Nën pushtet

E veçanta e kombeve

Një nga tiparet e përbashkëta të kombeve është të krenohen për veten e të ndihen të veçantë në histori. Kjo e përveçëson kombin krenar duke ushqyer, me kalimin e kohës, absolutizimin e racës në fjalë. Historia ka dëshmuar se disa kombe kanë arritur të përvetësojnë dhe vetë nocionin e hyjnores.

Ka raste kur kombi ndihet i veçantë për arsye historike, sepse e ka të dokumentuar lashtësinë; ose për arsye gjuhësore, sepse në atë gjuhë janë shkruar vepra që janë bërë pronë e universales; ose pse është “populli i zgjedhur i Perëndisë”; ose pse ka kultivuar doktrinën se është “populli i ri” që është zgjedhur nga Perëndia; ose pse krenohet për të kaluarën e lavdishme, atëherë kur ndriçonte/zaptonte pjesën më të madhe të botës; ose pse e kompeson të kaluarën me të tashmen, si në rastin kur “Zoti është në krahun tonë” (Xhorxh Bush). E të tjera rrëshqitje të rrezikshme.

Motivet e krenarisë kombëtare janë të ndryshme dhe nuk është e thënë të jenë gjithmonë të arsyeshme. Ka kombe që besojnë se janë të veçantë për arsye se Zoti iu ka falur vendin më të bukur në botë, a klimën më të mirë, pasuri natyrore, kuzhinën më të mirë, apo lëkurën më të bukur. Të tjerë mburren se kanë zakonet më të mira në Evropë, gjuhën më të ëmbël, mikpritjen më të madhe, femrat më të bukura, apo zemrat më të gjera. Vetëm se kombi nuk krenohet kur prodhon dhe prostitucionin më të madh në Evropë, në femra e në meshkuj madje…

Krenaria kombëtare dhe fetare është pjesë e ndërgjegjjes së popullit krenar, andej nga dalin heronjtë dhe dëshmorët (kombëtarë e fetarë). Ata që flijohen për të mbrojtur atdheun e tyre kanë të njëjtin çmim me ata që dërgohen me forcë të luftojnë për të mbrojtur a mposhtur fuqi të tjera. Në fakt, “paqeruajtësit” nuk janë shumë larg atyre që vetflijohen duke shkaktuar vdekje grupore. Të parët quhen “heronj” nga njëra anë, por “pushtues” prej tjetrës. Të dytët quhen “terroristë” prej nesh, por “dëshmorë” prej tyre…

E veçanta e romakut

Krishti në ungjillin e sotëm vjen për t’iu kundërvënë dallimeve raciale, duke ndërsjellë rendin e klasifikimit të vlerave, për të ngulur kokëposhtë  piramidat e kombeve, për të rrëzuar llogjikën e kësaj bote të rënë. E mira vjen andej nga s’e pandehim: As në Izrael (në fenë “ortodokse”) nuk gjeta besim të tillë!

Centurioni (“kryeqindësi” – pozitë në ushtrinë romake) që vjen në dialog me Krishtin ka shumë tipare që e rrëzojnë kulturorisht. Është i huaj dhe nga një popull me emër jo të mirë. Për më keq është pagan, domethënë i kundërt me fenë e popullit izraelit, si dhe atij romak, pushtuesit të atij vendi. Edhe pse i shpatës e jo i fjalës, Ungjilli na e përshkruan si njeri të fisshëm në virtyt dhe delikat në ndjenja. Le të lexojmë dy virtyte në shpirtin e bujarit.

Së pari, është modest e i përulur, aq sa ka drojë ta ftojë Jezuin në shtëpi. Për parantezë, droja ndaj hyjnores tejkaluese iu mungon shumë të krishterëve shqiptarë, gjë që duket kur ata shkojnë në kishë në të kremte të mëdha. Në një të diel të zakonshme, me më pak njerëz në kishë, ruhet më mirë qetësia, por kur kisha mbushet shumë dhe është e pamundur të shquhet çdonjeri, shqiptarët nisin e pëshpërisin, përgojojnë, e ndonjëherë dhe qeshin e tallen, gjë që dëshmon se i druhen më pak Zotit e më shumë njerëzve. Frikacakë!

Së dyti, centurioni troket për të ndihmuar dikë tjetër, madje shërbëtorin, “nëpunësin” e tij. Atëbotë shërbëtorët/skllevërit trajtoheshin më keq se kafshët në këtë epokë, sepse sot ka ligje që i mbrojnë kafshët nga keqtrajtimi njerëzor, duke ndëshkuar ata që i abuzojnë. Në të kundërt, centurioni e kishte shumë të lehtë të merrte një skllav tjetër, më të ri, më të fortë, më të shëndoshë, e ta zëvendësonte të pamundurin.

Më vjen ndërmend një grimë nga historia e Rusisë ortodokse. Princesha e shenjtë shkoi në teatër me karrocë. U prek dhe shpërtheu në ngashërime para skenës së një personazhi të përvuajtur, duke shkaktuar adhurim në sallë, për shpirtbardhësinë e saj, por kur mbaroi shfaqja e doli jashtë, dhe pa se karrocieri kishte ngrirë i vdekur duke pritur princeshën, iu trokiti pëllëmbëve në urdhëresë: “Më sillni një karrocier tjetër!”

Mënyra se si trajtohet tjetri është themelore për të qenë i krishterë. Besnikëria dhe dedikimi në personin e Jezu Krishtit shprehet përmes marrëdhënieve me njerëzit e tjerë, duke pasur për kriter trajtimin që i bëjmë tjetrit, cilido qoftë ai/ajo, sepse çdo njeri është imazh i Zotit krijues. Centurioni fiton.

E veçanta e pushtetit

Edhe pse pushtetar, romaku vetprezantohet “nën pushtet”, madje dhe kur përshkruan natyrën e punës së tij, e cila është të urdhërojë. Në fakt, kjo shprehje e përdorur kaq hollë nga një ushtarak është thelbi i diskursit të pushtetit në doktrinën e krishterë. Pushteti buron së larti për t’u administruar dhe jo përvetësuar, përndryshe përjetohet si mallkim, duke trashëguar pemët e tij, në shoqëri dhe në tempull.

Që të mos përflasim shekullarët, për parantezë, le të shquajmë se si është përvetësuar pushteti në  kishën ortodokse shqiptare; nga Janullatosi dhe myslimanët e konvertuar në Shqipëri, dhe nga familja Liolin në SHBA…

Edhe pse Krishti nuk tha se çfarë saktësisht i përket Zotit dhe çfarë Cezarit, na porositi t’i ndajmë ato. Kjo është pika e ndërgjegjësimit të krishterit në shoqëri, atëherë kur ai pozicionohet politikisht. Përfshirja në politikë a heqja prej saj, sharja a ledhatimi, kundrimi së largu a shpërnjohja fare, janë qëndrime njësoj politike.

Që ta thjeshtëzojmë debatin, ai që voton dhe ai që s’voton shprehin dy qëndrime politike, edhe pse ky i fundit pandeh se s’merret me politikë. Një nga iluzionet qarkulluese është se të krishterët s’merren me politikë.

Mospërshirja në politikë dhe sidomos mosvotimi iu jep hapësirë të ligjve të zotërojnë fatet njerëzore. Kjo përjetëson një gjendje ku të mirët në politikë ndihen të kapur brenda një rrethi vicioz; ose të largohen nga politika, ose të kompromentohen e të presin rrethana lehtësuese për t’i dhënë politikës vlerat e tyre. Me këtë përqasje, besojmë se çdo parti shqiptare ka politikanë të ligj dhe të mirë.

Dhuntitë e shpirtit janë të larmishme dhe një nga dhimbjet e krishtera është paaftësia për të zbuluar dhuntitë. Ndoshta kësaj i shtohen dhe nazet për t’u pajtuar me faktin se tjetri ka një dhunti që unë s’e kam, duke harruar se bota shpirtërore është njësoj e larmishme si ajo natyrore.

Në një mjedis të kultivuar ndihmohet dikush për ta zbuluar dhuntinë herët në moshë, të tjerë vonë, të tjerë në rrethana përndryshe të paparashikuara, e të tjerë kurrë. Mjerimi më i madh është kur i krishteri e zbulon dhuntinë por nuk gjen fuqi a paqe ta kultivojë atë, gjë që Krishti e barazoi me humbjen e shpirtit dhe mundimin e skëterrës.

Pushteti është mjet i domosdoshëm, i pashmangshëm, për të mbrojtur të mirën dhe kufizuar të keqen. Mungesa e pushtetit pjell anarkinë, fatalitetin dhe kompromentimin e së mirës. Me këtë këndvështrim, nga njëra anë të krishterët e pranojnë dhe e rezistojnë pushtetin kudo ku jetojnë, ndërsa nga ana tjetër nuk tërhiqen nga përgjegjësia e shërbesës ndaj të gjithëve.

Së fundi, ai i krishterë që ka dhuntinë e shërbëtorit publik (politikan), s’ka pse të druhet. Një gjë veç: Nëse zgjidhesh, mos merr shembull nga politikanët shqiptarë e grekë, por nga romaku i ungjillit të sotëm: nën pushtet, jo pushtetar…

Mattheu 8:5-13

Kur Jezui hyri në Kapernaum i erdhi një centurion duke iu lutur e duke thënë: “O Zot, shërbëtori im rri shtrirë në shtëpi i paralizuar dhe po vuan shumë”. Dhe Jezui i tha: “Do të vij dhe do ta shëroj”. Centurioni iu përgjegj: “Zot, unë nuk jam i denjë që ti të hysh nën strehën time; por thuaj vetëm një fjalë dhe shërbëtori im do të shërohet. Sepse unë jam njeri nën pushtet, dhe i kam ushtarët nën vete; dhe, po t’i them dikujt: “Shko”, ai shkon; dhe po t’i them një tjetri: “Eja”, ai vjen; dhe po t’i them shërbëtorit tim: “Bëje këtë”, ai e bën”. Dhe Jezui, kur i dëgjoi këto gjëra, u mrekullua dhe u tha atyre që e ndiqnin: “Në të vërtetë po ju them, se as në Izrael nuk e gjeta një besim kaq të madh. Unë po ju them se shumë do të vijnë nga lindja dhe perëndimi dhe do të ulen në tryezë me Abrahamin, me Isaakun dhe me Jakobin, në mbretërinë e qiejve, por bijtë e mbretërisë do të flaken në errësirat e jashtme. Atje do të jetë e qara dhe kërcëllimi dhëmbëve”. Dhe Jezui i tha centurionit: “Shko dhe u bëftë ashtu si besove!”. Dhe shërbëtori i tij u shërua që në atë çast.

Ne dhe çifutët

Kush e kryqëzoi Krishtin? Kjo është një pyetje që fëmijtë e krishterë pyesin prindët, a gjyshin e gjyshen, dhe përgjigjja rëndom është e prerë: Çifutët! Njësoj madje mund të përgjigjen edhe shumica e shqiptarëve, por vetëm se nuk pyesin për më tutje, duke u mjaftuar në autoritetin e traditës gojore.

Në një përqasje të cekët spirituale, autorësia a vrasjes së Jezuit është e zëshme në Dhjatën e Re dhe himnet e Kishës, sidomos në shërbesat e javës së pësimeve të Krishtit, të ndjera këto me emocione nga shumica e besimtarëve.

Himnet e pësimeve janë më të njohura edhe për faktin se shumica e ortodoksëve, madje dhe ata që nuk meshohen të dielave, shkojnë enkas në kishë këto ditë e, duke dëgjuar himnet me përshkrime tronditëse, i dorëzohen sentimentalizmit. Shërbesat e dendura e të ngjeshura të Javës së Madhe janë cit me shprehje, emra, ngjarje e rrëfime ku tingëllon e përsëritet prania dhe përfshirja e judenjve (çifutëve/ hebrenjve/izraelitëve) në një krim të madh.

Për ata që meshohen rregullisht, apo dhe ata që mjaftohen vetëm duke lexuar Dhjatën e Re vetmevete, autorësia e krimit ndaj Krishtit është gjithmonë e gishtshenjuar, sepse gjithandej thuhet diçka për çifutët; domethënë kundër tyre.

Për më tutje, edhe për ne që lindëm e u mëkuam nën diktaturën komuniste, domethënë pa aromën e temjamit e pa frikën e Zotit, çifutët nuk ishin të munguar. Ndoshta të moshuarit nuk na flisnin shumë për mësimet e Krishtit, por për çifutët nuk heshtin, prandaj dhe na i shenjuan ata në kujtesë si kryqëzues (xhelatë). E tok me ta dhe “evgjitët”, si bashkëpunëtorë në krim, për “gozhdët” e kryqit të Krishtit.

Është e vërtetë ajo që thuhet e stërthuhet se në Shqipëri nuk ka antisemitizëm, ashtu siç është më se e vërtetë se në kulturën shqiptare kjo mungesë plotësohet me racizëm; në këtë rast, “antiçifutizëm”.

Ndërgjegjësimi mund të sjellë një zbehje të kujtesës së largët, të disa detajeve emocionale të parëndësishme tashmë, por faktet dhe shenjat dëshmuese të prapambetjes dhe mendjembylljes kulturore bëzajnë shpesh në vetëdije, pikërisht për të mos cënuar integritetin e përftuar në sajë të kulturës jashtëshqiptare.

Nuk mund të harroj, pra, përshkallëzimin e cilësimit të ligësisë tek njeriu shqiptar atëherë, kur sharjet përkulmoheshin me epitetin “çifut”, atje ku shqipja s’gjente dot një përkatësi kulturore më të përshquar për ta shenjuar e qëlluar pashpirtësinë. Madje më vijnë përsysh edhe fytyrat që e thoshnin, vrenjtja dhe shfryrja e tyre, përvalëzimi i nervave dhe i rrudhave: “Ai është çifut!” A ju kujtohet?

Antiçifutizmi ekziston në kulturën shqiptare, pavarësisht dashamirësisë së shumë intelektualëve shqiptarë. Nëse jo, i pyes, si e kanë ndijuar ata tingëllimën “çifut” në shqipe?

———————————————————————————————————-

Kush e kryqëzoi Krishtin? Përgjigjja është e thjeshtë, por jo e prerë. Nëse Krishti lindej në Greqi, le të themi, nga njëra ana grekët do të ishin më të bindur sot si “popull i zgjedhur i Perëndisë”, por nga ana tjetër do të ishin të dënuar, pse të ngarkuar me stereotipe të pamerituara, sepse himnet do të shkruanin “grekët”, dhe jo “judenjtë”.

Për më tutje, gjithmonë në spekullim, nëse Krishti lindej në Shqipëri, shumica myslimane do ta kishte më të lehtë ta vërtiste sot diskursin naiv të rrënjëve, por ama ne do të ishim simbol i ligësisë dhe i krimit, sepse himnet do të shkruanin “shqiptarët e paligjshëm” (Le të lëvdojmë Zotin që s’jemi…). E kështu me radhë.

Me pak fjalë, Krishti lindi në një kohë dhe terren të caktuar, brenda një konteksi të çmuar kulturor, përbrenda një grupi “etnik” më të ndërgjegjësuar se popujt e tjerë të asaj epoke. Atje ku kishte më tepër mirësi. Dhe megjithatë, njerëzit e ligj e kryqëzuan Krishtin. Të ligjtë, për rrjedhojë, janë të pranishëm në çdo komb. Në kombe më pak të ndërgjegjësuar, madje, të ligjtë janë më të shumtë, gjë që ne na ka bërë dëshmimtarë të gjallë…

Vetëm një skenë mjafton t’ia huaj kujtesës këtu, nga fëmijëria dhe rinia e hershme në Sarandë, se si shqiptarët i torturonin dhe i hiqnin zvarrë kufomat gjysmë të gjalla të atyre që kapeshin në tentativë arratisjeje, se si i ngarkonin e i shkarkonin ata trupa të rinjsh nga kamjonet e i flaknin për gjysmë ore në sheshet e qyteteve e fshatrave, derisa turma, pleq, të rinj e fëmijë, i godisnin pa shpirt e pa mëshirë me grushta, me shkelma, me çanta, e me gjithçka kishin në duar, duke iu thyer dhëmbët, duke i gjakosur, duke iu shformësuar fytyrat… I kam parë vetë, deri në vitin 1990!

Kush e vrau Krishtin, atëherë? Krishtin e vrau populli i manipuluar! Është gënjeshtër të thuash se Krishtin e vranë çifutët a romakët. Krishtin e vrau populli, madje në emër të gjithë njerëzimit, të të gjitha epokave, sepse të gjithë thirrën “kryqëzojeni”, edhe kur vetë Pilati kërkoi ta shpëtonte, duke vënë përbri tij një kriminel, për të ndihmuar turmën të përmendej nga çartosja.

Sipas kërkimtarisë historike, duke vënë krah Krishtit një kriminel, e duke zgjedhur enkas për këtë ditën e amnistisë, pushtetarët romakë bënë një lojë diplomatike për të ruajtur raportet politike me autoritetet morale vendore, për të mos diskretituar autoritetin e Këshillit të Madh, i cili kishte sugjeruar dy herë dënimin me vdekje të Jezuit.

Kërkesa e parë ishte rrëzuar nga romakët si e pamjaftueshme për dënim me vdekje, sepse dy akuzat fillestare të kryepriftërinjve she shkruesve të Këshillit kundër Jezuit ishin me përmbajtje fetare: shkelje e pushimit të së Shtunës dhe  blasfemi. Për të parën Jezui predikonte se e Shtuna, dita e pushimit, domethënë institucioni, është bërë për njeriun, dhe jo njeriu për institucionin. Ndërsa akuza e dytë mbështetej në thëniet e tij se është Bir i Perëndisë.

Mbas humbjes së parë Këshilli e riformuloi tekstin duke vënë dy akuza të reja, me përmbajtje politike: “Agjitacion dhe propogandë” për mospagim taksash, dhe nxitje për kryengritje “kundër regjimit” (perandorit romak). Por prapë Pilatit nuk i mbushej mendja të miratonte dënimin me vdekje të Jezuit, duke shkaktuar kështu zemërimin e kryepriftërinjve dhe shkruesve, të cilët nisën të nxisin popullin e ta bëjnë filoromak, për të shtrënguar Pilatin: “Nëse e shfajëson, ti nuk do Çezarin.”

Më në fund i humburi Pilat e miratoi dënimin me vdekje, duke shpresuar se do ta shpëtonte ndryshe Jezuin, duke përdorur shansin e amnistisë, duke besuar se populli do ta kishte të lehtë të vendoste midis së mirës dhe të keqes, midis së bardhës dhe të zezës: midis të drejtit dhe keqbërësit. Por kur është i pakultivuar, populli manipulohet dhe kthehet në turmë pa arsye e pa shpirt.

I njëjti popull, ai që i bëri pritje ngadhjimtari Jezuit në Jerusalem, me thirjen e famshme “Hosana!”, i njëjti popull mbas disa ditësh kërkoi shlyerjen, shfajësimin dhe faljen e një krimineli, vetëm e vetëm për të çuar në vdekje Jezuin, duke thirrur “Kryqëzojeni!”, e duke brohoritur gatishmëri dhe adhurim ndaj Çezarit. Madje kur Pilati nuk iu besonte syve dhe veshëve me çka shihte i befasuar, dhe kur e paralajmëroi popullin se po vriste një njeri të drejtë, duke larë duart në shenjë shfajësimi, të gjithë u betuan në oshëtimë se ishin gati ta paguanin gjakun e Krishtit në kokë të tyre dhe të fëmijve të tyre…

————————————————————————————————————–

Para dy mijë vjetëve njerëzimi kreu krimin më të madh, sepse vrau Jetëdhënësin. Kjo e vërtetë nuk mund të shfajësojë asnjë popull, por, nga ana tjetër, ky fakt nuk ka fuqi të shërbejë si pretekst për të shfarosur racën e çifutëve, siç ndodhi në shekullin e 20-të me “racën e pastër ariane”. Prandaj dhe është e papranueshme që paragjykime të tilla raciste të vijojnë ende sot. Mëkat!

Dhe tani një “çudi”. Megjithë ngarkesën emocionale ndaj përndjekjes, tradhtisë, dorëzimit, shpifjes, torturës, kryqëzimit dhe vrasjes së Krishtit në një kohë e popull të caktuar, në tekstet biblike e liturgjike ortodokse nuk gjejmë asnjë përshkrim të tipareve fizike të atij populli, a stereotipe mbi vese grupore, a qoftë dhe një grimë antropologjike ku të kapemi e të besojmë se literatura kishtare ushqen racizëm ndaj çifutëve. Në të kundërt, njohja e cekët e spiritualitetit të krishterë, a leximi nga jashtë dhe me përqasje militante, mund të çojë në keqkuptime tekstuale dhe vlerësime zhbalancuese.

Në një pozë naive mund të sugjerojë dikush “pastrimin” e Shkrimeve nga dallesat “judaike”, duke i zëvendësuar ato fjalë me epitete përgjithësuese dhe asnjanjëse, për të shmangur kësisoj diskriminimin ndaj hebrenjve, gjë që sidoqoftë nuk ka pasoja teologjike. Gjithsesi, shqiptari ka nevojë për një kujtesë: Të përfolurit e historisë së krishtërimit ishin njerëz në një kohë e vend të caktuar, të cilët janë të kudondodhur në çdo popull e epokë.

Duke u përsiatur mbi tekste të shkruara qindra e mijëra vjet më parë, por që ende sot përmbajnë e ushqejnë integritet, militantët shqiptarë nuk mund t’i bëjnë bisht pyetjes: Përse referencat çifute në kulturën (moderne) shqiptare të jenë kategorizuese, kaq klasifikuese, me paragjykime, diskriminuese?

Le të përfundojmë me bindjen se, përsa bota vijon e zhytur në padrejtësi, në shfrytëzim, në urrejtje, në dallime, në luftë, në manipulimin mendor të popullit, ne të gjithë jemi bashkautorë të kryqëzimit të Krishtit; në çdo komb e në çdo brez.

Plangprishësi në Shqipëri

Në historinë e etikës njerëzore, në universalitetin e vlerave, pra, ekzistojnë disa personazhe-simbole të cilat janë të papërkthyeshme, por të pranueshme e të pranishme ashtu siç janë paradhënë në mendimtarinë e përbotshme. Në të kundërt, tjetërsimi i këtyre fenomeneve të letrave kulturore, “shqipërimi” i tyre, sjell zhbërjen e thelbit dhe perversizimin e roleve të personazheve mitikë.

Manipulimi i kulturës ndërkombëtare për interesa “kombëtare”, siç do të shohim më poshtë, mëkon qenie që nuk mund t’i përshtaten universales, qenie e shpirtra përndryshe madhështorë, kaq të këtillë saqë nuk mund të mbijetojnë jashtë kulturës së vogël. Nuk munden sepse universalja atje jashtë është shumë ndryshe nga ç’e paraqiste lokalja në atdhe. Sepse vlerat jo vetëm që janë përkthyer e cënuar keq, por kanë marrë trajta vendore të pakëmbyeshme tashmë.

Kombëtarizimi i vlerave universale i kthen ato në çështje imagjinare. Përderisa mendimtaria jo shqiptare i trajton vlerat universale pa atdhe territorial, Shqipërisë i jepet një rast i artë për t’u ndierë djep i botës. Është këtu ku shpjegohet vetëveçimi ynë në histori. Biri plangrishës, si mit dhe simbol i përkthyer në një letërsi nacional-komuniste, është një nga shembujt që na kujton se si robërohet njeriu në kulturën shqiptare.

Nëse nuk e bëjmë “një sy qorr e një vesh shurdh” dhe lexojmë tekstet publike të Ismail Kadaresë, domethënë intervistat dhe artikujt e tij, a “sprovat”, siç i quan vetë autori për t’u shfajësuar nga mundimet kërkimore, do të gjejmë jo rrallë përdorimin figurativ të “plangprishësit”, madje edhe në shumës.

Në të gjitha çastet emocionale referenca gjakftohte e plangprishësit përdoret tjetër për tjetër, ndryshe nga ç’është në origjinal e fare ndryshe nga ç’përdoret prej intelektualësh të kulturave të tjera, më të ndërgjegjësuara se kjo shqiptarja. Vërtetësia ndaj një reference në kulturë universale nuk ka të bëjë me fetarinë a ateizmin e qëmtuesve, sesa me diturinë dhe integritetin e personit publik, në raport me përmasat e manipulimit grupor të një kombi.

Le të kujtojmë Enver Hoxhën në Moskë, gjithmonë sipas Kadaresë, dhe tablonë e “Birit plangprishës” në vilën ku mikpritej dërgata shqiptare. Ideologu i diktaturës na e dëftoi përmbys pikturën e famshme, sepse edhe më naivi në letra e ka njëfarë shqise për të shquar artin e Rembrandt-it (Kliko tek imazhi në krye dhe këqyre vetë të zmadhuar). Shqiptari e ndërsolli mitin biblik sipas interesave politike të atij regjimi: Diktatorit i jepet pozita e viktimës (plangprishësit), duke i dhënë Hrushovit pozitën e poshtëruesit (atit), i cili kërkoka nga shqipot t’i gjunjëzohen “revizionizmit”. Ku është, veç, në këtë pikturë?

Piktura është kaq e pastër në ngjyra, kaq e tejdukshme në muskuj e nerva, kaq e kthjellët në sentimente, tepër e lexueshme, madje, saqë një përmbysje e tillë në interpretim nuk mund të hahet gjetkë. Dhe megjthatë, tek ne e bëri të sajën. Edhe pse atje nuk ka asnjë gjurmë krenarie të atit, a poshtërimi të birit më të vogël, ne që nuk kishim ku ta shikonim këtë pikturë të famshme, dhe që nuk kishim se si ta lexonim Biblën, besuam letërsinë tonë kombëtare. Besuam në një kulturë që na vrau shqisën për të lexuar e pranuar vlerat universale të njerëzimit.

Në fakt, i vetmi që gjykohet e dënohet në këtë histori, madje i mugët në ngjyra, aq sa nuk i njihet fytyra në pikturë, është biri i madh, i drejti, dhe jo plangprishësi. Jo më kot i madhi është në mes të pikturës, atje ku e ka vendin, dhe jo gjysmë i fshehur mbrapa e jashtë gëzimit, atje ku zgjodhi të ishte.

I madhi është ai punëtori, i fisshmi, i kulturës së farisenjve, i ndershmërisë publike, ai për të cilin letërisa jonë hesht, sepse vëllai i plangprishësit është kaq i kompletuar saqë vetëm kombësia i mungon… Po më mirë të lexojmë vetë rrëfenjën, këtë parabolë që lindi vepra e kryevepra në letërsi e art; ato që na mohoi Shqipëria.

Një njeri kishte dy djem. Më i riu i tha të atit: ‘O Atë, më jep pjesën e pasurisë që më takon. Dhe ai ua ndau pasurinë. Nuk kaluan shumë ditë dhe djali më i ri mblodhi gjithë ç’kishte, mori udhën për në një vend të largët dhe atje e shkapërderdhi pasurinë e vet, duke bërë një jetë të shthurur. Dhe pasi i kishte bërë të gjitha rrush e kumbulla, në atë vend ra një zi e madhe buke dhe ai filloi të ndihej ngushtë. Atëherë, shkoi dhe u pajtua te një qytetar i atij vendi, i cili e dërgoi në arat e veta që të ushqente derrat. Dhe donte ta kënaqte barkun edhe me lëndet që hanin derrat, por askush nuk ia jepte. Kur erdhi në vete, tha: ‘Sa e sa mëditësve të tim eti u tepron buka, kurse unë këtu po vdes nga uria. Do të ngrihem e do të shkoj tek im atë dhe do t’i them: “O atë, kam mëkatuar kundër qiellit dhe përpara teje. Nuk jam më i denjë të quhem biri yt; më bëj si një nga mëditësit e tu.”’ Dhe u ngrit e shkoi tek i ati. Ndërsa ishte ende larg, i ati e pa dhe iu dhimbs, vrapoi drejt tij, iu hodh në qafë dhe e puthi. I biri i tha: ‘O atë, kam mëkatuar kundër qiellit dhe përpara teje, nuk jam më i denjë të quhem biri yt’. Por i ati u tha shërbëtorëve të vet: ‘Shpejt, nxirrni petkat më të mira dhe vishjani, vërini unazë në dorë dhe sandale në këmbë. Dhe sillni viçin e majmur, thereni dhe të hamë e të gëzohemi. Sepse ky biri im ishte i vdekur, dhe u kthye në jetë, ishte i humbur dhe u gjet’. Dhe nisën të festonin me hare . Ndërkohë djali i tij i madh ishte në arë dhe, kur iu afrua shtëpisë, dëgjoi këngë e valle. Thirri një nga shërbyesit dhe filloi ta pyeste se ç’ishte gjithë kjo. Ai i tha: ‘Ka ardhur yt vëlla, dhe yt atë ka therur viçin e majmur, sepse iu kthye shëndoshë e mirë’. Ai u zemërua dhe nuk deshi të hynte; atëherë doli i ati dhe po e luste. Ai iu drejtua të atit dhe i tha: ‘Ja, kaq shumë vjet që po të shërbej si skllav, kurrë nuk e kam shkelur urdhrin tënd dhe ti asnjëherë nuk më dhe një kec që të gëzohesha me miqtë e mi. Por, kur erdhi yt bir, që e shkapërderdhi pasurinë tënde me gra të përdala, ti për të there viçin e majmur’. I ati i tha: ‘O bir, ti je gjithmonë me mua dhe gjithçka imja është jotja. Por duhet të gëzohemi e të lumturohemi, sepse yt vëlla ishte i vdekur dhe u kthye në jetë, kishte humbur dhe u gjet.’
Lluka, 15:11-32, Versioni CHC (V. Dervishi), 2000.

Rrëfimi i mësipërm është mit i kulturës hebraike, një parabolë e ngjizur për t’u thënë atje nga Jezu Krishti. Personazhet nuk kanë emra e mbiemra sepse kjo është histori e ndodhur në çdo epokë e shoqëri njerëzore. Po kujtoj se në Dhjatën e Re Zakeu është person historik, për shembull, por fariseu i së dielës së kaluar dhe plangprishësi i sotëm nuk janë personë realë, edhe pse të kudondodhur në histori. Parabolat përshembëllehen nga Jezui me skena të pandërlikuara, me fjalë të thjeshta, për të bërë të kapshme e për të ngulitur përgjithmonë në kujtesë të vërteta të përjetshme.

Na kujton ky ungjill peripecinë njerëzore në letërsisë klasike greke: mërgimin, endjet dhe mundimet e njeriut për të arritur pjekurinë, vetënjohjen dhe urtësinë, për t’u kthyer pastaj, i sfilitur por i fisnikëruar, në tokën atërore, në Itakë.

Edhe narrativa e Jezuit është një mit tjetër, përplotësues e përmbushës i më të lashtit, duke na kujtuar përvojën tonë njerëzore, fatin e përbashkët, prirjen për të ikur, endjet në luginat me gaz e lotë , për t’u përmendur pastaj, jo për t’u zhgënjyer e humbur atje larg, por për t’u kthyer atje ku kemi pjesë, në krahët e Atit të dhembshur, sepse e  meritojmë.

Leximi i tekstit të mësipërm nga ungjilli i Llukës na ndihmon të kuptojmë se ai nuk ka asgjë të përbashkët me interpretimin që i bëri letërsia jonë nacional-komuniste. Përkundrazi, plangprishësi është i privilegjuar, madje faqebardhë, sepse kur ai gjunjëzohet babai e ngre në këmbë, e vesh, e zbukuron, e lartëson, i jep dinjitet e integritet, aq sa nuk ka nevojë për mëshirë. Mbi të gjitha, nëse na kërkohet të gjejmë vetëm një fjalë për këtë skenë tronditëse, ajo nuk është poshtërimi por dashuria.

Tejet thelbit spiritual këtu ka vend për më tepër, larg qëllimshmërive nacional-komuniste. Në qoftë se kërkojmë diçka që lidh universalen me lokalen, ajo ndodhet gjetkë, atje ku intelektualët tanë të mëdhenj nuk mund të shquajnë. Nuk munden sepse diktatura, nga njëra anë i lartësoi, por nga ana tjetër iu kërkoi të shkelin mbi kufoma, duke i vrarë në shpirt. Për rrjedhojë, biri plangprishës për ata është një referencë negative, “e turpshme”, që të huajmë një nga mbiemrat e shkrimeve të Kadaresë së fundi, përlëshuar me hiret marksiste-leniniste të viteve 1980.

Por, që të kthehemi, a ka diçka të përbashkët me kulturën shqiptare ky mit, tejet manipulimit që i bëri letërsia jonë? Është zhgënjyese që babai i parabolës nuk ka damar shqiptari. Ai e lë djalin e vogël të shkojë atje ku dëshiron, duke i dhënë jo vetëm uratën, por dhe pasurinë që i takon. Çfarë babai! Është kaq i butë e tolerant, kaq pajtues e i dashur, saqë po të mos kishte mjekër do ta pandehnim për nënë shqiptare…

Ky është Zoti i krishterë, i pagjinishëm, një at pa rreptësinë shqiptare, prandaj dhe në pritje me krahë hapur. Është i mohuar, pikërisht se dashuria e tij shihet dhe ndjehet si gjunjëzim e poshtërim i shqiptarit.

Nëse kjo parabolë e kulturës hebraike i përshtatet paksa kulturës shqiptare, është se narrativës i mungojnë femrat. Natyrisht kjo justifikohet se femra në atë botë ishte e heshtur, nuk ngrinte krye; si në kulturën shqiptare. Dhe megjithatë, tek e lexon lindin pyetje: A kishte nënë plangprishësi? A u përshëndosh me të? Çfarë i tha ajo në vesh e ngashëryer? A rronte ajo mbas kthimit? Po motër? A kishte motër plangprishësi? Ku është? Si ka mundësi që të gjitha personazhet janë meshkuj?

Shumica e bijve kanë një motër, të paktën. Kështu mund ta ketë thënë dhe Rembrandt-i, sepse, duke përdorur dritëhijet e ngjyrave ai e ka përndarë tablonë në katër “skena”: Ati me djalin e vogël, dy mëditësit, djali i madh, dhe në sfondin më të largët është përftuar një vajzë, e cila mezi shquhet, duke u bërë njësh me silueta të tjera. Përse të mos mërgonte ajo, motra, “në një vend të largët”, e cila kishte më tepër arsye ta bënte, nëse nuk mohojmë pushtetin e tre burrave në shtëpi?

A ka femra shqiptare të drejta të barabarta? Për më tutje, sa vajza shqiptare ikin nga shtëpia pikërisht sepse ndrydhen? Për më keq, sa prej tyre mërgojnë e punojnë si prostituta nëpër botë, pikërisht për t’u çliruar nga kultura trimërore, ajo e farisenjve. Thonë statistikat se vajzat shqiptare renditen të parat në Evropë… Të parat në prostitucion! Si ka mundësi, pastaj, që një kulturë që ushqen nderin, moralin, besën dhe kryelartësinë të prodhojë kaq përdalje grupore? Po ka dhe diçka tjetër këtu. Si ka mundësi që në një vend kaq të vogël heronjtë dhe të famshmit, edhe pse të paktë në numër, kanë kaq shumë soj e sorollop, ndërsa një numër kaq i madh femrash e meshkujsh të atillë të mos kenë fare farefis?

Këto pyetje “vendore” shtohen teksa përballemi me moralizmin shqiptar, i cili duket mirë në përkthimin e Kristoforidhit: Biri plangrishës ikën e shkon “ndë dhe të-huaj”. Shtesa “dhe i huaj” nuk gjendet as në origjinal e as në përkthime të tjera. Kristoforidhi këtu ka rrëshqitur, sepse mërgimi i plangprishësit nuk është gjeografik, por shpirtëror. Në thelb të gjithë njerëzit janë të mërguar, jo vetëm të ikurit nga Shqipëria a ndonjë vend tjetër mundimesh. Në fakt, të ikurit kanë më tepër shanse të përmenden e të kthehen, por ndoshta jo në Shqipëri. Atje mund të kthehesh për punë të tjera…

Leximi i këtij teksti etik na ndihmon sepse ne provokon. Na ekspozon edhe një herë si kulturë e prapambetur dhe mentalitet i përkundërt me vlerat universale të pendimit, të vetënjohjes, të dashurisë së përjetuar, jo thjesht asaj të ndierë, të pranimit të tjetrit dhe të integrimit në shoqëri, atje ku kthehet i ndërgjegjësuar e i nderuar plangprishësi.

Këto janë vlerat e krishtërimit, pa të cilat nuk mund të ketë konvertim masiv të myslimanëve shqiptarë, siç e predikojnë intelektualët e diktaturës. Përndryshe, do të vihemi para një plangprishjeje të madhe…

Kultura e farisenjve

Kushdo që lartëson vetveten do të përulet, dhe ai që përul vetveten do të lartësohet. (Lluka 18:14)

Në ndeshjen e dhimbshme të shqiptarësisë me krishtërimin nuk gjendet pikë më sfiduese sesa thënia e Jezu Krishtit më sipër. Ngado që ta lexosh këtë varg, nga fillimi ose nga fundi, përmes ose rrotull, nuk mund t’i bësh bisht, hile a dredha thelbit të fesë. Vargu ungjillor përmbys një nga institucionet e rrënjëve në kulturën shqiptare: krenarinë proverbiale. Krishti është mospajtues, madje përmbysës i kulturës shqiptare!

Letërsia jonë nacional-komuniste ka investuar jashtë fuqive të saj për të provuar të kundërtën e kësaj thënieje të Krishtit. Dhe e ka arritur, madje tejet parashikimeve fillestare. Për ta vërtetuar këtë le të shikojmë në pasqyrë veten; me vërtetësi dhe me shpresë. Nëse e kemi të vështirë, le t’i bindemi zonjës kujtesë: shkolla, shoqëria dhe familja shqiptare na mëkoi të jemi të kundërt me përulësinë, domethënë kërkues dhe bartës të krenarisë, edhe pse të shtypur e kokëposhtë. Nuk ka nevojë për shembuj.

Edhe modestia, si nocion diku-atje-midis në kulturën shqiptare, nuk i jepej karakterit të njeriut shqiptar, por disa zemrave shqiptarësh “të mëdhenj” a “të shquar”, duke qëmtuar prej tyre gjeste modestie, të shpenguara a të improvizuara (Për shembull, Enveri vishte çorape të arnuara, e të tjera gjepura). Nuk më kujtohet, në letërsinë tonë kombëtare, ndonjë çast a gjest modestie kryer nga shqiptarë të thjeshtë e të rëndomtë. Modestia, pra, si fqinje në virtyt, edhe ajo ishte e huaj në kulturën shqiptare. Vetë ideologët e gjallë të kësaj letërsie çnjerëzore nuk mund të imagjinohen jashtë nocionit të krenarisë kombëtare, andej nga huajnë edhe vetjaken… Lexojini se si janë marrëzuar në pleqëri!

Thënë së prapthi, unë nuk kam takuar asnjë shqiptar që të besojë se përulësia të bën burrë. Për më tutje, nuk di të ketë shqiptarë jashtë tempujve e jashtë Shqipërisë që të besojnë se të përulesh e të poshtërohesh janë dy akte të kundërta.

Si ka mundësi atëherë që pjesëtarë të një kulture kaq të suksesshme në ngurtësimin e shprehive dhe paragjykimeve, të kërkojnë e shpresojnë kthimin masiv në një fe të përkundërt me llogjikën e tyre? E ka çmendje grupore (kombëtare) në histori? Le të dëgjojmë ungjillin e të dielës së kaluar:

Dy njerëz u ngjitën në tempull për t’u lutur, njëri farisé e tjetri tagrambledhës.
Fariseu po qëndronte e po lutej kështu me veten e vet: ‘O Perëndi, po të falënderoj që nuk jam si njerëzit e tjerë, grabitqarë, të padrejtë, të përdalë, ose edhe si ky tagrambledhës. Unë agjëroj dy herë në javë, jap të dhjetën e gjithçkaje që kam’.
Tagrambledhësi po rrinte larg e nuk donte as sytë t’i ngrinte në qiell, por rrihte kraharorin duke thënë: ‘O Perëndi, ki mëshirë për mua mëkatarin’.
Po ju them se ky u kthye në shtëpi të vet i shfajësuar dhe jo ai tjetri; sepse kushdo që lartëson vetveten do të përulet, dhe ai që përul vetveten do të lartësohet. (Lluka 18: 10-14)

Lexoje edhe një herë. A mund të përfytyrohet një mendësi shqiptare që pranon kokuljen, përulësinë, dënesën e shpirtit, ndjesinë e mëkatit, domethënë një kulturë që ushqen vetënjohjen? Por, i pyes, si mund të bëhen myslimanët tanë të krishterë pa pranuar krishtërimin? Le të vazhdojmë.

Edhe pse origjinali biblik flet për lartësi, ashtu siç jepet pothuaj në të gjitha përkthimet shqip, versioni katolik është më interesanti në këtë pikë: “kushdo krenohet, do të përvujtërohet ndërsa kush përvujtërohet, do të lartësohet” (Simon Filipaj, 1994).

Ky përkthim jo “i saktë” i këtij vargu, kjo “rrëshqitje” në përkthimtari, është pikënisja e një diskursi të munguar në kulturën tonë. Në fakt, kjo është pikërisht ajo që ka thënë Krishti atë ditë. Nga ana jonë, si ta thotë ndryshe përkthyesi dhe kleriku shqiptar? E njëjta fjalë, e përsëdytur në të njëjtin varg të origjinalit, është përkthyer ndryshe në shqipe, në të njëjtën fjali (krenohet/lartësohet). E ka munduar përkthyesin, por nuk e ka mundur. Siç duket këtu, ai nuk ka dashë të lartësohet në letra e as të krenohet në Shqipëri.

Nuk mund të ketë krenari dhe lartësim së bashku. Nuk mund të ketë lartësim pa përulësim. Nuk bëhet dot në krishtërim. Është çmenduri ta besosh. Hidhni sytë përreth…

Për parantezë, një rrugëtim në përkthimin e nocioneve biblike nga përkthyesit shqiptarë nëpër qindvjeçarët e fundit është i domosdoshëm për kulturën tonë. Ata që do ta bëjnë, do të na ndihmojnë të kuptojmë më mirë ndeshjen e krishtërimit me shqiptarët. Ja një shembull tjetër: Fariseu falënderoi Zotin në tempull se nuk është si njerëzit e tjerë, të cilët janë kështu, ashtu dhe madje “të përdalë”. Mirëpo këtë të fundit Kristoforidhi  e përkthen “kurvarë.” A është njësoj “të përdalë” dhe “kurvarë”? “Të përdalë” do të thotë meshkuj dhe femra bashkë, ndërsa “kurvarë” në shqipe është vetëm meshkuj.  Një kontradiktë e tillë në përkthim, e cila në thelb përshkruan ngjyrat vendore, na dëfton moralizmin dhe hipokrizinë; kulturën e farisenjve.

* * *

Farisenjtë ishin një rrymë moraliste laikësh, një lëvizje ku përfshiheshin pothuaj gjithë “shkruesit”, interpretuesit e Ligjit, dhe pak priftërinj. Mjaft prej farisenjve kishin lidhje me Jezuin, e ftonin për gosti në shtëpitë e tyre dhe ai shkonte. Nikodhimi, një prej farisenjve të mirënjohur, biseda me të cilin përbën një diskurs më vete në Dhjatën e Re, e mbrojti Jezuin publikisht. Të tjerë mbrojtën apostujt në Këshill, si dhe shën Pavlin. Gjithsesi, shumica e farisenjve iu kundërvu me fanatizëm veprës së Jezuit.

Portreti kulturor i farisenjve është i vetëpërshkruar në fragmentin e cituar më sipër. Është kaq flagrant saqë nuk ka nevojë për ilustrime. Bëj çfarë të duash fshehtas, shkeli të gjitha, vetëm se publikisht duhet të jesh i nderuar e ta mbash kokën lart. Qofsh i butë me dëshirat e tua, madje dhe me ato seksuale, por i rreptë me gruan dhe fëmijtë e tu. Hipokrizia në sipërore!

Dhe megjithatë, farisenjtë natë e ditë rrëmonin tokën e trazonin detin për të bërë një dishepull. Kur e gjenin, e bënin më të lig se veten. Bota e tyre përbëhet nga sojllinj dhe sojsëzë. Besonin se ishin tepër të fisshëm, prandaj dhe nuk pranonin kontakte me mëkatarët. Farisenjtë janë me kombësi shqiptare. Dashurinë e Zotit e kufizonin vetëm në vetvete. Si në Shqipëri sot…

Tragrambledhësit (publikanët), në skajin tjetër, ishin nëpunës “doganash”; shërbim publik i administratës romake. Ishin nëpunës shtetërorë, pra, por të pasur dhe rëndom të padrejtë e grabitqarë. Populli nuk i deshte prandaj dhe i barazonte me mëkatarët dhe prostitutat. Por ndonjëherë pamja mashtron, siç pamë me Zakeun në shkrimin e kaluar, dhe ashtu siç duket në ungjillin e sotëm; tagrambledhësit treguan pendesë dhe rrëfim në praktikë, gjë që iu dha shfajësim të drejtpërdrejtë nga Zoti.

Tagrambledhësi i ungjillit të sotëm është i përulur dhe i sinqertë. E rrëfeu mëkatin sepse e rëndonte në shpirt. Ishte njeri i vërtetë. Fariseu, në të kundërt, hiqet si i pastër, i ndershëm, i fisshëm, prandaj dhe teatral. Është i rremë! Tjetër në jetën personale, e tjetër në podium. Për të mashtruar të tjerët, e nis duke gënjyer veten. Maskara!

Të gjitha veprat e fariseut kanë në qendër veten e vet, për të krijuar përshtypje tek të tjerët, dhe jo nga dashuria ndaj Zotit dhe njerëzve. Fariseu është i humbur, ndërsa tagrambledhësi i fituar!

Le të kërkojmë hirin e Zotit që të na çlirojë nga krenaria, kjo sëmundje shqiptare.
Le të mohojmë kulturën e farisenjve, të hipokrizisë, dokrrat e nderit, besës e madhështisë teatrale. Ato që na mbajnë në fund të botës.
Le të përvetësojmë qëndrimin e tagrambledhësit, e mëkatarit që pendohet dhe e lë veten në mëshirën e Zotit! Që të lartësohemi! Amin!

Dhimbjet e ndryshimit

Ai [Jezui] hyri për të bujtur te një mëkatar (Lluka 19:7)

Zakeu, i shkurtër e i pakët, iu qep një fiku për të parë Krishtin. E njihnin të gjithë, se ishte tagrambledhës, dhe u bë gaz i botës në majë të pemës atë ditë, por nuk iu bë vonë. Madje reagoi si fëmijë kur Jezui e shqoi dhe i thirri: “Zaké, zbrit shpejt poshtë, se sot duhet të qëndroj në shtëpinë tënde.”

Ndërsa njerëzit thanë për Jezuin se “ai hyri për të bujtur te një mëkatar”, Zakeu i befasoi bashkatdhetarët e tij: “Ja, gjysmën e pasurisë, o Zot, po ua jap të varfërve dhe, po t’i kem marrë ndokujt diçka me mashtrim, do t’ia kthej katërfish.” Nderi i tij, turpi i kombit…

Në këtë ungjill që u lexua të dielën e kaluar në kishën tonë, ka dy-tri tema për debat, por unë do të përsiatem tek njëra: ndryshimi i njeriut!

Profesioni i Zakeut ishte tagrambledhës, një punë e urryer atëbotë, aq sa në Ungjill është sinonime me prostitucionin. “Tagrambledhësit dhe mëkatarët” përdorej shpesh në ligjërim për të dëftuar me gisht të ligjtë e shoqërisë. Përderisa profesioni ishte i urryer, ashtu duhet të ishte dhe bartësi i tij. Vetëm pse ishte tagrambledhës, afërmendsh Zakeu ishte dhe mëkatar, domethënë i rrëzueshëm nga Zoti dhe shoqëria. Por ja që Jezui e përmbysi llogjikën e zakonit…

Ky është Zakeu, një nëpunës me emër të keq, por me të ardhura të mëdha, madje me përvojë komunikimi me njerëzit. Puna e ndihmonte të ishte i informuar mirë mbi ekonominë, politikën dhe zhvillimet e kohës së tij. Ishte në dijeni të ligjërimeve e bëmave të Jezuit, para se ky të mbërrinte në Jerikó.

Për ta kuptuar mirë Zakeun më duhet të kujtoj gjyshen time (e lindur në vitet 1890), e cila na rrëfente për “taksidarin” në fshatrat e Bregut, se sa i urryer ishte ai, pikërisht se përdorte herë hilen e herë forcën për t’iu mbledhur fshatarëve taksat që kërkonin qeveritë. Si fëmijë më vinte keq për tagrambledhësin, por vetëm se s’dija si ta thoshja atëherë. Nuk dëgjova kurrë të flitej me mëshirë për të, sepse shqiptarët ligësinë nuk ia jepnin profesionit, por personit!

* * *

A ndryshon njeriu? Kultura shqiptare na ka mëkuar të besojmë se njeriu nuk ndryshon, se “ujku qimen e ndërron, por zakonin s’e harron”, e të tjera fjalë e sende shqiptare. Përvoja njerëzore, në të kundërt, qysh nga mendimtaria e lashtësisë madje, dëshmon se njeriu jo vetëm ndryshon, por e ka për natyrë ndryshimin.

Njeriu, pra, është i prirur të ndryshojë. Kjo do të thotë se mohimi i shqiptarit në këtë pikë, shpirti i mosndryshimit, nuk është natyror, nuk është normal, pavarësisht nga folklori i kombit.

Intelektualët më cilësorë kanë qenë dhe janë ata që nuk adhurohen nga pushtetet dhe nga turma; ata që na ndihmojnë të ndryshojmë. Intelektuali mbetet intelektual kur nuk e humbet shpresën e ndryshimit, domethënë kur e ndan veten nga të shumtët; përndryshe bëhet popull.

Njeriu nuk ndryshon vetëm atëherë kur nuk do të ndryshojë, atëherë kur kryeneçet, kur ka frikë, kur ka turp, kur s’ka dritë, kur s’ka këllqe, kur bëhet rob i pushtetit të shprehive. Në këtë pikëpamje është vështirë të ndryshojë njeriu, prandaj dhe ndryshimet në shoqëri janë të ngadalta.

Në statistikat vjetore të vendeve të qytetëruara lexohen ndryshimet në mentalitetin e njerëzve, se si e shohin aksh temë a fenomen social në vitin 2008, dhe se si e shihnin të njëjtën temë a fenomen dhjetë vjet më parë. Statistikat qeveritare japin detaje me numra e me përqindje, ku shquhen qartë ndryshimet në botëkuptimin e njeriut; njerëzit bëhen më njerëz.

Përveç ndryshimeve “të ngadalta” në mentalitet, si pasojë e ndërgjegjësimit grupor dhe politikave sociale, ekzistojnë ndryshimet individuale, të ngadalta e të befta, në rrethana të ndryshme për secilin rast. Kjo nuk ka të bëjë me shoqërinë, sesa me eksperienca e ngjarje personale. Ashtu si me Zakeun.

Këtu, veçse, kemi dy fjalë kryq: pendim dhe gatishmëri, si parakushte për ndryshim. Dikush pendohet për të kaluarën, nuk është i lumtur me të tashmen dhe e mban zemrën hapur për të renë. Ky është ndryshimi i vërtetë i njeriut. Ky është dhe konvertimi i vërtetë në krishtërim.

Nuk ka rëndësi se kush është personi në fjalë, nëse është “nga familje e mirë”, nëse është “i ndershëm”, “i besës”, “patriot”, “burrë shqiptar”, e të tjera dokrra. Për më keq, nuk ka fare rëndësi nga i rrjedh fisi, çfarë biografie ka, sa mëkate ka bërë ai dje, sa kanë bërë të tijtë, sa para kishte, sa para ka, me kë ka bërë krushqi, si e ka fytyrën, e të tjera shpikje shqiptare. Sepse shembulli i sotëm, të cilin kisha nuk e sjell për rrëfenjë, por për imitim, është pikërisht një njeri jo i fisshëm, madje një fytyrë e urryer nga bashkëkohësit e tij. Është e kundërta e llogjikës shqiptare.

* * *

Në personin e Zakeut Krishti takon botën e rënë, botën e mëkatarëve. Kjo nuk ishte rastësore, sepse edhe gjetkë e shohim “mësuesin mes tagrambledhësish dhe prostitutash,” të kuvendojë e të hajë me ta. Të haje me dikë atëbotë ishte gjest guximtar, sepse shihej si akt përbashkimi shpirtëror, prandaj dhe sjellja e Jezuit shkaktoi skandal publik. E vërteta është se Krishti jep e merr me botën e përçmuar, me qëllim shpëtimin e tyre dhe jo njësimin me ta.

Zakeu ishte penduar, nuk ndihej mirë me të tashmen, dhe ishte gati për ndryshim. Nuk i bëhej vonë se “ç’do të thotë bota”. Ai e kapërceu drojën dhe u ngrit mbi vetveten e mbi bashkëkohësit. Zoti iu përgjigj Zakeut, por dhe Zakeu bëri të njëjtën gjë.  Në fakt, thirrja e ndryshimit vjen për të gjithë njerëzit, edhe pse ndryshe për secilin. Mjafton të kemi veshë që dëgjojnë mirë e zemër guximtare.

Nuk është e lehtë të jesh shqiptar dhe i krishterë njëherësh. Është tmerrësisht e vështirë të pajtosh të vërtetat e Ungjillit me zakonet shqiptare. Është një mur i madh, të cilin vetëm hiri i Zotit mund ta përshkojë. Letërsia jonë nacional-komuniste ka ushqyer e ngurtësuar reflekse publike shumë të fuqishme, gjë që s’i lë shqiptarët të ndryshojnë. Për më keq na ka bindur të mos besojmë se ekzistojnë ndryshime njerëzish gjetkë, prandaj dhe ata që ndriçohen e ndryshojnë duhen të përbalten publikisht me forcë.

Le të kujtojmë Joan Pagëzorin, i cili predikonte ndryshim mendjesh (pendesë), për t’i përgatitur udhën Krishtit. Thelbi i krishtërimit është pikërisht tek ndryshimi i mendjes, te kthesa e njeriut, sepse vetëm kjo mund të quhet konvertim.

Ndryshim i mentalitetit do të thotë ndryshim i sjelljes shoqërore. Zakeu vazhdon tagrambledhës, por jo më mëkatar. Takimi i Krishtit me shqiptarët, sidomos me myslimanët, është i dhimbshëm, prandaj dhe i pamundur për ta. Sepse kërkohet pendesë, domethënë mohim i jetës shqiptare!

Fjalët “kthesë”, “ndryshim kursi”, “ndryshim mendjeje”, tingëllojnë tepër naive për militantizmin shqiptar, por ja që pa këto nocione nuk mund të ketë konvertim në krishtërim.

Le të reflektojmë mbi të kaluarën tonë, duke shmangur skajet sentimentale të krenarisë dhe të dëshpërimit.
Le të bëjmë paqe me të tashmen, me pragmatizëm dhe me shpresë.
Le të pendohemi dhe të hapim zemrën për të renë.
Le të ndryshojmë sot. Amin!

Zgjebja e racizmit

…përveç këtij të huaji… (Lluka 17:18 )

Dëgjuam dje në kishën ortodokse “Ungjillin e dhjetë lebrozëve” (Diodati i Ri), a “të gërbulurve” (V. Dervishi), apo, sipas versionit toskërisht, “të-krromosurëve.” Këtu, në shqipen puritane të Kristoforidhit, gjejmë fillin e interpretimit, sepse përkthyesi kërkon dhe gjen një sëmundje ngjitëse të kohës së vet, duke i dhënë Ungjillit shqip ngjyra vendore. Por “krroma” është vetëm gjysma e së vërtetës.

As turbekulozi para penicilinës nuk mund ta japë përkthimin të plotë, pikërisht se “lepra” e viteve të Jezuit nuk ishte vetëm sëmundje trupore, por konsiderohej shpirtërore, pse paskesh në zanafillë mëkatërinë. Kësisoj, njerëzit besonin se Zoti i kishte ndëshkuar të zgjebosurit si mëkatarë, prandaj dhe atyre, duke qenë ndryshe në thelb, jo vetëm në lëkurë, nuk iu lejohej të përziheshin me bashkëkohësit e tyre: as në shtëpi e në fis, as në treg e në rrugë, as në tempull e në mbledhje publike, asgjëkundi në shoqëri!

Si jetonin të zgjebosurit? Jashtë Jerusalemit ishte një vend-gropë ku flakeshin dhe digjeshin pa ndërprerje plehrat e kryeqytetit, prandaj dhe e quajtur zjarrtore. Atje shkonin të leprosurit dhe të verbrit për të kërkuar ushqim, dhe përderisa flaka ishte e përhershme, të munduarit ulërinin tek përcëlloheshin nga zjarri në rrëmim të ushqimit nëpër plehra, aq sa tingujt e tyre të frikshëm dëgjoheshin së largu nga kalimtarët. Kjo torturë, e flakëve në zjarrtoren e plehrave të Jerusalemit, përdoret në ligjërimin e Krishtit si metaforë për mundimet në ferr: “Në zjarrin e jashtëm.” Andej ka dalë si shprehje.

Të diskriminuarit për shkak të një sëmundjeje anormale, sipas mentalitetit të shumicës dërrmuese atëherë, kishin krijuar një komunitet bashkëvuajtësish jashtë shoqërisë. Izolimi shoqëror i këtij grupi viktimë e racizmit duket edhe në faktin se i thirrën Jezuit “duke qëndruar larg”; nga frika e shoqërisë…

Nëse duam të besojmë dhjetë leprozët e Ungjillit të sotëm, le të përballim fenomene të ngjashme në shoqërinë shqiptare sot. Sa herë kam dëgjuar të përfliten homoseksualët e prekur nga sida në Shqipëri! Shumica shqiptare beson se homoseksualët e infektuar nga kjo sëmundje janë të ndëshkuar nga Zoti, por e njëjta shumicë nuk beson të njëjtën gjë për heteroseksualët e prekur bash nga e njëjta sëmundje. Përse vallë? Sepse kështu flet racizmi.

————————————————————————————————–

Dhjetë leprozët e shëruar nga Krishti ikën dhe harruan të kthehen e ta falënderojnë Jezuin, “përveç këtij të huaji”, sepse nuk është e lehtë të jesh i izoluar dhe mirënjohës njëherësh. Por i huaji, edhe pse më i diskriminuar se nëntë vendasit, pikërisht se nuk ishte vendas, e arriti falënderimin, u ngrit mbi vetveten e prandaj mbi të tjerët, atje lart në mirënjohje, virtyt e shenjtëri.

Në toskërishten e Kristoforidhit termi αλλογενής përkthehet tjatërë-kombës, ndërsa në gegërishten e tij edhe më kumbueshëm: komp’ i huej. Sepse i atillë ishte. I huaj, madje samaritan, fqinj i keq… Sa e afërt dëgjohet, edhe pse mbas njëzet shekujsh…

Letërsia jonë nacional-komuniste na bëri të besojmë se popujt fqinjë janë “shumë racistë”. Nuk na tha, të paktën, se fqinjët tanë janë “më shumë racistë”, ose të na thoshte se ne jemi “më pak racistë”. Jo, jo. Ekstremi i ndërhyrjes në tru!

Një indoktrinim i tillë në kulturën shqiptare u dogmatizua më tutje me përdaljet e mëdha të viteve 1990. Shqiptarët e pasdiktaturës u bënë subjekt diskriminimi e viktima racizmi, ndoshta më shumë në Greqi e më pak në Itali, që të sjellim dy shembujt më të mëdhenj, gjë që e vonoi ndërgjegjësimin tonë. Abuzimi nga tjetri na bëri të harrojmë urrejtjen nga brenda, domethënë krimet e mëdha brendashqiptare, më të shumta se ato që na kanë shkaktuar fqinjët. Si ka mundësi?

Nga çasti kur njeriu motivohet e tundohet të shquajë, ai nis të klasifikojë, të dallojë sende, ngjyra, nuanca e tinguj, e për rrjedhojë “të diskriminojë” në natyrë. Njësoj bën dhe shqiptari. Pa këtë potencial nuk mund të jemi njerëz normalë. Normalja zhbëhet kur shoqëria ua mohon njerëzoren njerëzve, domethënë klasifikimin e shpenguar, duke shtënë metoda dallimi sipas normave, zakoneve, dokeve e, sidomos, interesave të saj.

E vërteta e hidhur është se tani, mbas kaq vitesh dallimi e diskriminimi të natyrës, të botës dhe të vetes, vëzhgojmë se shqiptarët janë më racistë se fqinjët. Jo? Le të mos shkojmë larg, por le të shquajmë brenda botës shqiptare: Çfarë racizmi ekziston midis klasave politike e shoqërore, midis brezave, klaneve, grupimeve, interesave, madje midis të gjallëve dhe të vdekurve shqiptarë… Përjetësisht në urrejtje!

Kësisoj kultura buron vazhdimisht racizëm, këto energji vendore, pra, por duke iu dhënë emra të vjedhur, për t’u fshehur e për të manipuluar të shumtët. Sa më shumë zhytet një kulturë në racizëm, aq më tepër e shenjon me gisht racizmin gjetkë. Kultivimi i jo njerëzores në kulturën tonë e ka sjellë shqiptarin në këtë pikë çnjerëzore, në pikë të hallit, në konflikt me vetveten, prandaj dhe me tjetrin!

Racizmi nuk ka kanun. I huaji, për rrjedhojë, nuk është jo shqiptari, por çdonjeri ndryshe jashtë vetes: Tjetri! Në këtë rreth vicioz të mohimit pasqyra shqiptare pohon urrejtjen më të madhe… ”Lufta e klasave”, njëri shembull. Ja imagjinoni një Shqipëri të pavarur, siç ishte për herë të parë (realisht) vendi ynë në vitet e diktaturës: Gjehenë! Zjarri i përtejmë… E ruajt Zoti Shqipërinë, e i cungoftë pavarësinë!

Racizmi e infekton në tru qenien njerëzore, kaq shumë saqë vetëm një mrekulli mund ta çlirojë. Përndryshe, integrimi i njeriut në një botëkuptim pa dallime është shumë kohëgjatë. Në përpjestimet sociale të Shqipërisë ndryshimet kulturore janë edhe më të ngadalta, madje të improvizuara…

Racizmi është zgjebje, mbytës i lirisë, vrasës i frymës, zhdukës i shqisës që shquan ngjyrat dhe nuancat e shumta në këtë botë, prishës i timbanit që dëgjon muzikën e vërtetë të tingujve, vrasës i harmonisë që ndihmon në leximin pa paragjykime të natyrës njerëzore. Racizmi të vret.

————————————————————————————————

Në qoftë se kultura shqiptare vijon të ushqejë racizëm, ajo e thellon humnerën jo vetëm me krishtërimin, por me vetë botën perëndimore.

Në qoftë se myslimanët shqiptarë, si fuqia vendimtare në kulturën tonë, nuk çlirohen nga racizmi e nuk bëjnë paqe me vetveten, ata nuk mund të pajtohen me krishtërimin. Konvertimet me motive politike, ekonomike dhe emocionale nuk kanë fuqi të thyejnë të pamundurën e madhe. Në të kundërt, ata po ia shtojnë dhimbjet botës së krishterë, pavarësisht nga mania dhe magjia e rrënjëve…

Në qoftë se shoqëria shqiptare nuk vjen në vete e ta pranojë njeriun ashtu siç është, Shqipëria do të vazhdojë të shërbejë si gropa e plehrave të Evropës.

Le ta pastrojmë zemrën sot.
Le të lutemi për çlirim nga një kulturë raciste.
Le të përqafojmë Krishtin, i cili dënon çdo dallim e çdo formë diskriminimi të njeriut.
Le të luftojmë për një botë shqiptare pa dallime.
Le ta ruajmë veten nga hipokrizia dhe pushteti i shprehive shqiptare; nga mendimet, gjestet dhe formulimet raciste që na janë bërë natyrë e dytë.
Le t’iu japim fëmijve tanë një shans për ta lexuar botën e Zotit me sytë e tyre; për ta prekur krijesën e Tij të papërlyer nga zgjebja e racizmit. Amin!

Plagët e emrave

…iu dha emri e tij Jezu… (Lluka 2:21)

Në pyetësorin e intervistave shqiptare jo rrallë ndeshet edhe pyetja mbi emrin, domethënë nëse të intervistuarit, rëndom i/e mirënjohur në Shqipëri, i pëlqen apo jo emri i vet (Çuditërisht nuk kam vënë re të pyesin njësoj dhe për mbiemrin…).

Kur hasim dukuri të tilla, kaq ekspozuese kulturorisht, kujtojmë se dhënia dhe bartja e emrit janë akte politike në Shqipëri. Për më tutje, lakimi dhe dallimi i emrave është një nga plagët publike në botën shqiptare. Vetëm përfolja e disa kategorive emrash mjafton për të gishtshenjuar krizën onomastike të këtij brezi, si pjesë e krizës identitare shqiptare.

Çështja e emrave, atëherë, është një nga komplekset myslimane në Shqipëri, prandaj dhe emërdhënia është pjesë e temës “Shqiptarët dhe krishtërimi”. Sa shpejt kaloi koha kur tingëllima e disa emrave ishte kompleks ortodoks…

Në Ungjillin e Llukës dëgjojmë sot se tetë ditë mbas lindjes Krishti mori emrin Jezu. Këtë ngjarje e kremton kisha jonë çdo fillimvit, më 1 janar. Në leximet dhe himnet e ditës e shquajmë Krishtin të përulur, sepse nuk pranoi vetëm të lindë si njeri, por dhe iu nënshtrua Ligjit e praktikave shoqërore të asaj kohe, siç ishte rrethprerja dhe emërdhënia për hebrenjtë.

Sipas shembullit të Krishtit, pra, kisha jonë përcaktoi ditën e tetë mbas lindjes si çast i emërdhënies për çdo fëmijë; nga prindët, natyrisht. Por a ruhet kjo? Në kishën greke, me të cilën është më afër ortodoksia shqiptare, emërdhënia në ditën e tetë nuk u ruajt, por u shty për në ditën e pagëzimit. Është një keqkuptim, sepse në pagëzim emri thjesht përsëritet, pikërisht emri që është dhënë ditën e tetë mbas lindjes; nga prindët, jo nga prifti.

Por ja që kjo nuk ndodh, prandaj dhe emri thirret për herë të parë në shërbesën e pagëzimit, madje me doza shumë ceremoniale, më të forta se mësimet ugjillore. Dua të them, përmbledhtas, se në kishën greke pagëzimi është lidhur me emërdhënien, prandaj dhe i pranuar dogmatikisht sot nga shqiptarët ortodoksë.

Rrëshqitja nga tradita biblike është arsyeja kryesore për ngatërresat dokumentare dhe pështjellimet identitare që ka krijuar, për ne ortodoksët e përtej, çështja e emrave mbas 1990-ës e gjer më sot.

Nëse në Shqipëri do të predikohej Ungjilli i Kishës do të kishte më pak dhimbje, domethënë më pak ndryshime emrash. Vërtet që prindët përzgjedhin një emër shenjtori për fëmijën e sapolindur, duke i dhënë jetës së re shembullin e imitimit, por kjo nuk ishte e mundur nën një diktaturë antifetare.

Në fund të fundit kryerasti i emrave është Jezu Krishti dhe në një gjendje kaq përjashtimore, si në Shqipëri,

Kisha duhet t’i kthehej traditës së lashtë biblike dhe të njihte urimet e prindëve, domethënë të kishëronte të gjithë emrat shqiptarë, pa ua cekur fare shkronjat. Thuhet se në Mbretërinë e Qiejve do të hyjmë e do të thirremi me atë emër që na kanë dhënë prindët… E tmerrshme nuk është?

Nëse Shqipëria do të ishte vend i mbarë praktika e emrave do të ishte njësoj si në botën e qytetëruar, ku ndryshimi i emrit është e drejtë e çdo qytetari, për çfarëdo arsye. Në të kundërt, ndryshimi i emritnë botën shqiptare është standard i absurdit. Edhe pse praktikisht emrat ndryshohen nga shumë shqiptarë, ndryshimi i emrit dënohet nga mendësia e ngurtë zotëruese.

Edhe pse emrat e shqiptarëve ndryshohen kaq shpesh për arsye politike, ekonomike e psikologjike, mendësia e shumicës shqiptare nuk e pranon si normale vendimin e dikujt për të ndryshuar emrin për arsye personale, ndoshta private. E dyta përkthen të parën.

Jo rrallë grupime myslimane shqiptare dalin e përflasin publikisht me epshet e patriotizmës ata ortodoksë që kanë ndryshuar emrat mbas 1990-ës, sidomos nëse të përfolurit janë klerikë. Janë kaq të errësuar nga racizmi saqë nuk dinë të fshihen dhe e shkelin arsyen haptas. Sepse ortodoksët janë një pakicë e diskriminuar në botën shqiptare. Nëse jo, përse të mos kenë të drejtë të rimarrin emrat që kanë pasur dikur, para se t’ua ndalonte diktatura, aq më tepër kur kisha ortodokse, në shumicën dërrmuese të rasteve, nuk i pranoi shqiptarët ortodoksë me emrat jo ortodoksë të dhënë gjatë diktaturës?

Jemi në një kulturë absurditetesh të shumëfishta, prandaj dhe vetë argumentimi në kësi temash tingëllon absurd. Sepse të njëjtit myslimanë që përpiqen të denigrojnë ortodoksët, pikërisht se ata vendosën të pagëzohen në moshë të rritur dhe t’i binden Kishës duke marrë emra kishtarë, të njëjtit shpifës, pra, heshtin për vetë myslimanët që i kanë mohuar emrat e mëparshëm duke marrë emra të krishterë mbas viteve 90.

Edhe në këtë pikë unë do të kisha rezerva. Jo aq te konvertimet, të cilat si prift i kam shmangur në shumicë këto vite, pikërisht se nuk ishin me motive kishtare, por tek emërdhënia. Madje i thashë njërit dikur: “Përderisa në festoren tonë kemi një shenjtor që quhet Ismail, përse të mos të mbash të njëjtin emër të bukur që ke?” Dhe ja si më befasoi: “Jo mër ti. Ç’kuptim ka pastaj që u pagëzuam? Na rruat motra e burrit!” Sepse synimi nuk është spiritual, por kulturor. Ismaili nuk synon të bashkohet me Krishtin, por të shpëtojë nga

Ismaili…

Shumica e shqiptarëve që kanë ndryshuar emrat sot janë myslimanë. Të paktën ortodoksët kishin arsye fetare/komunitare, por çfarë arsyesh kishin dhe kanë myslimanët? Motive politike, ekonomike dhe emocionale. “Asgjë s’është e fshehtë nën diell.”

Nëse shqiptarët nuk gjejnë fuqi e dritë të kapërcejnë kompleksin e emrave, nuk kanë për të parë jo fytyrën e Krishtit, por as të Evropës!

Nëse myslimanët nuk bëjnë paqe me veten, domethënë edhe me emrat e tyre, nuk mund të bëjnë paqe me Tjetrin.

Përsa ndryshimi i emrit ndër shqiptarë nuk përfton fuqi e përmasa ligjore/shekullare, e çon botën shqiptare mbrapa, jo përpara.

Përsa ndryshimi i emrit ideologjizohet me krishtërimin, shqiptarët janë futur në një hulli të rrezikshme.

Nëse politika shqiptare nuk e heq nga axhenda ideologjemën e krishtërimit të shqiptarëve, mendimtaria jonë mbetet e lidhur në shërbim të politikës.

Për ne ortodoksët gjërat janë më të kthjellëta. Nëse nuk e pranojmë tjetrin ashtu siç është, me atë fe, me atë emër, me atë fytyrë, me atë ngjyrë, me ato prirje, me ato të mira e të këqija që ka në total, nuk kemi për ta parë fytyrën e Zotit (Do t’i kthehemi përsëri dhe përsëri kësaj teme).

Vetëm kështu, duke lënë mbrapa të rremen e “tolerancës fetare” në Shqipëri, për të arritur dashurinë pa kushte të Krishtit, vetëm kështu them, mund t’i qasemi krishtërimit; dhe prapë me drojë. Përndryshe, e pamundura e madhe në kulturën shqiptare mbetet e pamundur në kurrën e kurrës.

Emrat tanë, në mbyllje të këtij kreu. Le të dëgjojmë mirë Ungjillin e 1 Janarit dhe t’i kthehemi aktit të drejtë kishtar, traditës liturgjike të Kishës, duke ua dhënë emrin fëmijve në ditën e tetë mbas lindjes. Është ai emër i dhënë nga prindët, e i shenjtëruar më vonë në pagëzim, me të cilin do të sillen në përjetësi. Amin!

Liria e kompromentuar

Kam pritur të lexoj diçka ortodokse mbi ndeshjen e shqiptarit me krishtërimin, domethënë një seri temash ku të vihet përballë vështirësia grupore shqiptare ndaj mësimeve dhe urdhëresave të Jezu Krishtit. Ose, të paktën, një seri predikimesh ku leximet e përjavshme dielore të rroken e të përsiaten pa paragjykime, pa frikë institucioni; me dashuri, drojë dhe guxim njëherësh. Me përgjegjësi ndaj bashkëkohësve.

Kërkohet sot një përqasje teologjike në kulturën shqiptare, madje me prirje trazimi shpirtëror, për t’u shkundur mirë, që të marrim pak frymë.

Nuk trashëguam fare teologji vendore nga e kaluara shqiptarbërëse. Sepse dy të mëdhenjtë e fushës, Kristoforidhi dhe Noli, të cilët bënë kaq shumë për tekstualizimin e Fjalës në shqipe, iu shmangën haptas teologjisë; e nisën dhe e përçuan veprën me dije, zell e hollësi: filologjikisht në histori. Dy të mëdhenjtë lindën dhe vdiqën si përkthyes-filologë, madje duke përkthyer në shumicë përkthime. Ishte atëherë kur kopjimi e shumëfishi në letrat shqipe jo vetëm që s’nxinte, por zbardhte kriteret e prodhimtarisë.

Një parantezë. Botimi i vetëm teologjik i Nolit, një katekizëm e shkurtër, ishte një përkthim i një përkthimi tjetër, duke i hequr madje dhe emrin autorit… Ku është predikimi i tij në ortodoksinë shqiptare?

Në fillim Noli, i ndihmuar nga shkrimet “anatomike” të Faik Konicës, e pati për qef të shkruante mbi mendësinë shqiptare, mbi veset, tekat, shprehitë dhe praktikat e shqiptarëve, duke i ardhur shumë afër temës kulturore, por mbas aktivizimit në politikën shqiptare ndryshoi kurs. U kompromentua. Kur doli nga politika zyrtare ai përsëri ndërmori projekte penguese, sidomos i ai kultit të Fanolit. Për më keq, ato pak ligjërime noliane anglisht nuk kanë asgjë gjurmë teologjike. Ku është predikimi i peshkopatit ortodoks? Ndoshta tek busti në narteksin e një kishë-xhamie…

Diktatura, në të njëjtën kohë, ia përthau trurin shqiptarit. Kisha u përpoq të mbijetojë duke i shërbyer atij zoti dhe këtij despoti, derisa iu dorëzua këtij të fundit dhe humbi. Dhe megjithatë ekzistojnë predikime ortodokse të asaj kohe.

Gjithsesi, nga çka u shkrua para e gjatë komunizmit, bëhet fjalë për të sjellë në predikimin shqip atë që është e natyrshme në gjuhët e tjera: një përpjekje së pari gjuhësore dhe së dyti spirituale. Nëse teologë si Dhimitër Beduli e Theofan Popa, fjala bie, shkruan punime mbi kishën shqiptare, ato vepra ishin vazhdimësi e kombëtarizimit të Kishës, të mira në thelb, por naïve në trajtim. Teologët e kaluar nuk kishin as zotësi e as guxim ta cekin problemin e kontaktit si konflikt kulturor: Shqiptarët dhe krishtërimi.

Mbas ringritjes së KOASH-it me nismën dhe mbështetjen parësore të shtetit grek, ekzistojnë sot disa gjini predikimesh në shqipe. Shumica janë përkthime predikimesh nga greqishtja e anglishtja. Disa botime janë të kryera privatisht, jashtë e brenda Shqipërisë, e të tjera nga KOASH-i. Një pjesë janë përmarrje zelltarësh grekë, nga ato që nuk pinë ujë as në Greqi, e të tjera janë kopjime andej-këtej nga greqishtja e anglishtja.

Gjithsesi, pavarësisht nga rrëmuja, ekzistojnë sot predikime të nevojshme e serioze në shqipe. Vlen të themi se predikimet e pasdiktaturës kanë synime kishtare-spirituale, por pa e prekur temën tonë, atë konfliktualen.

Dhe ja tek vjen teologjia politike e Janullatosit! Çdo marrje spirituale aktualizohet me dhënien e një misioni në ankth. Predikimi politizohet duke përlëshuar përgjigje sa andej këtej, me një gjuhë e trajtim të tejkaluar për gjetkë, por gojëhapës për intelektualët e sotëm shqiptarë. Megjithatë, që të rrimë shtrembër e të flasim drejt, predikimet e Janullatosit e kanë tundimin për të bërë diçka të mbarë në gjuhën shqipe, a qoftë dhe për të thelluar mendimtarinë kishtare në Shqipëri.

Në këtë cektinë intelektuale në ortodoksinë shqiptare, me këtë shfytyrim të kishës vendore (me peshkopë nga Greqia dhe nga komuniteti mysliman), me një regjim kishtar kaq të centralizuar, me një veprimtari intelektuale kaq të kontrolluar, dhe me një diasporë shqiptare ortodokse urtësisht të zhbërë e në shërbim të interesave amerikane e myslimane, nuk ekziston sot në shqipe predikim më i fortë kishtar sesa ai i Janullatosit (Është i tillë pavarësisht se nuk ka vlera tekstuale, sepse i përkthyer nga greqishtja fjalë për fjalë në një zhargon kultist; pa art, pa liri prefesionale në gjuhë, pa shpengim shprehimor, me dobësi të dukshme gjuhësore). Thuani ç’të doni, ju të tjerët, e bjeruni teneqeve të shqiptarizmës…

Në këto predikime të Janullatosit, të cilat kanë nisur të botohen në libra shqip, nuk priten kërcime kulturore, domethënë të gjejmë atje problemin e përballjes së shqiptarit me Krishtin, atë që kërkojmë këtu. Kjo nuk ndodh sepse, nga njëra anë, teologu nuk është i lirë dhe, nga ana tjetër, autori nuk e njeh mirë shqiptarin.

Ungjilli i Janullatosit është i kompromentuar, prandaj dhe e improvizuar sjellja e tij me grigjën shqiptare. Ky realitet, kjo dhënie-marrje e përjetshme, këto shkëmbime të dhimbshme e të përditshme dhe, sidomos, epërsia e shumëfishtë e Njëshit në lidhjet e tij të ngushta e personale me shqiptarët, mbretërimi i njerëzores, pra, e pengon Janullatosin t’i futet shpirtit shqiptar.

Fola për ortodoksët sepse është zona ku lëviz lirisht, por jo se në komunitetet e tjera është bërë ndonjë gjë më e madhe në këtë lëmë. Përkundrazi, vështirësia shqiptare në përballje me krishtërimin është më e madhe gjetkë. Racizmi dhe mospranimi i tjetrit, që të përmendim vetëm një pikë të debatit të pamundur, është më i madh tek shqiptarët katolikë. Ndërsa përdorimi i fesë për politikë dhe përfitime personale e klanore është më i madh tek myslimanët e konvertuar në krishtërim. Ajmé për pabesinë.

Nëse konvertimet e pasdiktaturës do të ishin me të vërtetë me motive spirituale, me përjashtim të pak rasteve, tema e vështirësisë shqiptare për t’u pajtuar me krishtërimin do të ishte trajtuar prej vetë të sapondriçuarve. Përse jo? Ka mjaft myslimanë të konvertuar që i kuptojnë paq këto që rrihen këtu. Sa e ndershme do të ishte! Ku mërgoi e vërteta?

Problemi, atëherë, nuk është mungesa e potencialit intelektual, sesa ajo e lirisë. E pamundura në kulturën shqiptare. Liria e myslimanëve shqiptarë është njësoj e kompromentuar…

Militantizmi shqiptar

Për shumicën tonë tema “shqiptarët dhe krishtërimi” është çoroditëse në shqipen e pasdiktaturës. Ka dy harqe të mëdha, njëra histori e vjetër dhe tjetra e re, të cilat çojnë në të njëjtin qark, ashtu siç ka dhe dy marrje të mëdha, njëra e intelektualëve dhe tjetra e nacionalistëve, përsëri të shkrira mënjësh.

Sidoqoftë, për ata që kanë pak nder e kripë kjo temë zanon e ftillohet në banalitet, në një kohë kur për shumicën e intelektualëve shqiptarë tema rreh si zonë ndërdisiplinimi akademik, përplotësimi social, përmbushjeje patriotike dhe madje realizimi personal, edhe pse tepër bajate vitet e fundit.

Guxoj ta nis këtë ese me bindjen se tema e rrokur sot iu është shtuar temave seksuale për shumicën e intelektualëve shqiptarë: pavarësisht se ç’thonë vetmevete a me njëri-tjetrin shqiptarët privatisht, gjë që për shumë mbulon pjesën dërrmuese të cilësisë së tyre menduese e prodhuese, në publik duhet bërë ndryshe, për t’u shtirur e fshehur. Sepse seksualiteti është tema më politike në kulturën e sotme shqiptare.

Ja imagjinoni, për parantezë, një shoqëri shqiptare, një letërsi kombëtare, një mendimtari tonën, sidomos, me një përqasje më njerëzore të seksualitetit… Qameti! (Turp për kulturën tonë kjo, sepse përndryshe Shqipëria do të prodhonte më pak prostituta e prostitutë).

Njësoj, sado skandaloze për dëgjesën tonë, është dhe historizimi dhe doktrinimi i çështjes së shqiptarëve me krishtërimin, sidomos duke i mohuar debatin e ndershëm, sepse po na fytyron një mendimtari ndryshe, një kanon tjetër në kulturën shqiptare, një të vërtetë të rreme, një të rreme të madhe, duke shtyrë vonesa në ndërgjegjësimin e shqiptarit të sotëm, duke shtirë turp e frikë, që shqiptarët të druhen më tepër të ndryshojnë si njerëz, kur dihet se në historinë kulturore ndryshimet janë fillimisht vetjake dhe pastaj grupore.

Për brezin tim kjo temë, e shqiptarëve me krishtërimin, ishte fare e panjohur, duke ngjallur kësisoj pak kërshëri e më pak respekt në fillimivet 90, por ja që tanimë ka dalë fare jashtë kontrollit të arsyes, duke e humbur shenjën dhe përmbajtjen e emrit.

Tema e shqiptarëve në krishtërim, a e krishtërimit ndër shqiptarë, rreket në gjithçka historike, filologjike a folklorike, por asnjëherë në përmasën kryesore, e cila gjithmonë kapërcehet, me elegancë nga të hollët dhe me naivitet nga të tjerët: vështirësia kulturore e shqiptarit për të pranuar doktrinat dhe filozofinë e krishtërimit, pa të cilat nuk mund të ketë kthim a konvertim të një populli. Nuk qëllohet atje ku dhemb, pra, tek ato bindje, besore e shprehi të hekurta që e bëjnë të pamundur krishtëzimin e shqiptarëve, por ngjizet një gropë e madhe në letra, me një vrimë të zezë në qerthull.

Shumica e intelektualëve tanë, nga çka shkruajnë, besojnë në krishtërimin e shqiptarëve shtetas, por pa krishtëzimin e shqiptarëve njerëz. Besojnë në religjionin e lakmuar perëndimor (sipas tyre kjo kahje), por pa fenë e këtij religjioni, e cila nuk është dhe aq perëndimore, e kështu tatëpjetë…

Vetëm se teorikët fekthyes shqiptarë, autorë të mëdhenj e aktivistë jo të vegjël, nuk na thonë diçka: Cila është arsyeja (pengesa) kryesore për këtë plan kaq të vonuar? Sepse po bëhen pothuaj njëzet vjet që kur e lëçitën doktrinën e tyre dhe shumë prej subjekteve shqiptare po ikin për në botën tjetër – ku shkojnë vallë? - pa ditur se ç’do të bëhet me ne, jo me ata…

A janë institucionet e krishtërimit jashtë a brenda Shqipërisë vonuesit e mëdhenj?
A mos vallë po na sabotojnë fqinjët grekë e serbë?
Apo mos është shteti (laik) shqiptar që e shtyn? Apo mos janë shpenzimet që mund t’i dalin shtetit shqiptar prej një pagëzimi/banjëzimi masiv të shtetasve?

Përse intelektualët e predikimit të kthimeve, në shumicën e tyre ateistë, të mos ua thonë bashkëkohësve troç arsyen e moskonvertimit të shqiptarëve në Krishtërim? Nëse e kanë të vështirë ta pikasin, le ta nisin nga vetja, tani që janë në këmbë dhe i kanë katërqind…

Konflikti i jetës dhe mendimtarisë shqiptare me një jetë dhe mendimtari Tjetër është një e pamundur, aq e atillë saqë ka krijuar trazira të mëdha shpirtërore ndër autorë e aktivistë shqiptarë, i ka bërë të pendohen sa e sa herë për tezën e tyre të pamundur, pastaj i ka errësuar t’i kthehen prapë vetes, e pastaj prapë në erë, duke mos e shkëputur dot veten nga letrat (ideologjemat kolektive) shqipe, domethënë duke e çuar mendimtarinë e këtij brezi një një rreth vicioz, që të vazhdojmë të besojmë në një ëndërr të pamundur.

Unë them se vetëm ky fakt, pamundësia e intelektualëve shqiptarë për ta shkoqitur problemin mbas kaq vjetësh dështimi, ngërçi për të reflektuar publikisht mbi një të pamundur në kulturë, vetë kjo është një përgjigje e kthjellët. Po pse ashtu?

Kemi nevojë të flasim mbi këtë temë. Ju lutem shumë! Duhet folur jo vetëm se tema e shqiptarëve në krishtërim ka shkaktuar viktima në letrat e këtij brezi, por se predikuesit e një feje të pamundur iu kanë mohuar të vërtetën shqiptarëve, duke ruajtur për vete pozita që vijnë ndesh bash me mënyrën e jetesës që këta iu sugjerojnë të shumtëve. Jemi dëshmimtarë se thirrjet që iu bëhen shqiptarëve të konvertohen në krishtërim janë një copë e politikës së pacipë shqiptare.

Shumica e intelektualëve të këtij brezi mohojnë qëllimisht problemin që kushtëzon një kontakt të mirëfilltë kulturor: ndeshjen e një kulture antikristiane me krishtërimin.

Si ka mundësi që një e pamundur e tillë, siç është krishtërimi për shqiptarët e sotëm në grup, të synohet si ëndërr për të gjithë? Cila shoqëri e kultivuar beson e synon politikisht ëndrra të tilla? (A e shihni se ku na kanë çuar?)

Përveç disa çasteve në rrahjet shkrimore të dy-tre intelektualëve shqiptarë, pjesa dërrmuese e temës mbi shqiptarët dhe krishtërimin i shmanget si djalli temjamit të vërtetës tejkaluese, jo asaj naives dhe spekullatives se “krishtërimi nuk ka hedhur rrënjë ndër shqiptarë”, por kësaj të sotmes që ishte dje e do të jetë dhe nesër, se diskursi mbi përballjen e shqiptarëve me krishtërimin e ekspozon kulturën shqiptare në themel, sfidon ngrehinën tonë nacional-komuniste, nën hijen e së cilës mbahemi sot si komb dhe shoqëri, dhe përmbys simbolet institucionale të krenarisë shqiptare (nderi, besa, e dokrrat e tjera), pikërisht sepse i përkthen ato… Lakuriq!

Që të flasë dikush sot mbi këtë temë me ndershmëri dhe ndjeshmëri, domethënë tejet traditës së sotme historike e filologjike shqiptare, e përtej aleancave politike të bëra a të shpresuara, nuk ka rrugë tjetër veçse të pranojë lakuriqësinë e së vërtetës, tek me pështymat shqiptare, se kontakti shqiptaro-kristian është i pamundur pikërisht se është çështje e një mentaliteti grupor tmerrësisht të fuqishëm, prandaj dhe në shmangie e kurrë në shtjellim. Kushdo që do të flasë ndryshe mbi këtë temë do të përbaltet, do të urrehet e do të anatemohet. Sepse thotë të vërtetën!

Janë tepër të rralla konvertimet e sinqerta të myslimanëve shqiptarë, ato raste që i kundërvihen kësaj të vërtete me hirin e së Vërtetës. E them këtë me përgjegjësi e çmim. Të interesuarit duan të na bëjnë të besojmë se jemi qorra, sepse ashtu na duan. I kemi veç sytë katër, dhe jemi pjesë e një bote kaq të vogël shqiptare ku e njohim mirë njëri-tjetrin.

Dihet mirë se me çfarë motivesh ekonomike, politike e emocionale po luhet një lojë kaq e rrezikshme për historinë e një populli; në një territor historikisht të përdorur…

Është pikërisht mendësia e ngurtë e shumicës dërrmuese shqiptare ajo që e thellon humnerën me krishtërimin dhe, meqë i duan bashkë, me mënyrën perëndimore: urrejtja brendashqiptare, racizmi brendashqiptar, mospranimi e keqtrajtimi i tjetrit shqiptar, diskriminimi i të tjerëve shqiptarë, pamundësia për të pranuar natyrën njerëzore me emocionet, kërkesat dhe larminë e saj, për të mos shkuar pastaj tek qëndrimet dhe bindjet e shqiptarëve si grup ndaj kombësive dhe racave të tjera, ndaj kafshëve, ndaj natyrës… E të tjera.

Kjo mendësi shqiptare është kaq sfiduese saqë ka krijuar një tru kolektiv; lëvizjet publike në botën shqiptare bëhen si të kompjuterizuara, prandaj dhe dëshirat shqiptare, sidomos në rrekjet me krishtërimin si filozofi publike, nuk kërkohen fare, as përfillen kur shpërthejnë, por i blatohen altarit të trurit kolektiv, duke i shenjtëruar marrëzitë.

Është militantizmi i famshëm shqiptar…