24-28, 1950). 

Dhe megjithatë, siç do të shohim këtu, ato shkelje janë më se të justifikuara, ose, për ta thënë ndershëm, ato gabime nën diktaturë nuk janë asgjë nëse e lexojmë statutin e sotëm duke pasur më tepër drojë hyjnore, sesa frikë nga kulti i Janullatosit. Sepse ishte pikërisht ky kapitull, Kryepiskopi, që kërkonte krasitjen më të madhe në statutin e ri, për të risjellë plotësinë e sistemit sinodik në kishën shqiptare. Në të kundërt, jo vetëm që nuk krasiti, por Janullatosi shartoi e mbolli pemët e tij të këqija në statutin tonë, duke e kapitalizuar në absolut, KRYEPISKOPI, në nenet 20-23.

Gjithë kapitulli vlen të analizohet nen për nen, por do të përqendrohem këtu vetëm në disa pika, dhe ja më politikja: [Kryepeshkopi] Ruan kungimin dhe komunikimin kishtar me Kishat e tjera Orthodhokse (Kreu KRYEPISKOPI, Neni 22.e, 2006).  

Si guxoi e mundi të kalojë një dogmë të tillë papnore Janullatosi? Përse këtë herë nuk druhet nga Fanari? Nuk druhet sepse i thotë patrikanës greke diçka tjetër pak më poshtë, në të njëjtin kapitull papizues, atë që cituam në kreun e kaluar, “nenin e kërthizës”: Kur bëhet fjalë për çështje apo paqartësi të një natyre të përgjithshme kishtare që i kapërcen kufijtë e juridiksionit përkatës të Kishave Autoqefale, Kryepiskopi i drejtohet sipas rregullit kanonik Fronit Ekumenik, nëpërmjet të cilit realizohet kungimi me çdo episkopatë orthodhokse… (Neni 22.j, 2006). 

Vetëm Janullatosi, atëherë, apo çdo i imponuar i shtetit grek nesër, e ka të drejtën e absolutes në KOASH. Në të njëjtën kohë, tek i njëjti kapitull i Statutit 2006, Fanari bëhet absoluti i gjithë krishtërimit ortodoks. Shumë e puthitur, nuk është? Le të pëlcasin rusët dhe ata që e njohin Kostandinopojën vetëm si fron të parë honoral, por jo ekumenik, jo universal.   

Jo sinodi, si më parë në Shqipëri, e kudo në kishat e tjera ortodokse, por vetëm Janullatosi, pra, paska të drejtë t’iu drejtohet kishave të tjera autoqefale, dhe madje me njëfarë rendi numëror që nuk ekzistonte në statetet e kaluara shqiptare. Kjo do të thotë se kisha shqiptare sot e tutje e bën jetën dhe historinë përmes Fanarit. Sepse patrikana do të vendosë shumë më lehtë me një person, sesa me një sinod dhe me një kishë të tërë autoqefale, prandaj dhe duket papizuar statuti i KOASH-it.

Po ku e gjen këtë të drejtë kryepeshkopi Anastasios? Asgjëkundi në ortodoksi, përveçse në problemet e tij të mëdha, të cilat çiltërohen nga shteti grek dhe Fanari për të ndërthurur interesa politike në Shqipëri. Sepse në statutin e kaluar kjo shtesë e 2006-ës, mbi kungimin dhe komunikimin me kishat e tjera ortodokse, nuk përkiste te Kryepiskopi, por atje ku duhet, te kreu mbi Sinodin, i cili ka për kompetencë Të kryejë misionin e shënjtë dhe të ruajë unitetin dogmatik, kanonik të traditës së shenjtë dhe të kultit me të gjitha patriarhitë e shënjta dhe me Kishat Orthodhokse Autoqefale (Kreu Sinodhi i Shenjtë, Neni 11.a, 1950).  

Siç shquhet, termi kungim nuk përdoret në atë nen, ndoshta dhe shmanget kujdesshëm nga etërit e viteve 1950, por kurrsesi nuk i jepet kryepeshkopit në atë statut privilegji despotik për të shkelur Sinodin, dhe për të vendosur në kokë të tij kungimin dhe komunikimin me primatët e tjerë ortodoksë (Për shkëputje brenda temës, unë mendoj se në këtë formulim të mësipërm kemi një perifrazim të termit kungim, i cili atëherë nuk përdorej në diskursin teologjik të ortodoksisë shqiptare, përveçse për eukaristinë).

A e dini se ç’do të thotë t’i hiqet kjo kompetencë Sinodit dhe t’i kalojë kryepeshkopit, si në nenin 22.e të Statutit 2006? Më shumë se papizëm, gjë që tek e fundit më shumë ka dëmtuar e turpëruar në histori monstrën që e ngjizi, ky nen ruan e trashëgon rrezikun e ndarjes mëdysh të kishës ortodokse në Shqipëri, në raste përçarjesh brendakishtare. Me këtë nen lehtësohet shumë roli (përçarës) i Fanarit dhe shtetit grek për të ndërhyrë e instrumentuar vetëm një individ në kishën shqiptare, për ta emëruar atë kryepeshkop, sepse me këtë statut sinodi nuk ka kompetencë të veprojë pa pajtimin e kryepeshkopit.

Si rrjedhojë, nëse KOASH-i përballet në të ardhmen me kësi krizash që nuk i kanë munguar asnjë kishe ortodokse, qysh nga fillimet e krishtërimit e gjer sot, sinodi i tij mund ta shkarkojë atë kryepeshkop që mund të kërkojë diçka antivendore, duke zgjedhur një tjetër, por një vendim i tillë mund të konsiderohet kundër Statutit 2006, prandaj dhe Fanari do të ndërhyjë, bash sipas këtij Statuti, dhe për rrjedhojë do të kemi në Shqipëri dy kisha ortodokse, si në Maqedoninë fqinje, njëra e njohur e tjetra pirate. Ose, sinodi shqiptar nuk do ta shkarkojë kryepeshkopin, por do të zgjedhë t’i nënshtrohet Fanarit dhe shtetit grek. Siç ndodh sot.  

Nëse ky shtjellim nuk mjafton, le të vazhdojmë leximin e Statutit 2006, për të shquar se çfarë pune është bërë në statutin e ri për të absolutizuar kryepeshkopin, e në të njëjtën kohë duke zvogëluar fuqinë e Sinodit, gjë që përkon gjithmonë me interesat greke në Shqipëri. Ja se si është manipuluar në statutin e ri neni më i rëndësishëm për sinodin e kishës shqiptare:  
 

Statuti 1950: Sinodhi i Shenjtë […] është autoriteti më i lartë për të gjitha çështjet kanonike, dogmatike dhe spirituale, si dhe për ato çështje kishtare që hyjnë në sferën e kompetencës së tij (Neni 10).  
Statuti 2006: Sinodi i Shenjtë është Autoriteti më i Lartë i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, sipas Tomosit Patriarkal dhe Sinodik të dhënies së Autoqefalisë prej Patriarkanës Ekumenike… (Neni 11.1).  

Siç duket kthjellët këtu, është zhdukur një gjymtyrë e tërë fjalie nga neni i 1950-ës, duke hequr kompetencat e çështjeve “dogmatike, kanonike dhe spirituale”, të cilat janë më të rëndësishmet kompetenca të një sinodi ortodoks. Ato ekzistonin, pra, por në statutin e ri hiqen, duke shtuar fjalë të tjera për “Patriarkanën Ekumenike”, për të mbuluar hilen, për të justifikuar shkeljen e madhe kanonike, për të blerë e shtirë heshtje tjetër ndaj Kultit të Janullatosit, prandaj dhe vihet shkronjë e madhe pothuaj në çdo fjalë, pa qenë fare e nevojshme, për të kanalizuar sikletin në formulimin e padenjë. Sepse gjithë kjo shërben edhe Fanarin, jo vetëm Janullatosin. Nga një këndvështrim tjetër, ky nen i shkujdesur duket sikur është me dy kuptime: ose është lapsus, ngaqë mund ta ketë bërë Plaka, sekretarja personale e kryepeshkopit, ose thjesht për të përqeshur të shumtët e për të pickuar të paktët.  

Së fundi, për të parë se sa shumë ka rrëshqitur Janullatosi në kanun e në moral, le të përqasim Statutin e Kishës së Greqisë, siç premtuam në krye të këtij parashtrimi. Në statutin grek nuk gjejmë asnjë kapitull që të flasë vetëm për primatin, apo t’i japë atij funksione papnore. Kryepeshkopi i Athinës dhe gjithë Greqisë trajtohet në Statut sipas traditës kanonike të ortodoksisë, prandaj dhe nenet mbi primatin renditen jo më vete, por në kreun “Mbi kompetencat dhe detyrat e Kryepriftërinjve”, në Kreun, 8, nenet 29-34 (Καταστατικός Χάρτης της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1977, f. 67-74).

As që bëhet fjalë të gjejmë atje pisllëqe si këto të statutit të ri shqiptar. Sepse, nëse lexojmë nenin që na intereson më tepër në këtë kapitull, mbi kompetencën e kungimit me kishat e tjera ortodokse, domethënë mbi pasojat e rrezikshme politike që mund t’i lindin një shteti sovran nga manipulimi i këtij neni, statuti grek ruan pacënueshmërinë e ortodoksisë së tij, si dhe integritetin e pavarësisë greke njëherësh. Këtë të drejtë të rrezikshme në statutin grek nuk e zotëron kryepeshkopi, si në statutin shqiptar të 2006-ës, por Sinodi, i cili: Përkujdeset për ruajtjen e dogmave të besimit ortodoks […], si dhe për kungimin kishtar me Patrikanën Ekumenike dhe patrikanat e kishat e tjera autoqefale ortodokse dhe rregullon marrëdhëniet e Kishës së Greqisë me heterodoksët (Kreu 2, “Mbi Sinodin e Shenjtë të Hierarkisë”, Neni 4.a; Po aty, f. 34).  

E pra, ruajtja e kungimit dhe komunikimit kishtar me patrikanat e kishat e tjera autoqefale ortodokse, e cila ishte dhe filli kryesor i këtij kapitulli, i jepet Sinodit, siç urdhëron tradita kanonike, siç e ka statuti grek, dhe ashtu siç e kishin edhe statutet e mëparshme shqiptare. Jo kryepeshkopi. Jo dhe jo. Papa tjetër, Janullatosi, ka lajthitur. Fanari luan.      

6. Papa dhe Cezari juaj

Duke ia hequr sinodit kompetencat dhënë nga e drejta kanunore e kishës lindore, me shpikjen e nenit papnor 22.e, të cilin përfolëm pa pendesë në kreun e kaluar, se vetëm kryepeshkopi ruan kungimin dhe komunikimin kishtar me Kishat e tjera Orthodhokse, e duke e sendërgjuar më tej me “nenin e kërthizës” 22.j, Janullatosi ia ka mbyllur çdo shteg kishës vendore për të dhënë e marrë me kishat e tjera ortodokse, e sidomos me fronin e parë ndër to, atë të Kostandinopojës.  

Para se të bëhet Papë i KOASH-it me nenin mbi kungimin, i sëmuri i lavdisë bëhet Cezar i Shqipërisë, siç do të shohim më poshtë këtu, tek nenet mbi raportet e primatit me kishën shqiptare. Por para se të shkojmë atje, është e nevojshme të kthehemi tek Statuti i Kishës së Greqisë, për të shquar kontrastin e madh, për të dalluar se sa shumë kolegjial është statuti grek, jo vetëm në krahasim me statutin e Janullatosit sot, por dhe me statutin e kaluar shqiptar, i cili, në të kundërt të traditës vendore autoqefale, krijoi një kapitull të ri për kryepeshkopin, për të shërbyer më lehtë komunizmin dhe jo ortodoksinë.  

Këtë shartesë të diktaturës, jo vetëm që Janullatosi nuk e hoqi nga statuti, jo vetëm që nuk e la siç ishte, por, ajmé për jetëshkrimin e tij të errët, e papizoi dhe cezarizoi kultin e primatit (veten e tij të rënë), duke hapur një të çarë të madhe midis kishës shqiptare dhe të drejtës kanonike të kishës lindore. Në fakt, ua la turpin në derë shqiptarëve ortodoksë…  

Në statutin e Greqisë, në të kundërt me tonin, nuk ekziston asnjë kapitull për kryepeshkopin, sepse: Kryepeshkopi i Athinës ka cilësinë e baritimit të kryepeshkopatës së Athinës ashtu si të gjithë mitropolitët aktivë, të cilët janë autoriteti kishtar i mitropolisë që iu është besuar. Ata ushtrojnë, brenda zonës së mitropolisë së tyre, urdhëresat kishtare dhe ligjet e përgjithshme të pushtetit të parashikuar të shtetit, sipas kanoneve të hirshme (Kreu 8, “Mbi kompetencat dhe detyrat e Kryepriftërinjve”, Neni 29.1, Καταστατικός Χάρτης της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1977, f. 67-68). 

Edhe pse mund të tingëllojë e çuditshme për shqiptarët ortodoksë, ky nen është i vetmi në gjithë statutin grek ku flitet më tepër për të drejtat dhe detyrat e kryepeshkopit, dhe megjithatë (vini re!), nga njëjësi kalohet menjëherë në shumës, brenda një fjalie, mu në nisje të nenit, duke mos fshehur ankthin e shëndoshë të kishës ndaj rrezikut të njëshit, për të parandaluar kultizimin e tij. Sepse është njerëzore të ndodhë, prandaj dhe duhen marrë masat me ligjë e me kanun për të kontrolluar pasionet e pushtetarëve. Që të citojmë nga urtësia greke, “pasurinë shumë e urryen, por lavdinë askush!”  

Lexojeni prapë nenin e cituar më sipër, për të shquar se si barazohet, njësohet, sheshohet e rrafshohet kryepeshkopi me mitropolitët, për t’i dhënë përparësi sinodit të peshkopëve; siç është tradita e kishës lindore! Është pikërisht kjo traditë që ekzistonte edhe në Shqipëri dje, por që u zhbë sot nga misioni shtetëror grek. Sepse, para se të flasë për kryepriftërinjtë në kreun e tetë, statuti grek ka përcaktuar më parë, në kreun e dytë, se Sinodi i Shenjtë i Hierarkisë vendos për çdo çështje që i përket Kishës (Kreu 2, “Mbi Sinodin e Shenjtë të Hierarkisë”, Neni 4, Po aty, f. 34).  

Është fjala për sinodin e të gjithë mitropolitëve aktivë të Greqisë, gjithë hierarkia, me votime të fshehta, duke dëlirur kësisoj fuqinë e kryepeshkopit. Bëhet e qartë prerazi, vetëm me një fjali të shkurtër, se kryepeshkopi nuk mund të bëjë asgjë pa miratimin e hierarkisë. Pikë! Mbaroi!  

Dhe tanimë të hidhemi këtej ku qelb kulti i zoikut, që të gjejmë gjysmën tjetër të Janullatosit, Cezarin e shqipove. Përderisa të gjitha statutet ortodokse kanë disa nene të ngjashme në çdo statut, cilat nene të Statutit të 2006-ës përkojnë me dy nenet e mësipërme greke, mbi kryepeshkopin dhe sinodin? Le të lexojmë, që të çmeritemi: Kryepiskopi është Kryetari i Sinodit të Shenjtë të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, përfaqësuesi i tyre përpara autoriteteve shtetërore dhe organizmave ndërkombëtarë dhe përpara çdo lloj autoriteti dhe pushteti (Kreu KRYEPISKOPI, Neni 20, 2006).  

Këtu janë shkrirë njësh dy nenet që cituam nga statuti grek, duke i rrumbullakosur të gjitha tek Zoti i fuqive, Janullatosi Cezar, duke ia vjedhur Sinodit të gjitha kompetencat, në mënyrë që vetëm i dërguari (i imponuari) të ketë të drejta ligjore të flasë apo të mos flasë, të veprojë a të mos veprojë, në emër të ortodoksëve, edhe sikur të gjithë ortodoksët e Shqipërisë të dalin kundër tij.    

Çfarë kundërshtie e mbrapshtë midis dy statuteve në fuqi greke e shqiptare! Jo vetëm që nuk është i barabartë me mitropolitët, por kryepeshkopi ortodoks i Shqipërisë është mbi gjithçka që lëviz, është në ankth të madh kontrollimi të gjithçkaje të krijuar së larti, duke ecur në tokë sa për të ruajtur regjimin e sendeve, se në fakt ai qëndron pezull, nuk cek gjëkundi, prandaj dhe shtrëngohet të dalë nga vetvetja dhe të përdorë formulime si ky: “dhe përpara çdo lloj autoriteti dhe pushteti”. “E në jetë të jetëve”, më duket se më bëjnë veshët mua këndej matanë… O Zot, ruana mënt’ e kokës… 

Duhet kuptuar në këto lexime përsiatëse ajo që u shënua disa herë, se Janullatosi jo vetëm nuk e përmirësoi statutin e kaluar, por ia shtrembëroi atij ortodoksinë, duke e mbushur statutin cit me nene antikolegjiale, të cilat gjithmonë janë dhe antivendore. Është këtu, në pikat antivendore (antishqiptare) të Statutit 2006 ku Fanari reziston dhe hesht kultizimin e Janullatosit.  

Mbasi u citua statuti grek dhe ai shqiptar, ku shquhet bjerrja e madhe e Janullatosit, le të kthehemi tek statuti i kaluar shqiptar, tek i njëjti nen mbi kryepeshkopin. Le të citojmë nga statuti i kaluar dy nenet përkatëse të nenit të përfolur më sipër:
Kryepiskopi i gjithë Shqipërisë është Kryetar i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë.
Kryepiskopi është i pari në Jerarhët e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dhe Mitropolit i Dhioqezës së Tiranës-Durrësit (Nenet 24- 25, 1950). 

Në dy nene këtu jepen dy veti për kryepeshkopin, se ai është “Kryetar i Kishës…” dhe “i pari në Jerarkët…” Cilësimi i parë tingëllon centralizues, kontrollues, sepse duhet të ishte “kryetar i sinodit”, jo “i Kishës”, por cilësimi i dytë është një formulim më se ortodoks. Kjo shtendosje-tendosje në dy nenet e vitit 1950 dëshmon shtrëngesën e atëhershme të etërve të kishës sonë nën diktaturë, sepse, nëse nuk shpërnjohim nuancat tekstuale, neni 25 e interpreton në kërcënim nenin 24. Dhe megjithatë, këto dy cilësime të kishës së diktaturës nuk mjaftuan për Janullatosin e pasdiktaturës, i cili na thartoi turinjtë kur e pa hilen. Seçse ai ka neveri për gjithçka të trashëguar shqiptare në Kishë, prandaj dhe gjithçka duhet ndryshuar. “Unë jam alfa dhe omega juaj”, dikur sikur është shkruar e fshirë në këtë dokument të misionit grek…  

Nga gjithë ky parashtrim në këto dy shkrimet e fundit, mbi papizmin dhe despotizmin e Janullatosit, del se ky perversitet nuk u huajt as nga statutet e mëparshme shqiptare (1929 & 1950), e as nga statuti në fuqi i kishës greke (1977), atje ku përkiste ai më parë. Përkundrazi. Në statutin e ri shqiptar Janullatosi nostalgon dhe imiton, në një farë mase, përndezjen e rrëshqitjeve antikanonike përgjatë diktaturës së kolonelëve në Greqi, atëherë kur u shugurua peshkop me procedura jo kanunore nga idhulli i tij, kryepeshkopi i juntës Jeronimos. Por vetëm në një farë mase. Sepse pjesa më e madhe e kapërcimeve, shkeljeve dhe fluturimeve të Janullatosit në Statutin 2006 e ka qerthullin jo në Athinë, jo në Tiranë, as në Stamboll, por në mendjen e tij të ftohur, tek problemet e thella psikologjike, tek sëmundja e tij e pashërueshme për t’u imponuar si shenjtor në rajon.  

Kjo sëmundje për t’u kultizuar, e cila është dhe qerthulli i kësaj eseje, është ajo pikë që Janullatosi nuk e kontrollon dot, prandaj dhe bëhet (me vetëdije) i brishtë për t’u përdorur nga të gjithë ata që ndërthurin interesa në Shqipëri: nga qeveritë e Athinës, nga patrikana e Stambollit, nga perëndimorët që duan të ungjillëzojnë myslimanët, dhe nga myslimanët shqiptarë që e kanë për art e traditë t’i mjelin të gjithë të interesuarit. 


Shteti grek ka gjetur personin më të përshtatshëm për të kryer ato që përndryshe s’kanë se si të sendëzohen në historinë shqiptare; vetëm një aktor i tillë mund të flijohet i tëri në një lojë të tillë kaq improvizuese, kaq rrezikuese. Sepse ecja e Janullatosit si në ajër, midis tokës dhe qiellit, është thikë me dy presa: është një rrugëtim midis jetës dhe vdekjes në historinë e Ballkanit.  

Për më tutje, ndërsa Fanari ka në dorë disa kyçe të vjetra, të cilat pa mbështetjen e qeverive greke përnjimendsh bien në ndryshk, shteti i Athinës ka në dorë vrundujt e medias, nëpërmjet një këshilli të posaçëm kombëtar. Ishte pikërisht media greke ajo që nisi e çoi mbanë projektin politik të kultizimit të Janullatosit në rajon. Ishte media greke ajo që mori qind për qind anën e Janullatosit kur ky publikoi konfliktet e tij me Tiranën dhe Fanarin, në vitet 1992-1998. Të shkuara, të harruara…     

Kulti i Janullatosit rezistohet nga patrikana e Kostandinopojës në vuajtje, në lëngatë, në një pritje të dhimbshme aspiratash, aq sa Fanari bie e zhytet në lojë. Rojtari i ekumenit ortodoks, “Kisha e Madhe e Krishtit”, tanimë zvogëlohet, mpaket e tkurret fizikisht dhe bie në dilemë. Patrikana ka nevojë për t’i zbutur humbjet e mëdha qiellore me bekime të papritura tokësore, me ngushëllime të befta që sjellin shpërpjestime të sigurta në politikat kishtare. Prandaj dhe Kostandinopoja bën “ekonomi të skajshme”, që të përdorim shprehjen kurth të Fanarit në kësi rastesh, edhe pse qiellori i Shqipërisë është bërë Papa dhe Cezari i tokësoreve…