Kulti i Janullatosit në statutin e ri (16)

Finalizimi i misionit

Sikur të mos mjaftonin gjithë këto manipulime e shkelje kanonike, të cilat u shënjuan e u renditën përmbledhtas në këta kapituj, statuti i ri përmbyllet me një kanosje: Nenet 1-6 të këtij statuti nuk mund të ndryshohen apo të suprimohen… (Neni 70, 2006). Është fjala për disa nene me përmbajtje të kthjellët politike: Në nenin 1 është shtuar flirti “me Patriarkanën Ekumenike”, në nenin 2 hiqet juridiksioni i KOASH-it mbi shqiptarët ortodoksë jashtë Shqipërisë, duke i dhënë Stambollit të drejta të përhershme mbi diasporën shqiptare, ndërsa në nenin 4.1 shtohet një nen ku i jepen të drejta të përjetshme Fanarit për të të ndërhyrë në territorin e Shqipërisë. Përderisa nenet 1-6 kyçen me përdhunë, statuti është i ngrirë kryefund, sepse kësisoj mbrohen edhe ato nene politike që nuk përfshihen në gjashtë nenet e para, por që burojnë prej tyre.

Neni 70 është kontradiktor edhe për faktin se në nenet 1-6 të statutit të ri bëhen përcaktime mbi nenet 10 dhe 24 të Kushtetutës së Shqipërisë. Nëse në një të ardhme këto nene e raporte të shtetit me komunitetet fetare ndryshojnë në Kushtetutë, si mund të mos ndryshohet Statuti, atëherë? Ndërsa kjo nuk parashikohet në statut, një gjë është e qartë, se neni 70 e lë luftën mbrapa në komunitetin ortodoks të Shqipërisë. Statuti e var kishën shqiptare pezull tek patrikana greke, aq sa potenciali i ndarjes së KOASH-it mëdysh është një nga tundimet që po i trashëgohen brezave. Është fjala për ata që do të dëshirojnë një kishë me tipare të plota vendore, ashtu si kishat e tjera autoqefale, në kundërshtim me ata që do të përpiqen të trashëgojnë të patrazuar nenin 70 të statutit të 2006-ës, nga frika se mos Janullatosi i mallkon së larti, atje ku e kanë burgosur ndërthurjet e interesave politike në një kulturë të mistershme. Për parantezë, Fanari mbijetoi këtë shekull falë këtyre përplasjeve brendaetnike në gjeopolitikën ortodokse…

Tejet slloganëve të Janullatosit, se statuti i ri qenka një përmirësim dhe plotësim i të mëparshmit, statuti i 1950-ës është më drejt: Këshilli Mikst mund të modifikojë nene të këtij Statuti që nuk u referohen dogmave, kanoneve dhe traditës së shenjtë; gjithashtu mund të bëjë dhe shtesa nenesh... (Neni 50, 1950). Si rrjedhojë, kanosja për mosndryshim të neneve mbi karakterin e kishës vendore nuk vjen nga statuti i mëparshëm shqiptar. Për hir të së vërtetës, ky nen nuk gjendet as në statutin e kishës greke e asgjëkundi në statutet e kishave ortodokse.

Në praktikën kanunore të kishës ortodokse, sidoqoftë, burim për statutet e reja nuk janë statutet e mëparshme, por e drejta kanonike, sistemi sinodik i ortodoksisë dhe nevojat e kishës, siç pamë në nenin 50 të statutit të 1950-ës më sipër. Ky kërcënim i vrazhdë në mbyllje të statutit të 2006-ës është pasojë e politizimit të shërbesës ortodokse në kishën shqiptare. Është edhe shpërblesë ndaj Fanarit dhe shtetit grek për kultizimin e Janullatosit në Shqipëri. Mbi të gjitha është dyfytyrësia e kryepeshkopit grek, i cili i përdor statutet shqiptare sipas interesave të tij personale e atyre politike të dërguesve, sepse neni 70 i 2006-ës, ndërsa është i kundërt me statutin e 1950-ës, është i ngjashëm me statutin e 1929-ës: Në as nji mënyrë nuk munt të ndryshohen, të modifikohen ose të abrogohen artikujt 1, 2 e 3 (Art. 63, 1929). Vetëm se është ndërsjellë e përshtatur sipas projektit politik të misionit.  

Ky detaj e rëndon shumë qëndrimin kishtar të Janullatosit në Shqipëri, sepse ai nuk mund të çlirohet nga neveria ndaj kishës sonë kombëtare, prandaj dhe merr hak duke e shkelur të drejtën kanunore e duke u përleshur me nacionalizmat shqiptarë të viteve 1920, përderisa kërkon mosndryshim të neneve që përcaktojnë fytyrën kombëtare të një kishe vendore. Kjo është shumë paradoksale, veç, sepse vetë kisha shqiptare e ka korrigjuar atë nen qysh në vitin 1950, atëherë kur Janullatosi ishte anëtar 24/7 i shoqatës parakishtare Zoi! Nga ana tjetër, ata që bërtasin në botën shqiptare e na kërcënojnë për moscënimin e tre neneve të para të statutit të 1929-ës, nuk janë nga komuniteti ynë, por nga klane myslimane, të imponuar gjithmonë nën statusin e tyre shekullar, me të cilët ortodoksët nuk kanë asnjë lidhje, përveç përbashkësisë së imponuar nga fati. Si mund ta justifikojë Janullatosi nenin për mosndryshim të gjashtë neneve të para, atëherë? 

Neni 70, si dhe gjithë statuti i ri, na kujton regjimin kishtar të juntës në Greqi, atëherë kur u shfuqizua statuti kanonik i 1943-it dhe u hartua e u imponua (nga Koconis, Janullatos & Co) statuti antikanonik i 1969-ës, duke e centralizuar kishën e duke mpirë karakterin kolegjial të saj. Madje zoikët kujtuan se ai statut do të ishte i përjetshëm atje, por ja që mbas rënies së kryepeshkopit të paligjshëm J. Koconis, kisha greke u kthye në rendin kanonik të mëparshëm, duke e shfuqizuar statutin e 1969-ës, e duke modifikuar me nxit statutin e 1943-it, për të fuqizuar statutin “provizor” të 1974-ës. Në vijim u punua imtësisht për dy vjet për të përpiluar e ligjëruar statutin ditëgjatë të 1977-ës, ai që vijon ende sot.

Dhe megjithatë, edhe ky statut kaq i menduar e i punuar, nuk u fuqizua nga sinodi grek se ishte i përkryer e i përjetshëm, por me modestinë dhe ndjesinë e së kufishmes në përvojën tonë kishtare: Sigurisht që dhe ky Statut, si krijesë njerëzore, ka mungesat e tij, por ato janë pa dyshim më të pakta sesa në tekstet statutore të mëparshme të Kishës sonë, qysh nga shpallja e autoqefalisë e këtej (Καταστατικός Χάρτης της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1977, f. 10).

I njëjti qëndrim, mbi aspektin njerëzor e të përkohshëm të statutit, u shpreh edhe nga kryepeshkopi i sapozgjedhur i Athinës javën e kaluar. Janullatosi na ka hedhur kaq poshtë, saqë prurje të tilla nga Greqia duhen përqafuar e nënvizuar: Duhet të pranojmë se Statuti, i cili përcakton juridikisht kufijtë e funksioneve kishtare, ishte nga më të mirët. Por tridhjet vjetët që kaluan qysh nga fuqizimi i tij imponojnë pashmangshëm nevojën për ndreqje e shtesa, apo vlerësimin e atyre mundësive që statuti parashikon, por që gjer sot nuk janë vlerësuar. Si rrjedhojë, duket sheshit se bëhet fjalë për një çështje me të cilën Kisha jonë gjithashtu duhet të angazhohet (Nga “Fjala e fronëzimit” të kryepeshkopit të Athinës dhe gjithë Greqisë, Jerónimos, 16 shkurt 2008, në www.ecclesia.gr).

Si ka mundësi, atëherë, që statuti shqiptar, me gjithë ato shkelje të frikshme kanonike, me tërë ato mungesa, rrëshqitje llogjike e luhatje gjuhësore, një tekst i çmendur, pra, të na imponohet si i përkryer e i pandryshueshëm? Nëse i bindemi Janullatosit, ku t’i çojmë shkronjat që kemi mësuar? Po këto dëshmi nga kisha motër e Greqisë, çfarë t’i bëjmë?

A mund ta përfytyronim Janullatosin të shpërfytyruar, të thoshte fjalë si këto që cituam më sipër nga Sinodi i Shenjtë i Greqisë dhe nga kryepeshkopi i Athinës? Unë s’e bëj dot. Formulime të tilla do të ekzistonin vetëm nëse KOASH-i qeverisej nga Sinodi dhe çlirohej nga kulti dhe marrëzia e Njëshit. Sepse vetëm statuti i Janullatosit nuk ka mungesa, prandaj dhe kërkon nga brezat e ardhshëm të mos bëjnë asnjë ndryshim, për të kryer ato punë politike që zoikët s’i bënë dot as në Greqi. Dhe përderisa Janullatosi jeton në ngërçin dhe ethet e një skëterre që e ka krijuar vetë, na sendërgjon nene për të trashëguar përçarje e luftë në komunitetin ortodoks të Shqipërisë.    

                                   *  *  * 

Në njëvjetorin e ngjarjeve të nëntorit 2006, gazeta e Janullatosit përhodhi një shkrim pa autor, pa e thënë nëse ishte replikë ndaj nesh, por duke përfunduar se statuti i ri “sheh nga e ardhmja” (Ngjallja, nëntor 2007, f. 7). Kundrimi nga frëngjitë e së ardhmes imagjinare pajtohet plotësisht edhe me këtë sprovë, siç u kallëzua këtu tre muaj para këtij numri panegjerik të gazetës, e cila në fakt u botua me vonesë, në fund të dhjetorit 2007. Statuti sheh nga e ardhmja, përderisa misioni i Janullatosit sheh nga e kaluara, siç pamë në kreun e mëparshëm mbi çensurën fanarjote në botime e në lexim, e siç lexohet përgjatë këtyre kapitujve.

Shkrimi mbi njëvjetorin ka për nëntitull këtë shënim: Një vit më parë, krahas dorëzimit të 3 episkopëve të rinj, u mblodh Asambleja Kleriko-laike e Kishës, që mbështeti Statutin e ri, i cili u aprovua sipas kanoneve më 6 nëntor 2006 nga Sinodi i Shenjtë (Ngjallja, nëntor 2007, f. 1). 

Edhe pse gjithçka është në rregull, në numrin tjetër gazeta befason duke e tërhequr këtë formulim, e duke përlëshuar një korrigjim: Në gazetën “Ngjallja” të nëntorit, në shkrimin “Përvjetor ngjarjesh të shënuara”, faqja e parë, nëntitulli, të lexohet “Një vit më parë, u mblodh Asambleja Kleriko-laike e Kishës, që mbështeti Statutin e ri, i cili u aprovua më pas sipas kanoneve më 6 nëntor 2006 nga Sinodi i Shenjtë, si dhe u dorëzuan 3 episkopë të rinj” (Ngjallja, dhjetor 2007, f. 10).

Përse vallë ky korrigjim special? Ku është ndryshimi midis lajmit fillestar dhe këtij të pasmit? Formulimi i mëparshëm “krahas dorëzimit të 3 episkopëve”, me atë më vonë “si dhe u dorëzuan 3 episkopë”, nuk ka fuqi të krijojë kontradikta, sepse tek e fundit është gazetë, ku lajmi është sjellë në plotësinë e tij dhe informacioni nuk është manipuluar. Nuancat janë të zbehta dhe asgjëkundi do të shtrëngonin ngërçe të tilla. Këtu ka një mani për akribi juridike, pikërisht ajo që mungon në Statutin e Kishës; atje ku duhet të ishte dhe s’është…

Këto dy shënime duan të thonë se aktet historike të nëntorit 2006 ishin protokollare, sepse vendimet ishin marrë qyshparë. Janullatosi udhëtoi enkas në Stamboll para vendimeve të nëntorit, për të prezantuar tre arqimandritët para patrikut Vartholomeos, gjë që do të thotë se ai shkelte jo vetëm autoqefalinë shqiptare, por dhe kandidatët e tjerë, përderisa çdo gjë ishte vendosur. Këtë vendimmarrje para votimeve e thotë me sinqeritet numri i Ngjalljes së nëntorit 2007. Mbledhja e Asamblesë dhe e Sinodit kishte të njëjtat funksione si në çdo regjim totalitar, ku përdoren votat “njëzëri” për t’u bërë më agresivë në histori. Sa qesharake është gazeta e Janullatosit…     

Korrigjimi i mësipërm thërret se historia e kishës shqiptare nuk shkruhet sipas fakteve në kohë, por sipas kujtesës së personazhit parësor. Është kujtesa e Janullatosit, i cili kur shtrëngohet të paraqesë faktet, e riprodhon të vërtetën ashtu siç e përjeton sot, jo ashtu siç ka ndodhur dje. Është kjo lidhje e veçantë me kujtesën që e bën Janullatosin të këmbëngulë me sinqeritet, deri në agresivitet. Mashtruesi nuk beson se po kryen manipulim të historisë, sepse ai i beson kujtesës, edhe pse faktet janë manipuluar në kujtesën e tij; nga vetë sëmundja e tij. Lexoni dy shënimet e mësipërme, nga e njëjta gazetë, për të njëjtën ngjarje.  

Historia na ka mësuar të mos dëshpërohemi nga manipulimi i saj, sepse mashtruesit kanë një veti të përbashkët, njësoj si në kriminologji: krimineli i lihet shkujdesjes dhe dokumenton shenja, gjurmë a dëshmi që e ekspozojnë, edhe pse kjo është e vetmja gjë që ai s’e uron kurrë t’i ndodhë. Sepse e njëjta gazetë e dhjetorit 2007, ajo që bën korrigjimin qesharak, ka rrëshqitur në dy ekspozime të tjera: Përveçse u diskutua [në Asamble] për çështje të ndryshme, kulmi i veprimtarisë së saj ishte shqyrtimi nen për nen, diskutimi dhe më pas pranimi unanimisht i Statutit të ri të Kishës. Në vitin 1993, një tjetër Asamble kishte aprovuar dispozitat statutore, mbi bazën e të cilave u zhvillua veprimtaria e Kishës sonë në këto vite (Ngjallja, dhjetor 2007, f. 7).

Të dyja janë gënjeshtra, por e dyta thërret më shumë se s’ka nevojë për dëshmimtarë. Sepse para statutit të 2006-ës KOASH-i nuk funksionoi vetëm sipas një dispozite të 1993-it, mbi shtetësinë e Janullatosit, siç manipulon Ngjallja, por sipas tri dispozitave të 1996-ës, sidomos, të cilat zhduken dhe nuk përmenden fare! Ka kaluar vetëm një dhjetëvjeçar dhe misioni s’e ka për gjë ta manipulojë kohën. Si ka mundësi që ndryshimet statutore të vitit 1996 të mohohen kaq dhunshëm dhe të mos flasë njeri, në një kohë kur në asamblenë e 1996-ës morën pjesë rreth 200 klerikë e laikë shqiptarë? Për parantezë, ato shtesa të 1996-ës ne i kemi publikuar në sitin tonë shqiptarortodoks.com, në fund të Statutit të 1950-ës. U komentuan madje edhe në këtë debat, në kapitujt 11, 12 e 13. 

Manipulimi i historisë së komunitetit tonë nga Janullatosi, sidomos për ato fakte që dëshmohen lehtë, bëhet më i rrezikshëm për vetë fatin e tekstit autentik të Statutit të 2006-ës, i cili nuk është botuar ende! Edhe pse hymë në vitin e dytë të tij, statuti i ri mbetet mister. Ky dokument “finalizues”, siç është pagëzuar nga misioni grek në Shqipëri, nga njëra anë trajtohet si jashtë kohe, për arsyet që kemi cekur përgjatë këtij leximi, ndërsa nga ana tjetër fshihet e s’botohet… Një manipulim i tillë i informacionit të freskët na përmend nga gjumi ku na ka hedhur kulti i Janullatosit sot, sepse vetëm kulti ka të drejtë të gënjejë e të shkelë. Nëse Janullatosi nuk funksiononte si i kultizuar në fron, si mit në rajon, siç na e kanë imponuar grekët dhe ndërkombëtarët, kush do t’i besonte gënjeshtrat e tij? Kush do të heshtte për administrimin privat të financave të kishës shqiptare? Nëse ai nuk përdorte fuqitë jo kishtare, sidomos atë ekonomike, kush do të më kërkonte mua të mos shkruaj këto që kallëzoj, por të hesht e madje të mohoj çka kam shkruar, e t’i kërkoj falje publike atij që ka zënë vendin e Zotit në Shqipëri? Ajmé!  

Për më tutje, tejet lidhjeve personale e klanore që ka krijuar Janullatosi në Shqipëri këta dy dhjetëvjeçarë, guximi dhe ndërhyrjet e të leshtëve në mbrojtje të tij janë pasojë e çorientimit që shkakton kulti. Por, pyes, kur Janullatosi gënjen për atë që ndodhi para një viti, siç dëshmohet në shënimin dhe “korrigjimin” më sipër, ai e ka më të lehtë të gënjejë për çka ndodhi në vitin 1996, prapë siç dëshmohet në të njëjtën gazetë. Dhe ja kryepyetja: Nëse në këto dy raste kemi dëshmi, çfarë mund të themi për Statutin e 2006-ës, i cili nuk është botuar ende dhe nuk mund ta faktojmë se e kemi si dokument? 

Statuti i 2006-ës nuk është botuar as në gazetën Ngjallja, e as si libërth nga botimet e KOASH-it. Nuk është publikuar as në faqen e kryepeshkopatës online. Edhe kjo kopje që kam siguruar unë është e përmbysshme, pikërisht se statuti i votuar “unanimisht”, siç thuhet në gazetën Ngjallja më sipër, apo “njëzëri”, siç thuhet në fund të statutit, domethënë me heshtje, as me ngritje dore, është ai tekst që Janullatosi a të tjerë mbas tij do të mëtojnë se ishte a s’ishte. Kush mund ta dëshmojë se ishte ky dhe jo ai tekst?  

Është bërë traditë që statutet e reja ortodokse botohen në gazeta kishtare a shtetërore, në varësi të përvojës ortodokse dhe raporteve me shtetin. Në fakt, rëndom statuti hyn në fuqi mbasi botohet diku. Le të marrim për shembull kishën ortodokse të Greqisë: Ky statut hyn në fuqi mbas botimit të tij në gazetën qeveritare (Neni 75, 1977). Përse Janullatosi na e fsheh statutin e tij, atëherë? Rreziku i shndërrimit të statutit shqiptar në palimpsest, atje ku mund të fshihet teksti ekzistues për të kërryer tekstin fillestar, i cili nuk dihet se çfarë nenesh të tjera antivendore e antishqiptare mund të ketë, bëhet edhe më real në nenin 70, sepse ky ngrin me kritere jo kanonike gjashtë nene që fytyrojnë një kishë vendore. Kur do të botohet Statuti? 

   

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (15)

Çensura fanarjote në Shqipëri

Në statutin e 2006-ës pohimet ndaj kultit të Janullatosit kundërpeshohen me mohime ndaj lirisë së ortodoksëve. Kulti është i vetëdijshëm për brishtësinë e tij, përderisa statuti pohon duke shkelur të drejtën kanonike, prandaj dhe nxiton të mohojë, për të ndrydhur kësisoj ndërgjegjësimin e grigjës, për të kyçur reagimet thellë në shpirt. Le të heshtim që të flasë, buçasë e kërcasë zëri totalitar: “Të gjithë Orthodhoksët e Shqipërisë janë të bashkuar rreth Kryepiskopit Anastas!” Pohohet kultizimi, prandaj dhe mohohet e vërteta.

Një nga shembujt e pohim-mohimit është neni 50 i statutit të ri, fjalinë e parë pohore të të cilit e trajtuam në kreun e kaluar, për të mbërritur tanimë në fjalinë e dytë mohore: Nuk lejohet të qarkullojë literaturë në ambientet e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë pa miratimin e autoritetit kishtar kompetent (Neni 50, 2006).

Këtu kemi një mëkrejsë zoike, sepse për herë të parë në një dokument kanonik Kisha përkufizohet si “ambiente”. Ky nen mund të kuptohet vetëm përmes greqishtes, ose, më saktë, përmes zhargonit të organizatave parakishtare atje. Kujtoni një nga shprehjet kultiste në Greqi: “Ai mjedis është shpirtëror”, për të klasifikuar famulli të ndryshme ortodokse nga pozita brendagrupore, duke përjashtuar ato famulli që, sipas kultistëve, s’paskan spiritualitet.   

Kisha është kthyer në një mjedis kulti, siç po e analizojmë në këtë trajtesë, ashtu siç e gjejmë në nenin 50. Vetë Janullatosi ndodhet në një pozitë kaq ekspozuese psikologjike në Shqipëri, saqë një kishë të tërë autoqefale e pagëzon “ambiente”, duke rënë në terminologjinë e juntës.  Edhe pse në fund të shërbesës, ai duket se ka probleme me përkufizimin e Kishës si nocion, njësoj si regjimi kishtar i viteve 60 në Greqi. Kjo është pema e Njëshit, kur ai e zhbën sinoditetin dhe kolegjialitetin e ortodoksisë, duke rënë në gafa të tilla kanonike, për të ekspozuar cektinën e tij eklisiologjike.

Dhe nga njëra gafë, i brishti kërcen tek tjetra. Kush është “autoriteti kishtar kompetent” në nenin 50? Statuti ia ka përngjitur kryepeshkopit kompetencat e sinodit, prandaj dhe vetëm Janullatosi ka të drejtë të vendosë se çfarë librash lejohen e çfarë ndalohen në komunitetin ortodoks në Shqipëri. Faktikisht, çdo botim i kishës ortodokse këta dy dhjetëvjeçarë nuk ka miratimin e Sinodit, por emrin personal të Janullatosit! Kjo sjellje totalitare bëhet më vetëpërshkruese kur ai e shekullarizon kultin e tij, duke shënuar në këto miratime papnore titujt e dikurshëm akademikë (Prof. Dr.), në një kohë kur kjo nuk ndodh në praktikën ortodokse. Asnjë primat ortodoks nuk përdor titujt akademikë në kishë.

Përse nuk i vë titujt akademikë në nënshkrimet e tij patriku Vartholomeos, për shembull, i cili është më i arsimuar e më i ditur madje se Janullatosi?
Përse nuk e bënte këtë kryepeshkopi i Athinës Kristodhulos, i cili ishte kishërisht më i arsimuar, muzikor e liturgjik i mirëfilltë, e madje më popullor e më aktiv se Janullatosi në kishë?
Përse nuk i vë titujt akademikë kryepeshkopi i kishës greke në Amerikë, Dhimitrios, i cili vetëm pak më parë ishte profesor në disa universitete amerikane?
Përse nuk bën kështu mitropoliti i Dioklisë, teologu më i njohur i kishës ortodokse në Perëndim, Kallistos (Ware), i cili madje si profesor në Oksford për gjysmë shekulli do të kishte më tepër arsye ta bënte?
Jo! Këta, dhe të tjerë që nuk nxen këtu t’i përmendim, nuk i shënojnë titujt akademikë as në protokollin kishtar e as në librat e tyre. Sepse ata burra kishtarë që ndihen të realizuar, nuk kanë pse të mbeten në komplekse të kapërcyera të natyrës njerëzore.     

Urojmë që kryepeshkopi më në fund të gjejë fuqi të ndreqë disa gjëra që e kanë ekspozuar keq në Shqipëri. Të gjejë paqe me të tashmen dhe të përdorë vetëm titujt kishtarë, ashtu si gjithë hierarkët kanonikë të ortodoksisë sot. Për më tej, të harrojë formulën papnore në botimet kishtare dhe ta lerë kishën shqiptare të marrë frymë. Nëse nuk mundet të botojë libra pa formulë miratimi, të paktën të respektojë Statutin, të cilin e bëri siç deshi: Sinodi i shenjtë miraton literaturën me përmbajtje fetare, e cila mund të qarkullojë brenda famullive, manastireve apo institucioneve të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë (Neni 12.h, 2006).

Ky nen është i rremë shumë. Jo? Më gjeni një libër të botuar nga KOASH-i këta dy dhjetëvjeçarë, që të ketë miratimin e Sinodit të Shenjtë, siç e kërkon neni 12.h më sipër. Asnjë botim! Kush është “autoriteti kishtar kompetent”, atëherë? Sinodi, siç mashtrohet në nenin 12.h këtu, apo kryepeshkopi, siç lexohet në faqen e parë të çdo botimi të KOASH-it këto vite?

Ndodhemi para një situate klinike, siç është çdo mjedis manipulimi mendor. Mund të jetë tempull, mund të jetë një grupim politik, mund të jetë një fis, mund të jetë një familje, mund të jetë një çift, mund të jetë një marrëdhënie midis dy miqsh, mund të jetë një lidhje intime midis dy qenieve, por sidoqoftë, shenjat janë njësoj. Manipulimi mendor pjell abuzimin dhe sjell një gjendje klinike, si kjo që përpiqemi të zbardhim këtu. Kemi për subjekt statutin, por në thelb përballemi me një njeri pseudo, i cili në vend të përkorjes dhe shërimit, mëton që t’i falet gjithë bota. Është i njëjti pseudo që na e imponuan si ndriçimtar e paqebërës në rajon, që të ngrihet e të na shpallë sot çensurën e leximeve në komunitetin ortodoks. 

Një politikan që nuk ishte i denjë as për mitropolit në Greqi, na u imponua në Shqipëri me metoda të vrazhda jo kishtare si kryepeshkop, por që ende vuan të kaluarën dhe përpiqet të bindë veten dhe të tjerët se është i aftë për primat, prandaj dhe çdo gjë duhet të kalojë prej tij, me emrin e tij, në hijen e kultit të tij, madje dhe çdo libër ortodoks.

I përmbytur në një hyjnajë të tillë, i kultizuar nga ndërthurjet politike në Shqipëri, Janullatosi ka çaste kur përmendet dhe përpiqet të ndreqë diçka në veprën e tij kishtare. Ai sajon një nen se sinodi duhet ta bëjë miratimin e botimeve, por më vonë nuk e lë as sinodin, sepse statuti është për shqipot, jo për atë. Për parantezë, trazirat shpirtërore të Janullatosit lexohen dhe në përkufizimin që i bën Kishës në nenin 12.h, duke e perifrazuar si “famulli, manastire apo institucione”, në tentativë për t’u përafruar me eklisioligjinë ortodokse, ndërsa në nenin 50 lajthit krejt dhe e quan “ambiente”…  

Duke i dhënë Sinodit këtë kompetencë mbi botimet, në këto çaste sinqeriteti Janullatosi dëshmon një grimë dëshire për t’u kthyer, edhe pse prapë është jashtë praktikës ortodokse. Sepse nuk është e domosdoshme që Sinodi të miratojë çdo botim ortodoks, a të shpallë se ky libër duhet lexuar, ndërsa ai tjetri jo. Përse nuk ndodh kjo në kishat e tjera autoqefale? Përse nuk ekziston një nen i tillë në statutin e Kishës së Greqisë?

Në të kundërt, rreth 95% e literaturës ortodokse në Greqi qarkullon jo vetëm pa miratimin e Sinodit, por nga shtëpi botuese jo kishtare, të cilat janë private. Shkoni në një librari me libra teologjikë atje, dhe hapni faqet e para të çdo libri. Nuk do të gjeni asnjë formulë miratimi. Pastaj shkoni në vetë librarinë e Kishës së Greqisë, ku do të konstatoni se shumica dërrmuese e librave nuk janë botime të kishës, por ato libra që keni prekur pak më parë në libraritë private, pa miratimin e Sinodit. Por edhe ato libra që dalin nga botimet e kishës, në shumicën e tyre nuk kanë miratim nga Sinodi, përveç ndonjë teksti zyrtar, brenda arsyeve praktike gjithmonë, por jo se e kërkon Statuti. Sidoqoftë, as që bëhet fjalë të gjejmë ndonjë libër të kishës greke me miratimin e kryepeshkopit të Greqisë. Në disa libra kryepeshopi mund të bëjë një shënim parathënës, brenda praktikës librore gjithandej, por kurrën e kurrës miratime papnore.   

Le të shtojmë se vitet e fundit Janullatosi ka nisur të botojë e ribotojë disa libra të tij në Greqi, por asnjë prej tyre sjell lejën e “autoritetit kishtar kompetent”. Për më tutje, ato libra nuk botohen nga botimet e Kishës së Greqisë, por nga shtëpi botuese private, siç ishte private vetë shoqata Porefthentes (Πορευθέντες), e cila i botonte librat Janullatosit kur atë nuk e përfillte kush në Greqi. Përse librat e Janullatosit nuk kanë miratimin e Sinodit a kryepeshkopit të Greqisë? Për më tej, përse librat e tij botohen nga botime e shoqata ortodokse private, të cilat nuk janë nën juridiksionin e hierarkisë? A nuk e ndalon statuti i ri shqiptar diçka të tillë? Standard i dyfishtë!

Në Greqi do të kishte më tepër justifikime për çensurë, sepse atje ekzistojnë edhe tri-katër kisha të tjera ortodokse, me sinode paralele, të cilat nuk e njohin kishën zyrtare. Atje madje ka disa shoqata ortodokse me shtëpi botuese shumë më të fuqishme sesa botimet e kishës zyrtare, të cilat madje janë kritikuese ndaj hierarkisë. Dhe megjithatë, kisha nuk shpall çensurë në Statut. Në të kundërt, statuti i ri shqiptar kërkon që çdo botim ortodoks të ketë miratimin e Sinodit, i cili prapëseprapë nuk është “autoriteti kishtar kompetent”, sepse në praktikë Janullatosi e shkel edhe Statutin, e tok me të dhe Sinodin, dhe vë emrin e vet duke e damkosur çdo libër.

Edhe diktatura nuk i imponoi dot një ligjë të tillë kishës shqiptare, sepse neni 20 i 1950-ës është shumë më i butë: Çdo botim me përmbajtje fetare kishtare, nuk mund të vihet në përdorim në Kishën Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, pa pëlqimin dhe miratimin e Sinodhit të Shenjtë (Neni 20, 1950). Sidoqoftë, ky nen nuk bën ndalim leximi për besimtarët, sepse nuk përdor marifetin e termit “ambiente”. Për më tej, flet për botime fetare, duke i lënë ortodoksët të lirë të lexojnë letërsi e gjithçka tjetër të vyer. Hierarkia jonë u shtrëngua nga regjimi të kufizojë literaturën që mund të ishte antikomuniste, por nuk ra kaq poshtë sa misioni grek. Në fakt, nuk kam parë asnjë botim të asaj periudhe që të ketë formula papnore të kryepeshkopëve të atëhershëm, siç po bën Janullatosi sot.

Nëse shkojmë më mbrapa, në statutin e kishës shqiptare të vitit 1929, formulimi mbi literaturën ortodokse është edhe më i pranueshëm: As nji libër nuk mund të përdoret në Kishë pa pëlqimin zyrtarë të Sinodhit kështu dhe në shkollë, për mësimin e Fesë Orthodhokse pa pëlqimin zyrtarë të Sinodhit dhe të Ministrisë s’Arësimit (Art. 7, 1929). Ky nen flet për përdorim, sepse bëhet fjalë për libra zyrtarë (liturgjikë e biblikë), në një kohë kur ekzistonte ankthi i përdorimit të shqipes në kishë dhe i ndalimit të greqishtes, të cilën populli i pamësuar e i manipuluar e deshte më shumë se shqipen në shërbesa. Sidoqoftë, ky nen nuk e kufizon leximin e ortodoksëve.

Duke e përqasur temën me nenet përkatëse të statuteve të kaluara shqiptare, neni 50 mbi botimet na ka çuar shumë mbrapa, në vitet 1910! 

Ky nen shpall çensurë dhe në leximet ortodokse, në një kohë kur dihet se pa përkthime të reja kisha shqiptare nuk mund të ketë bibliotekën e saj në shqipe. Mirëpo, tejet ndalimeve, librat e kishës zyrtare janë shumë të paktë. Le të kujtojmë se fjala e fronëzimit të Janullatosit në vitin 1992 premtoi “lepuj me petrahilë”… Nga mënyra se si formulohet premtimi mbi botimet në atë fjalë, sot duhet të kishim të paktën 100 libra ortodoksë në shqipe. Ku janë?   

Me dogmën “nuk lejohet të qarkullojë literaturë”, dhe duke mos e përcaktuar se çfarë, neni 50 na krijon shqetësime të tjera. Me këtë nen të rinjtë, seminaristët dhe besimtarët lidhen në mëshirë të njërit a tjetrit klerik mendjehapur a mendjembyllur, sepse në praktikë nis hartimi i listës së librave të ndaluar. Me “literaturë” mund të themi shumë, pa lënë jashtë letërsinë shqiptare e botërore, si dhe teorikët kulturorë me vlera universale, pa të cilët nuk mund të kemi përqasje ndërdisiplinore në kulturën shqiptare. 

Çensura fanarjote shpallet nga “autoriteti kishtar kompetent”, pa e thënë se kush është ky, në mënyrë që Janullatosi të fshehë dorën e të dalë prapë i nderuar e përparimtar, sepse ”këto janë rregullat”, edhe pse ky rregull, mbi çensurën në literaturë, s’ekzistonte para tij në kishën shqiptare, por u imponua nga diktatura komuniste, sidomos mbas mbylljes së tempujve. Tek e fundit, ku marrin vesh shqiptarët nga literatura e filozofia? Mbas Biblës, le të lexojnë librat e Janullatosit dhe plot e kanë. Atje janë esencat e gjithë sendeve. Ç’i duan të tjerat?

Kjo mënyrë të menduari nuk është e habitshme për cilësinë e Janullatosit, por është e turpshme për Fanarin, për lojën politike që luhet në kurriz të shqiptarëve. Edhe pse patrikana ka hequr dorë nga çensura e dikurshme, në Shqipëri i leverdis ta tolerojë atë. Edhe pse ka tërhequr shkungimet dhe mallkimet ndaj kishës katolike, përlëshuar ato nga të dy palët ndërluftuese para dhjetë shekujve, froni i Kostandinopojës nuk ka ndërmend ta bëjë këtë për shqiptarët, edhe pse nuk ka kaluar as një shekull nga shkishërimet dhe mallkimet fanarjote ndaj nesh. Kaq freskët, dhe kaq ndryshe…

Sa ç’është e turpshme për Fanarin, njësoj e tillë është edhe për ata intelektualë shqiptarë që mbështesin ende sot Janullatosin. Ekzistonin justifikime që ai të mbështetej në të kaluarën prej tyre, sepse nuk e njihnin, nuk kishte asnjë peshkop shqiptar, komuniteti ortodoks ishte në një pozitë të brishtë, kishte nevoja të mëdha ekonomike, në Shqipëri ekzistonin trazira politike, tendenca ekstremiste, bëheshin lehtë identifikime të padëshiruara, e të tjera, por ja që sot jemi ndryshe. Janullatosit i është qarkuar plotësisht shërbesa në Shqipëri.

E pra, të nderuar intelektualë që e mbështesni, kemi një kryepeshkop që shpall çensurën e leximit duke na kthyer në tmerrin e viteve 1900, atëherë kur politika e Fanarit çoi në përçarje të mëdha brendashqiptare, pikërisht mbi botimet dhe gjuhën, duke shkaktuar armiqësi deri dhe brenda familjeve ortodokse. Kundërthënësit u izoluan, u përndoqën dhe disa prej tyre u zhdukën fizikisht.

Ah! Kemi një kryepeshkop që hiqet se është më mendjehapur se kushdo tjetër në ortodoksi, se është më i ndriçuari gjithandej, se është më i dituri e të diturve, por ja që pengon ndriçimin dhe ndërgjegjësimin e komunitetit ortodoks. Si mund të shfajësohen mbështetësit e tij sot?

Frika e Janullatosit se mos shqiptarët ortodoksë krijojnë vatra spirituale e kulturore jashtë juridiksionit të kryepeshkopatës, ankthi se mos çensura fanarjote mund të mbytet diku gjetkë, është e ligjëruar edhe gjetkë në statut: Manastiret e Shenjta në Kishën e Shqipërisë […] janë nën juridiksionin e Sinodit të Shenjtë, deri në një vendim të ri Sinodik në lidhje me këtë çështje (Neni 37.3, 2006). Këtu fjala është parësisht e kryesisht për Ardenicën! Myzeqarë, ç’u bëtë?

Dihet se manastiret kanë qenë jo vetëm zgjoje shpirtërore fetare, por dhe shkolla kulturore kombëtare me art, shkronja e arsim. Duke zhbërë rendin kanonik, e duke ua hequr mitropolitëve të drejtën e juridiksionit mbi manastiret, Janullatosi zhduk çdo shpresë për një ripërtëritje shpirtërore e kulturore në ortodoksinë shqiptare. Meqë fjala është tek botimet, me nenin 37.3 shmanget bukur edhe një mundësi për përkthimin e literaturës ortodokse nga manastiret, ndërsa kontrollohet e ndrydhet zona më e ndjeshme e spiritualitetit ortodoks.    

Një nen i tillë kontrollues (papnor) është antikanonik, prandaj dhe manipulohet me përdredhjen ”deri në një vendim të ri Sinodik”, sikur po shkruhet një letër e jo Statuti i një kishe autoqefale. Sepse në praktikën ortodokse manastiret ndodhen nën juridiksionin e hierarkut të atij territori, dhe jo të sinodit, por ky nen është fisnor me atë 12.h, ku kryepeshkopi përkthehet vetëm përmes lëmit të psikologjisë…

Në vitin 1996 i kërkova bekimin  kryepeshkopit Anastasios për të përkthyer librin e mirënjohur Udha ortodokse, i Kallistos Ware, e cila vepër është një përmbledhje e teologjisë ortodokse, shkruar në balancë e tolerancë për besimet e tjera, ndërsa përfshin të gjitha zonat e terminologjisë kishtare. E përzgjodha ta përkthej sepse është një libër dyfish dobiprurës për komunitetin tonë. Kur përfundova përkthimin, të cilin e kreva falas, e njoftova Fortlumturinë dhe kërkova të botohej, sipas marrëveshjes fillestare. Mbasi më përgëzoi, më tha se përgjegjës i botimeve nuk është ai por at Joan Pelushi, mitropoliti i sotëm i Korçës, i cili është “kompetent” për botimet. Kur kontaktova at Pelushin ai më tha se përgjegjës nuk është ky, por vetë kryepeshkopi, prandaj dhe nuk kishte se si ta miratonte përkthimin për botim. Libri nuk u botua dhe nuk është vetëm. Kush është autoriteti kishtar kompetent në nenin 50?    

Duke shpallur çensurë në literaturë, atëherë, përjashtohen dhe botimet e përkthimet e teologëve ortodoksë mbi vetë besimin ortodoks. Këtë nuk e them për vete, sepse të tjerë teologë kanë bërë më shumë se unë në fushë të teksteve teologjike, pavarësisht se janë në hije. Duke kontrolluar botimet, e duke penguar përkthime të reja cilësore, virtytet dhe vetitë (rezumetë) e kandidatëve shkruhen nga kulti për kultin. Të tjerët thjesht nuk ekzistojnë…

Jo më kot përgjegjëse për hartimin e teksteve të katekizmit të KOASH-it është një myslimane, me të vetmin kriter se është bashkëshortja e mikut më intim të Janullatosit qysh në vitin 1991, Jorgo (Arben) Papadhopulli, “gjiriku”, siç e quajnë në rrethet kishtare. Paradoks i madh ky, sepse në kishat e tjera ortodokse përgjegjësi i kësaj fushe është teolog, klerik, e shpesh peshkop, përderisa për të hartuar librat e katekizmit kërkohet përgatitje shumëvjeçare në teologji e disiplina të tjera. Në Shqipëri është ndryshe…

Duke imponuar myslimanët në hierarkinë dhe pozitat kyçe të kishës, duke shpallur çensurë në botime e në lexim, duke flakur jashtë kishe teologët dhe intelektualët mendjehapur, zhbëhen kulturorisht shqiptarët ortodoksë.  

Dihet se Janullatosi ka neveri për shqiptarët ortodoksë, pikërisht se ata ekzistonin atëherë kur ai s’kishte lindur, gjë që nuk ka si të zhbëhet në data, prandaj dhe historia shkruhet në marrëzi, ethe e makth. Nuk është e rastit që i vetmi shqiptar ortodoks që ka post të rëndësishëm në KOASH është at Jani Trebicka, i cili nuk ka mbaruar as tetëvjeçaren dhe nuk shquhet as për autodidakt. Ish-kovaçi i Korçës, i cili di të hedhë vetëm firmën nëpër fletërrufetë e misionit ndaj kundërthënësve, është çuar gjithandej nëpër botë mbas Janullatosit, pikërisht për të na diskretituar si komunitet. Ai ka dëshmuar gjithandej cilësinë e shqiptarëve ortodoksë, “leshtësinë dhe injorancën”, gjëra të mira këto për shpirtin, por të pamjaftueshme për fronet. Prandaj dhe Perëndia dërgoi në Shqipëri të zgjedhurin, pikërisht për t’u vënë shkelmin ortodoksëve, për ta prerë të keqen në rrënjë, për të ndriçuar e lëmuar pastaj vrazhdësinë vendore; me të sapondriçuarit. Këta të fundit, myslimanët, janë ndryshe sepse janë pemë e misionit grek. Janë në ecje e sipër, rriten e shtohen, prandaj dhe i brishti ndihet shpenguar me ta. Dialektika e roleve…        

Qysh në takimin e parë me Janullatosin, në fillim të vitit 1992, eksarku ma bëri të qartë: “Këtu unë jam dhe unë do të jem. Bashkëpunëtorët e mi do të jenë drejtuesit e ardhshëm të kishës vendore. Ata nuk do të gjykohen nga diplomat dhe arritjet, por nga masa e dedikimit ndaj meje. Zoti do t’i plotësojë të tjerat. Lere fakultetin dhe eja këtu. Teologjinë, tok me greqishten, do t’i mësosh më mirë këtu afër meje, sesa në universitet. Nëse e shoh unë të arsyeshme, mund të të dërgoj për studime jashtë. Kjo që ke bërë ti nuk është e mbarë, sepse ke shkuar për teologji në kokë tënde.”

Pjesa e parë nga thërrmija e mësipërme ndodhi fare ashtu. Shqiptarët ortodoksë nuk u vlerësuan në bazë të kritereve kishtare dhe akademike, por të interesave greke në Shqipëri. Pjesa e dytë duhet të jetë libër më vete, dhëntë Zoti! Mbas dy-tri orësh përpjekjeje manipulimi në atë takim privat, unë nuk u binda dhe u ktheva në Athinë. Atëherë dija shumë pak, por i besova intuitës. Sa shumë do të kisha humbur! Nëse kthehesha në Shqipëri vetëm mbas një viti qëndrimi në Greqi, nuk do të mundesha të mësoja thellë greqisht e teologji, nuk do ta kuptoja imtësisht Janullatosin dhe nuk do të shkruaja kështu, siç më druhet ai sot. Në KOASH ka dy rrugë: O do manipulohesh, o do kompromentohesh. Vetëm nën një regjim të tillë parakishtar shfajësohet çensura fanarjote në statutin e ri…

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (14)

Pikatorja e botimeve shqip  

Nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë botohen gazeta, revista, libra dhe broshura për plotësimin e nevojave liturgjike, baritore, shpirtërore e formuese të grigjës Orthodhokse si edhe për nevoja të tjera. Nuk lejohet të qarkullojë literaturë në ambientet e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë pa miratimin e autoritetit kishtar kompetent (Neni 50, 2006).

Ky nen tingëllor mbi botimet, i përkthyer nga greqishtja me mekanikë e fjalor, jo me intuitë përkthimore, me fjalinë e parë ekzagjeron platformën kulturore të misionit grek në kishën shqiptare, duke çoroditur ata që janë jashtë, ndërsa me të dytën na çon në tmerrin e viteve 1900, duke përsëritur qortimet dhe çensurën fanarjote ndaj literaturës shqipe në ortodoksi.

Me formulën lejim-ndalim, nga ana tjetër, bëzan fenomeni psikologjik në tempull, kur kisha kthehet në kult nga njëshi, duke bartur kumtin e abuzimit në çdo akt, gjithmonë përmes manipulimit mendor: buzëqeshja alternohet me skërmitje, ledhatimi me kanosje, begatia me privime, shpengimi me ngërç, puthjet me kafshime, drita me terr, dija me gjysmëdituri, liria me robëri, e të tjera. Neni 50 i statutit të ri, atëherë, na shfaq prapë natyrën dykrenore të misionit shtetëror grek: kultizimi i Janullatosit dhe sendërtimi i projektit politik. I dyti s’bëhet pa të parin, prandaj dhe i pari s’bën dot pa të dytin.

Fjalinë e dytë të nenit të mësipërm, mbi çensurën e literaturës ortodokse, do ta bëjmë temë të kreut tjetër, ndërsa këtu do të zbardhet fjalia e parë, ajo që themelohet nën hijen e kultit, prandaj dhe e mirëqenë për të gënjyerit. Kulti i Janullatosit verbon shumë, aq sa pikatorja e botimeve ortodokse këto vite zmadhohet e shndërrohet në krua, që të bëhet pastaj katarakt e të marrë tatëpjetë të leshtët. Në të kundërt, unë pyes: Cilat janë “nevojat e tjera” në nenin 50 të statutit të ri?

Përderisa në nenin e cipërcituar u përcaktuan katër nevoja të grigjës (në fakt janë tre, por një nga tiparet e gjuhës kultiste është përdorimi me tepricë i mbiemrave, si pasojë e dehjes nga lavdia), të cilat kanë hapësirë të paanë gjinore e sasiore, çfarë projektohet me këtë shprehje të çuditshme “nevoja të tjera”? Sepse Statuti hesht për nevojat më thelbësore (jo “të tjera”) që ka një kishë vendore, siç është literatura themelore e ortodoksisë: tekstet biblike, liturgjike e spirituale. Në pamundësi për të parashikuar nevojat e tjera, më mirë të thërrasim dy nevojat parësore të ortodoksisë shqiptare.  

Tekstet biblike. Ku është Bibla e komunitetit ortodoks në shqipe? Nuk e kemi. Kisha ortodokse shqiptare, edhe pse më e madhja e kishave të krishtera në Shqipëri, është në fund të listës përkthimore biblike, duke u mjaftuar me përkthimet protestante e katolike, mbasi i shan mbrapa krahëve të gjithë ata. Vetëm ortodoksët nuk kanë Bibël të përkthyer me nuancat e tyre komunitare në shqipe, në një kohë kur protestantët dhe katolikët kanë e po punojnë në të tjera projekte përkthimore, pikërisht se asnjë përkthim është i dhënë njëherë e përgjithmonë.

Gjuha ndryshon, tekste më autentike të origjinalëve zbulohen, interpretime më teologjike kërkohen, gabime në përkthime të mëparshme presin të ndreqen, përkthimet e përkthimeve duhen shënjuar si të atilla, emra të mëdhenj thyhen, sentimente gjuhësore dorëzohen, e të tjera nevoja përkthimore i thërrasin shqiptarët. Është bekim i madh të kemi një përkthim të përbashkët të Biblës në shqipe, por është më e bekuar të kemi disa përkthime të ndryshme. Lexuesi duhet të jetë i vetëdijshëm se Bibla e preferuar që ka në dorë është një interpretim i vetëm, prandaj dhe duhet përqasur me versione të tjera shqip, të reja e të vjetra, për ta kuptuar më mirë Fjalën, e cila është tejet shkronjës shqipe, e madje tejet asaj origjinale. Përvoja e krishtërimit mund të lexohet edhe si histori e përkthimit të Shkrimeve; e dialektikës së universales me lokalen. 

Botimi i Dhjatës së Re në shqipe në vitin 2007, atëherë, për të cilin u krenua pa shkak Janullatosi, u krye më tresh, me protestantët dhe katolikët, pikërisht se kisha ortodokse shqiptare nuk ka vizion për kësi punësh të holla. Madje dhe këtë herë, nëse thërrasim Kristoforidhin si përkujtesë, përkthyesi ortodoks nuk është i punësuar nga kisha ortodokse. Si ka mundësi që misioni grek na thërret e punëson teologë nga Greqia dhe diaspora greke, duke i flakur kësisoj teologët shqiptarë, të cilët detyrohen të bëjnë punë të pakualifikuara jashtë kishës? Për më tutje, nëse përkthyesi teolog i Dhjatës së Re nuk vlente shumë për KOASH-in, si mund të krenohet Janullatosi për përkthimin e tij, pyes? Për hir të së vërtetës, gazeta Ngjallja (Nëntor 2007) e trumbetoi këtë botim me zëra panegjerikë, por harroi të na shënojë emrin e përkthyesit…   

Përkthimi i vetëm biblik që u sponsorizua nga misioni grek këta dy dhjetëvjeçarë ishte përshtatja e Dhjatës së Re të Kristoforidhit nga toskërishtja në shqipen e sotme. Ky botim kishte vite që ishte njoftuar nga kryepeshkopata e Tiranës, qysh në vitin 1997, si i përfunduar dhe “gati për botim”, prandaj dhe prisnim çdo vit që misioni të na bënte “vezën e kuqe”. Në të kundërt, botimi u krye vetëm mbas nëntë vjetësh, në vitin 2006, “si kofini pas të vjelit”, sepse një vit më vonë doli Dhjata e Re përkthyer më tresh nga origjinali, duke e nxjerrë fare jashtë përdorimit përkthimin e përkthimit të përkthimeve; siç është ai i Kristoforidhit. Nëse ishte gati, ku ishte problemi që ky libër nuk botohej? Nëse nuk ishte gati, përse Janullatosi gënjente duke e përfshirë tek lista e librave “gati për botim” në vitin 1997? Ja se ç’dorë e ka shkruar nenin 50 të statutit të ri mbi botimet.

Çdo kishë e krishterë ka arsye spirituale për ta përkthyer e lexuar Biblën sipas fytyrës së saj kulturore. Dhe kjo duket shumë qartë nëse përqasim përkthimet e ndryshme të Biblës nga protestantët dhe katolikët në shqipe, si dhe në gjuhë të tjera. Ku është Bibla jonë, pyes? Nuk mund ta akuzojmë Janullatosin për këtë mungesë, sepse ai nuk di mirë shqip, por kemi të drejtë ta kallëzojmë kur ai pengon projektet përkthimore të shqiptarëve ortodoksë, ndërsa mashtron, me nenin 50 të statutit të ri, duke dhënë përshtypjen se u bëka punë e madhe përkthimore e botuese. Në të kundërt, s’bëhet fare ashtu.

Tekstet liturgjike. Janë rreth 15 vëllime me tekste liturgjike, të cilat përbëjnë qarkun e adhurimit ortodoks, por që i mungojnë gjuhës sonë. Më hollësisht, janë 12 vëllimet himnologjike për të gjithë muajt dhe libri i tetë tingujve, të cilët përdoren në shërbesat e përditshme gjatë vitit. Për më tej, janë dy librat e triodit dhe pesëdhjetores të cilët përdoren gjatë periudhës së kreshmëve të mëdha dhe asaj pashkale, përkatësisht. Këta libra sot mungojnë dhe prandaj jemi të detyruar të qerthullohemi në greqishte, në gjuhë të tjera, ose fare askund.   

Çfarë vizioni ka misioni grek për të plotësuar këto nevoja thelbësore të shqiptarëve ortodoksë? Kisha shqiptare mjaftohet me ato botime përmbledhëse që na dha Fan Noli qëmoti, të cilat janë vetëm një përqindje e vogël e origjinalëve liturgjikë. Sepse ato botime janë vetëm për fundjavën (në fakt, për një ditë e gjysmë), duke na sugjeruar që pjesën tjetër të javës (pesë ditë e gjysmë) ta kalojmë të ngushëlluar në greqishten e origjinalëve, të cilën s’e kuptojnë as shumica e grekëve të shkolluar sot. Për më keq, edhe ato përkthime kryevepra të Nolit si gjini, janë në shumicë të pakuptueshme nga ky brez si gjuhë, paçka se s’kemi të tjera prandaj dhe i përdorim e mburremi.  

Po si mund t’i plotësojnë nevojat liturgjike e spirituale ortodoksët? Si mund t’i japin kishës vendore fytyrë të plotë kombëtare kur kisha i shkëput ata nga adhurimi dhe i përcjell gjetkë? Ja dhe një pyetje tjetër: Çfarë gjuhe do të përdoret në manastiret tona, kur kisha shqiptare nuk ka dëshirë ta përkthejë kanonin liturgjik të ortodoksisë? Sollëm manastiret si shembull, atje ku kryhen shërbesa çdo ditë, jo vetëm të shtunën në mbrëmje dhe të dielën në mëngjes, sepse në mbarështimin e një komuniteti ortodoks manastiret cilësohen si “mushkëritë e kishës”.  

Botimet liturgjike këta dy dhjetëvjeçarë, jo vetëm që s’na dhanë asnjë vëllim nga të munguarit në adhurim, por nuk mundën as t’i qasen Nolit, duke u mjaftuar me lëmime në shtigjet e tij, e duke i ribotuar dhe ato pak libra pa emrat e përkthyesve. Për parantezë, ky fakt është një nga tiparet e regjimeve totalitare, atje ku hyjnë dhe mjediset kultiste, ku emrat e përkthyesve fshihen, për të thyer e rrafshuar vullnetet e individëve, për të absolutizuar institucionin, kultin e Janullatosit në këtë rast, përderisa të gjitha botimet sjellin emrin dhe miratimin e tij papnor, si asgjëkundi në krishtërimin ortodoks.

Për t’u përmendur pak, le kujtojmë dy botimet më të rëndësishme liturgjike të misionit grek. Libri i Shërbesave (1994), për shembull, është një lëmim shumë i lehtë gjuhësor i botimit të 1961-it. Nuk është përkthim i ri, pra, por ribotim. Po kështu dhe Uratorja (2004), e cila në shumicën dërrmuese është një krehje gjuhësore e përkthimeve të vjetra shqipe.

Në botimin Uratore e vogël, e cila u njoftua dhe ajo “gati për botim” në vitin 1997, por u botua mbas shtatë vjetësh varrosjeje, poshtë emrit dhe miratimit papnor ekziston një shënim tradhtues: “Botim i përkohshëm”. Si kulturë printimi, në libërlidhje, kopertinë e grafikë, Uratorja është libri më i fortë e më lluksoz që ka botuar kryepeshkopata, madje më i parashikuar edhe se Libri i Shërbesave, por çuditërisht sjell këtë shënim përmbysës. Si ta lexojmë? Kontradiktor, nuk është?  

                                    *  *  *

Duke e pagëzuar Uratoren si “botim i përkohshëm”, pa dashje Janullatosi ka thënë një të vërtetë, se jo vetëm është i padijshëm në fushë të liturgjikës e muzikës kishtare, gjë që e ka pranuar dhe vetë, por është dhe fare i pamësuar në fushë të përkthimit. Ai beson në përkthime të përhershme, kur të gjitha përkthimet kishtare, biblike, liturgjike, e të tjera, janë të përkohshme. Të përkohshme janë edhe përkthimet shekullare, jo në pikëpamjen materialiste, por në atë gjuhësore, edhe sikur të mos kenë gabime. Gjuha ndryshon, prandaj dhe kryhen përkthime të reja vazhdimisht, gjë që është shumë e vështirë të bëhet nëse nuk kemi përkthime të mëparshme. Përndryshe jemi të humbur. Këtë e di dhe më bufi në përkthimtarinë kishtare, por këtu është kulti që flet në vend të arsyes, prandaj dhe Janullatosi del gjithmonë mbi dijetarët e mbi shenjtorët, si më i dituri e më i shenjti i tyre.

Apo mos, nëse e tërheqim fillin, shënimi “i përkohshëm” është pasojë e problemeve të Janullatosit me të njëjtin term, me ngërçin dhe makthin që i ka shkaktuar ky mbiemër në jetëshkrimin e tij? Mos ndoshta i është fiksuar në atë çast, është pështjelluar dhe e ka shënuar, prandaj dhe ishte tepër vonë mbas shtypjes së librit? Tejet hamendësimeve, unë kam në dorë një libër liturgjik dhe do ta lexoj atë në liturgjikë e me llogjikë. Shënimi “Botim i përkohshëm” është rrëshqitje, siç është e këtillë dhe formula papnore në miratimin e këtij libri liturgjik dhe në të gjitha botimet ortodokse në Shqipëri.  

U shënuan më sipër dy nevojat parësore të kishës shqiptare, pa i shteruar pyetjet thelbësore. Përndryshe, do të pyesnim, ku janë veprat themelore të spiritualitetit tonë, si Shkalla, Filokalia, e të tjera tekste të vyera? Në greqishte! Por kur një kishë vendore nuk ka vizion për t’i plotësuar grigjës literaturën elementare, e cila është rreth 20 vëllime të paradhëna që sot mungojnë, ku ta gjejmë ne mënyrën të parashikojmë “nevojat e tjera”, domethënë ato projekte të misionit grek që nuk na thuhen në statut, por vetëm sa përhidhen atje? Cila kishë tjetër autoqefale është kaq e vobektë në libra? Asnjë tjetër. Edhe këtë herë shqiptarët përbëjnë rast përjashtimor.

Janullatosi është personalisht përgjegjës për pengesat që krijon në përkthime dhe tejvonesat në botime. Ekzistojnë teologë shqiptarë që kanë bërë përkthime biblike, liturgjike e teologjike, por kryepeshkopi nuk e jep lejën të botohen, herë për arsye politike e herë kimike. Më e tmerrshmja është se ai nuk e njeh gjuhën shqipe në nuanca, paçka se kërkon të na bëjë kanunin e saj në përkthimet tona. Me ndërhyrjet e tij të vrazhda në gjuhë, disa përkthyes cilësorë e kanë lënë fare përkthimin.

Kur do të bëhen këto projekte? “Kur të vijë ora e Zotit”, është një përgjigje e tij proverbiale, aq sa tingëllon banale, pikërisht se përdoret sa herë që problemet e tij e mundin dhe nuk e lënë të marrë vendime në të mirë të kishës dhe vetë emrit të tij. Të gjithë teologët dhe klerikët shqiptarë janë miza para tij, edhe në një gjuhë e kulturë që ai e njeh në një trajtë të cekët. Nëse jo, cilat janë arsyet që ai vijon të predikojë në greqishte në Tiranë e gjithë Shqipërinë, në një gjuhë që s’e merr vesh njeri? Mjaft!    

Përkthimet kishtare nuk mund të bëhen pa mbështetjen e një institucioni. Le të kujtojmë Kristoforidhin, pa harruar edhe përkthimin e Dhjatës së Re gjysmë shekulli para tij. Përkthyesit ishin ortodoksë, por përkthimet u sponsorizuan nga protestantët. Është budallallëk të besosh në magji, se Dhjata e Re e Kristoforidhit në toskërishte qenka ortodokse vetëm se e pagëzon kisha ortodokse shqiptare për të atillë, me të vetmin fakt prejardhjen gjeneologjike të përkthyesit. Gënjeshtër!   

Edhe botimet e Nolit nuk ishin personale. Ato u sponsorizuan nga kishat e shqiptarëve ortodoksë, të cilët jo rrallë flinin 15 vetë në një dhomë e pështynin gjak, për të ndërtuar kishat e për të mbajtur klerin e tyre. Shënimet e Nolit nëpër botime, si dhe “listat e ndihmëtarëve” dëshmojnë pikërisht kontribuesit, ortodoksë e jo, në mënyrë që ato përkthime të ishin të përdorshme e të trashëgueshme.

Të tilla, jo personale, janë dhe përkthimet e spiritualitetit ortodoks, të cilat dalin ose nga manastiret, ose me mbështetjen e kishës a të shoqatave ortodokse. Por kjo ndodh gjetkë, jo në botën shqiptare, se Statuti i 2006-ës na e ka mbyllur çdo shteg, ndërsa peshkopata shqiptare e Amerikës as që shpresohet të merret me kësi punësh, kishtare e kombëtare njëherësh. Peshkopata e Bostonit është privatizuar nga një fis nevojtarësh të pangopur, duke shërbyer interesa herë greke e herë myslimane, sipas leverdisë, por duke i manipuluar shqiptarët gjithmonë me hajmalitë e Nolit…  

Nga ana tjetër, ato klane myslimane që përndizen e investojnë për çështje shqiptare ortodokse, e bëjnë këtë vetëm në planin politik, sipas interesave të tyre të ngushta, duke nënqeshur në qesëndi kur bëhet fjalë të ndalin investimet në trazira dhe ta kanalizojnë pasionin në botime kishtare shqip. Nuk e shohin këtë si çikërrimë, sesa si joke. Nacionalistët shqiptarë nuk mund të kuptojnë se përkthimi i literaturës bazë të komunitetit ortodoks është më shqiptarizues sesa fronëzimi në seri i katër-pesë kryepeshkopëve me kombësi shqiptare. Është alibi, sepse ne i patëm ata, të cilët ishin shqiptarë-shqiptarë, por ja që nuk e kryen këtë vepër shqiptare, duke e lënë kishën tonë gjithmonë në nevojë ndaj gjuhëve dhe interesave të huaja.    

Përfshirja e misionit grek në projekte jo kishtare në Shqipëri, duke proklamuar një ortodoksi ndryshe, prandaj dhe e lakmuar në Lindje e Perëndim, ndihmon shumë atje, por jo me domosdo ortodoksët, të cilët kërkojnë disa gjëra shumë më të vogla. Projekti për përkthimin e literaturës themelore për një kishë autoqefale nuk kërkon miliona dollarë e qindra përkthyes, por vullnet dashamirës dhe qëndrim kishtar, pikërisht ato që i mungojnë Janullatosit.

Një grup me pesë a dhjetë teologë e filologë shqiptarë, nëse bashkërendoheshin dhe mbështeteshin nga kisha apo institucione kulturore, brenda pesë a dhjetë vjetëve do të kryente një vepër më të madhe sesa gjithë këto ngrehina të misionit grek. Me një njohuri të mjaftueshme të greqishtes, e duke pasur për ndihmë një gjuhë tjetër ku ekziston literaturë e përkthyer ortodokse, këta bashkëkohës do t’i jepnin komunitetit ortodoks vlera e vrulle më të mëdha sesa uzurpimi i heroikës…

Neni 50 i statutit të ri na kujton dëmin moral të Janullatosit në Shqipëri. Me reklama të tilla mbyllet gjithmonë debati, ndërsa manipulohet informacioni. Kemi arritur atje ku dhe grekët besojnë se çdo libër shqip që kemi në dorë, jo vetëm që është botuar nga misioni grek, por është përkthyer nga vetë Janullatosi! Madje shqyejnë sytë kur unë vë gishtin tek viti i botimit, atëherë kur Janullatosi s’kishte lindur ende. Dhe prapë më shikojnë me dyshim. Janë të manipuluar nga media e kontrolluar greke, prandaj dhe besojnë se Janullatosi është fillimi dhe fundi i shqiptarëve në ortodoksi.

Dhe prapë, pyes: Ku është Bibla e komunitetit ortodoks? Ku është kanoni i plotë liturgjik? Ku janë veprat themelore të spiritualitetit ortodoks? Nuk i kemi, prandaj dhe me pikatore…

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (13)

Privatizimi i KOASH-it 

Doktrina e Janullatosit për të shoqatizuar e shtrupëzuar Kishën e Shqipërisë, siç ligjërohet kjo në nenin 95 të 1996-ës, erdhi për t’i përndarë e politizuar më lehtë shqiptarët ortodoksë. Duke i kategorizuar ata, Janullatosi mundi t’i manipulojë më mirë, t’i mobilizojë e militantizojë shqiptarët për interesat e tij vetjake, të cilat ndërthuren me projektin jo ortodoks të dërguesve. Kjo nuk fshihet nga misioni, por thuhet qartë, dhe këtu vijmë tek gjymtyra e dytë e nenit të fundit në shtesën e 1996-ës:

Shoqata dhe organizata të tëra që krijohen pa miratimin e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë nuk njihen prej saj dhe nuk mund të përfaqësojnë shprehjet e jetës së saj (Neni 95, 1996).

Çfarë do të thotë “të tëra” në këtë nen? Ndoshta është lapsus, për “të tjera”, nëse e përqasim me nenin përkatës në statutin e 2006-ës. Për më tutje, cili është ndryshimi midis “shoqatave” dhe “organizatave”? Unë nuk di të ketë sot grupime në Shqipëri që të emërtohen a lakohen si “organizata”. Kjo nuk është aspak lapsus. Këtu ngre krye e kaluara, dritëhijet e jetëshkrimit të Janullatosit.

Në Greqi ekziston një traditë shoqatash parakishtare, të cilat quhen “organizata” (οργανώσεις), prandaj dhe Janullatosi quhej atje “i organizatës” (οργανωσιακός). Në fakt, kisha greke nuk kishte problem me shoqatat e shumta fetare, teologjike, filozofike, sociale a kulturore (σύλλογοι), por kryesisht me “organizatat”, andej nga doli Janullatosi. Si rrjedhojë, duke sjellur në statutin shqiptar të dy termat, “shoqata dhe organizata”, nuk bëhet gjë tjetër veçse rrëfehet kompleksi i persekutimit, arsyeja kryesore se pse zoiku nuk arriti të bëhej në Greqi as mitropolit, por u vërtit si peshkop titullar, pa peshkopatë.     

Të gjitha kanë një thurje, sepse ky nen këmbëngul tek “përfaqësimi”. Përfaqësuesi duhet të jetë një dhe i vetëm, siç u ligjërua në statutin e 2006-ës, ndryshe nga statuti i kaluar dhe nga statutet e kishave të tjera ortodokse. Sepse formulimi “nuk mund të përfaqësojnë shprehjet e jetës së saj”, nuk shkon as në shqipe e as në greqishte. Qëllimisht ndryshohet rendi i fjalëve për të dalë tek përfaqësimi, tek personifikimi, te kultizimi, te kapja e KOASH-it!

Kapja e një kishe autoqefale është goxha punë por, çuditërisht, mund të bëhet vetëm me një person, duke u mbështetur tek e veçanta e tij përjashtimore. Mjafton t’i jepen mjetet, sidomos ato statutore, dhe çdo gjë përmbyset për mirë. Një formulim tjetër, si për shembull “nuk shprehin jetën e saj”, edhe mund të hahej nëse e përkthejmë mbrapsht tek zhargoni i juntës. Siç shquhet përgjatë kësaj rrahjeje, e kapim Janullatosin shpesh të paaftë të fshihet, edhe pse tërthorist i madh në foltoret shqiptare. 

Ndalimi i ortodoksëve të anëtarësohen në shoqata me vlera ortodokse përkthen e shfajëson pjesën e parë të nenit 95, shoqatizimin e kishës, siç u përfol në kreun e kaluar. Me një gjykim të cekët mund të thoshnim se në kishën greke shoqatat shihen me dyshim si periferike, ndërsa në kishën shqiptare ligjërohen në statut. Është e vërtetë, siç e cek më sipër mbi kompleksin e persekutimit që i krijoi Janullatosit e kaluara e tij nëpër shoqata, por çështja është shumë më komplekse.  

Në statutin grek as themelohen shoqata brenda kishës, e as ndalohen shoqata jashtë kishës. Kisha mbrohet si kishë, jo si shoqatë, prandaj dhe nuk e shtrupëzon veten në shoqata. Nga ana tjetër, kisha greke nuk e shkel doktrinën e lirisë së individit, i cili ftohet pikërisht nga kisha të shndërrohet në person. Anëtarët e kishës janë anëtarë të shoqërisë dhe si të tillë janë të lirë të dëshmojnë vlerat e tyre gjithandej, si pjesë e realizimit të tyre, duke qenë të lirë të marrin pjesë në shoqata me vlera, e duke themeluar shoqata të tjera me vlerat e tyre.   

Themelimi i shoqatave në statutin shqiptar ka arsye politike, por më politike është edhe ndalimi i ortodoksëve të themelojnë shoqata jashtë kishës. Në një kishë të vogël, e cila është kapur e tëra, kontrollimi psikologjik i ortodoksëve është kodi përkthimor në jetën dhe veprën e Janullatosit në Shqipëri.  

Tingëllon skandal për absurdin e kontradiktës, sepse ai vetë doli nga shoqatat fillimisht, dhe madje më vonë krijoi një shoqatë tjetër, atë Porefthentes, përderisa shoqata mëmë Zoi shihej vëngër në ortodoksinë greke, për arsye të bashkëpunimit të ngushtë me juntën. Iu dha rasti, atëherë, të krijojë një shoqatë tërësisht të tijën, atje ku krijoi një mjedis të sëmurë kultist, me një grup besimtarësh të verbër, shërbëtorë të vullneteve të tij të sëmura. Ata punonin për të, për shkrimet e librat e tij, t’i mblidhnin bibliografinë, t’ia radhisnin, t’ia shtypnin, t’ia botonin, t’ia shpërndanin, të mblidhnin fonde, e të tjera shërbime. 

Mbasi ishte ngulur në Shqipëri, Janullatosi themeloi një shoqatë tjetër, Miqtë e kryepeshkopit Anastasios, duke emëruar në bord të njëjtat fytyra nga Porefthentes. Kjo shoqatë banale, them, kishte për mision të komercializonte misionin grek në Shqipëri, duke organizuar dekorimet e Janullatosit në Greqi dhe kudo ku ka grekë, si një mënyrë “për të ndihmuar Kishën e Krishtit”. Kur landari i dekorimeve mori udhë e u bë më banal, nuk u dëgjua më për fatin e shoqatës më të re. Dekorimet banale vazhdojnë, por nuk dimë ç’ndodhi me të. Po me llogaritë bankare të saj? Janullatosi nuk jep shpjegime publike për sasinë e marrjes, por vetëm të dhënies. I bukur, nuk është?  

Për këto shoqata që themeloi i brishti në Athinë, nuk ekziston asnjë nen në statutin grek, përderisa, e përsëris, statuti grek nuk i ndalon ortodoksët, klerikë e laikë, të themelojnë shoqata jashtë kishës. Dhe megjithatë, misioni grek i ndalon ortodoksët në Shqipëri të krijojnë shoqata, dhe përderisa Janullatosi është në kontradiktë me vetveten dhe me të gjithë ata që e njohin, e justifikon ndalimin “për të mirën e ortodoksisë në veri”, duke mashtruar, duke blerë prapë heshtje.    

Kjo heshtje e blerë ndaj kultit të Janullatosit mund të ndijohet plotësisht nëse njohim mënyrat brendagreke në raport me politikën e jashtme, për të cilën ka një tkurrje të arsyetimit, një uniformitet në formulimet publike, aq sa të gjithë sillen instiktivisht në një nivel tjetër, tejet diferencave, atje ku harrohen të gjitha fërkimet e mëparshme. Si rrjedhojë, vërtet që Janullatosi njihet për huqet e tij, dihet mania e tij kultiste, ambicja për t’u imponuar si shenjtor, gjë që mund ta arrijë mirë duke i manipuluar psikologjikisht besimtarët përmes shoqatave të mbyllura, por këtu flitet për Greqinë imagjinare, prandaj dhe duhen bërë flijime të mëdha; atje ku tolerohet kulti i Janullatosit.  

Mbas këtij shtjellimi  mbi shtesat e 1996-ës në statutin e 1950-ës, duket se sa e nevojshme ishte shkëputja nga statuti i 2006-ës, pikërisht për ta kuptuar atë më mirë. Më në fund le të kthehemi në statutin e ri, për të lexuar ngërçin e Janullatosit përsëri mbi shoqatat. Jo vetëm që nuk është penduar, por, përderisa neni 95 i 1996-ës dha shumë pemë për misionin grek, ai nxiton ta bëjë themelimin e shoqatave kompetencë të sinodit, të cilit sidoqoftë ia ka hequr kompetencat thelbësore. Sinodi Themelon fondacione dhe shoqata në shërbim të veprës shpirtërore, shoqërore, arsimore e kulturore të Kishës (Neni 12.o, 2006).  

Këtu nuk thuhet se çfarë shoqatash e fondacionesh, por duket se kanonizohet neni 95 i statutit të vjetër, ajo që Janullatosi kishte kryer i vetëm, pa sinod.  Por kjo nuk mjaftoi për ta shëruar kompleksin e tij mbi shoqatat, as kompleksitetin e çështjes, sidomos kur shtohet termi “fondacione”, sepse ekziston një pikëpyetje e madhe mbi administrimin privat të fondeve të kishës shqiptare. Kjo është pika më ekspozuese se sa verbëri imponon kulti i Janullatosit në Shqipëri, aq sa nuk guxon kush të ngrerë pyetje.

Hilja e nenit 12.o dyfishohet kur statuti përsërit më poshtë të njëjtën gjë, duke harruar se e tha pak më sipër: Sinodi i Shenjtë mund të krijojë edhe Fondacione, apo shoqata të tjera… (Neni 53, 2006). Statuti i ri dëshmon se ekziston një lidhje e çuditshme e Janullatosit me mesvitet 90. Sepse neni 95 i 1996-ës merr përmasa të gjera përkthimore në statutin e sotëm: Në Kryepeskopatë dhe në Mitropolitë mund të krijohen, me iniciativën e drejtuesve lokalë dhe me miratimin e Sinodit të Shenjtë Lidhje: e Grave Orthodhokse, e Rinisë Orthodhokse, e Intelektualëve Orthodhoksë etj., në ndihmë të veprës shpirtërore, katekiste, hierapostolike dhe shoqërore të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë (Neni 54.1, 2006). 

Ndërsa në vitin 1996 këto tri kategori ishin “shoqata”, tashmë janë bërë “lidhje”. Cili është ndryshimi, apo nuk ka ndryshim fare, përveç ngërçit të atij që formulon e përpiqet të fshihet në të njëjtën kohë? Konsumimi në interpretime të tilla nuk do të na japë asgjë të re, përveç ilustrimeve, të cilat sidoqoftë janë të shumta për ata që kanë sy të shquajnë. Misioni grek nuk është mision kishtar, jo për faktin se është grek, por se nuk është transparent, nuk është i sinqertë, prandaj dhe ka shumë nevojë të përdorë ortodoksinë.   

Mbasi janë bërë gjithë këto përsëritje si qitje në erë, për themelime shoqatash, fondacionesh e lidhjesh, në statutin e ri riaktivizohet dhe riformulohet doktrina përndaluese e 1996-ës, me rreptësi e kanosje më të madhe: Lidhje, Shoqata dhe organizata të tjera të themeluara pa miratimin e Sinodit të Shenjtë nuk kanë të drejtë të përfaqësojnë me aktivitetin dhe funksionimin e tyre Kishën Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dhe as të marrin pjesë në mbledhjet e organeve të saj (Neni 54.2, 2006).

Këtu duket sikur thotë: Nuk mund të mos ketë shoqata, nuk mund t’i ndalojmë shoqatat, por, përderisa Unë jua jap këtë të drejtë që ju të keni shoqata, si mund të guxoni ju të kërkoni shoqata të tjera? Ky është mentaliteti i Janullatosit.

Në nenin më sipër, përveç dy termave “shoqata dhe organizata”, është shtuar e paraprirë edhe “lidhje”. Kjo bëhet për të kallëzuar Lidhjen e Shqiptarëve Ortodoksë në Greqi “Shën Asti”, hija e së cilës e ndjek ende sot Janullatosin, edhe pse ai e shpërbëri atë suksesshëm në vitin 2000. Përse të futej kjo në statutin e ri? Pyes prapë: Çfarë ndryshimi ka midis lidhjes, shoqatës dhe organizatës?  

Në fund të nenit 54.1 shtohet një ndalesë, e cila është sa diktatoriale aq dhe kultiste, sepse përjashtohen nga Kisha të gjithë ata besimtarë shqiptarë që mund të jenë anëtarë të një shoqate ortodokse të ardhmërisë. “Nuk mund të marrin pjesë në mbledhjet e organeve të saj” do të thotë se jo vetëm nuk mund të zgjedhin e të zgjidhen, por nuk kanë të drejtë as të dëgjojnë se ç’thuhet në një mbledhje kishtare; duhen nxjerrë jashtë me shkelma. Sepse ata kanë zgjebjen e lirisë. Një nga përkufizimet e kultit, si mjedis manipulimi mendor, është se çdo gjë kryhet me dyer të mbyllura, vetëm në prani të anëtarëve të kultit.   

Të gjitha këto thërrmija na kujtojnë problemet e mëdha të këtij njeriu të vogël. Një kryepeshkop që nuk ka fuqi të çlirohet nga komplekset e veta, por mëton që gjithë bota t’i bjerë në gjunjë dhe prandaj ne duhet t’i bindemi sëmundjes së tij për t’u kultizuar në Shqipëri. Për më keq për të, Janullatosi ka frikë nga reagimet, gjë që nuk është e natyrshme për një burrë kishtar. Në të kundërt, historia kishtare është përmbysje pikërisht e këtij fakti. Dhe megjithatë, këtu i brishti bëhet më i brishtë, aq sa kulti i tij nuk reziston dot asnjë bezdisje, përveç xhindosjes dhe shfryrjes ndaj shërbëtorëve të tij fatzinj. 

Përsëri dhe përsëri dua të kujtoj se Statuti i Kishës së Greqisë nuk i ndalon ortodoksët të themelojnë shoqata a shtëpi botuese me emra e vlera ortodokse. Ata ortodoksë janë njësoj si të tjerët, me të drejta të plota kishtare në kishën greke, pa asnjë cungim. Si ka mundësi që në një statut kaq të detajuar, një libër me 150 faqe, hierarkët dhe teologët grekë harruan të formulojnë një nen mbi ndalimin e shoqatave, aq më tepër kur shoqatat në Greqi sollën katastrofë të madhe, duke e vënë kishën në shërbim të juntës së kolonelëve? Prapëseprapë, statuti grek nuk e bëri, sepse do të ishte totalitare, antikishtare, prandaj dhe nuk e ka bërë asnjë kishë tjetër ortodokse. 

Dhe ja një shembull: Në sajë të atij statuti grek, i cili nuk i ndalon ortodoksët të grupohen gjetkë, ne modestët themeluam Lidhjen ”Shën Asti” në Athinë, në vitin 1999. Në sajë të lirisë së atij statuti të shkëlqyer, kryepeshkopi i atëhershëm Kristodhulos nuk kishte asnjë pengesë të na takonte, ta bekonte Lidhjen dhe të na premtonte hapjen e një kishe shqiptare në Athinë. I përjetshëm i qoftë kujtimi! Në të kundërt, ishte kryepeshkopi i Tiranës ai që reagoi gjer në tërbim, duke e shtrënguar kryepeshkopin e Athinës të tërhiqej nga premtimet, e duke hapur një luftë të ndyrë kundër shoqatës, derisa u shtrënguam ta shpërbëjmë, edhe pse Lidhja ishte ligjëruar nga gjykata, sipas rregullave të atjeshme. Sepse i tillë është Janullatosi.    

Statuti i ri shqiptar i ka dhënë misionit grek hapësirë privatizimi të vlerave, të drejtave dhe fondeve të kishës shqiptare. Statuti i 2006-ës është antikanonik edhe për faktin se e shtrupëzon kishën ortodokse shqiptare, e shoqatizon atë, ndërsa çnervozon tendencën e të krishterëve për të kultivuar dhuntitë. Ndërsa Zoti e la të lirë njeriun të vendosë vetë për lirinë e fatin e tij, Janullatosi vodhi gjithë zemërimin e vdekatarëve… Për të tredhur nervin e lirisë vendore, për ta përdorur komunitetin ortodoks për shkëmbime shqiptaro-greke, Janullatosi e privatizoi KOASH-in, duke u bërë vetë Zot e shkop i tij.   

Shqiptarët ortodoksë janë të lirë, nga vetë thelbi i ortodoksisë, të themelojnë shoqata, projekte e botime që përçojnë vlerat e trashëgimisë së tyre spirituale e artistike, pavarësisht nga kanosjet e kultit në statutin e ri. Si pjesëtarë të botës së larmishme shqiptare, ata ftohen të çlirohen nga nënshtrimi kulturor ndaj misionit me petka kishtare. Në dritë e në balancë, ortodoksia shqiptare ka shumë nevojë për ta.

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (12)

Tre mjete manipulimi 

Në statutin e ri lexohet një ankth i madh mbi potencialin e reagimeve brendaortodokse ndaj regjimit parakishtar të Janullatosit. Ekziston një frikë e madhe se mos ortodoksët organizohen në shoqata dhe formulojnë opinione publike kundër brishtësisë së kultit, gjë që do të ushtronte trysni në sjelljen e përditshme të primatit, në ecjen, gjestet, shprehitë dhe nyjëtimin e tij publik. Sepse sikleti ia vjedh shpengimin, duke i rrezikuar të dyja: kultizimin e të dërguarit dhe projektin politik të dërguesve.

Kjo frikë nuk ka të bëjë fare me ato aktivitete e shoqata nacionaliste të sponsorizuara nga myslimanët në vitet 90, sepse tek e fundit ajo zhurmë për diçka i dha erë Janullatosit të bënte dramatikun në Lindje e Perëndim, duke u imponuar si shpëtimtari i ortodoksisë në Shqipëri. Në të kundërt, në statutin e ri është fjala për shoqata ortodokse; nga ortodoksët dhe për ortodoksët. Para se t’i lexojmë nenet e 2006-ës në kreun tjetër, këtu do të kthehemi tek shtesat e 1996-ës, për të kujtuar ngërçin e Janullatosit ato vite dhe, sidomos, për të kuptuar qëndrimin e tij mbi lirinë e mendimit në kishë, atje ku shpjegohet çështja e shoqatave.  

Nga tre nenet që Janullatosi i shtoi statutit të 1950-ës në vitin 1996, i pari ishte neni 93 që u komentua në shkrimin e kaluar mbi shtetësinë, i dyti neni 94, me të cilin tranzicioni shpallej si dogmë, duke emëruar tre priftërinj “të dalluar” si të parë në Korçë, Berat e Gjirokastër, dhe i treti, neni 95, i cili ligjëronte themelimin e shoqatave brenda kishës, dhe ndalimin e tyre jashtë saj.  

Çështja e shoqatave, pra, ishte një nga tre pikat parësore të misionit, edhe pse debatet publike në vitet 90 u përqendruan vetëm tek shtetësia e kryepeshkopit, duke e banalizuar atë. Në këtë shkrim do të komentojmë pjesën e parë të nenit mbi shoqatat, për të parë se çfarë lejohej nga misioni dhe përse, duke e kursyer gjymtyrën e dytë të nenit për kreun tjetër. 

Në çdo zëvendësi kishtare mund të krijohen shoqata: të Gruas Orthodhokse, të Rinisë Orthodhokse dhe të Intelektualëve Orthodhoksë, për zhvillimin e punës katekitike, hierapostolike dhe shoqërore të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë (Neni 95, 1996).  

Këtu përdoret termi “zëvendësi”, përderisa në nenin 94 Janullatosi i kishte zhbërë mitropolitë, duke krijuar një regjim centralizues, papnor, si asgjëkundi në kishën ortodokse, ku çdo energji dilte prej tij, për t’u kthyer prapë tek ai. Dhe që këtej çdo gjë vijon me të njëjtën frymë zoike, atje ku përkthehet dhe shoqatizimi i kishës.

Asnjë kishë ortodokse e ka politizuar grigjën duke e përndarë në shoqata. Pjesëtimi i trupit kishtar në shoqata kundërshton eklisiologjinë ortodokse. Kjo nuk mund të bëhet edhe për faktin se shoqata është person juridik nga vetë thelbi i saj civil, përndryshe s’mund të jetë shoqatë. Nga ana tjetër e kontradiktës, KOASH-i është një person i vetëm juridik, sipas thelbit të tij komunitar e civil njëherësh, përndryshe s’mund të jetë Kishë. Bërthama s’mund të ketë bërthama të tjera brenda saj, përndryshe do të merrej si përjashtim (kundër) natyror, si një anomali e madhe.

Grupimet e grave, të rinisë, të fëmijve, për të mos përmendur banalen e intelektualëve, mund të bëhen natyrshëm kur ata takohen, përzihen e krijojnë në jetën kishtare, në mënyrë të shpenguar, duke u bashkërenduar nga kleri, pa qenë e nevojshme të shtrëngohen në shoqata të themeluara nga kisha. Përndryshe, kjo dogmë zoike duhet çuar gjer në fund, sepse duhen themeluar pastaj edhe shoqata të atyre që mbajnë kreshmë, të atyre që rrëfehen, të atyre që kungohen, të atyre që shkojnë në kishë çdo të diel, të atyre që nuk shkojnë çdo të diel, të atyre që janë të martuar, të atyre që s’janë të martuar, e të tjera shoqata të atilla.

Fryma e kësaj doktrine e ka burimin nga kisha e juntës në Greqi, ku shoqatat parakishtare, sidomos ajo Zoi ku bënte pjesë Janullatosi, funksiononin pikërisht si parti politike, duke krijuar mjedise kultiste më se të neveritura në ortodoksinë greke. Përmes manipulimit mendor, këto shoqata i mobilizonin besimtarët në programe politike, aq sa me ardhjen në pushtet të kolonelëve kultet kapën kishën dhe imponuan një kryepeshkop të tyre; antikanoniku që shuguroi Janullatosin peshkop. Ajo periudhë e errët, tashmë sillet zyrtarisht në Shqipëri, ku kryepeshkopi themelon shoqata, siç bënte dikur ati i tij shpirtëror ato vite. Për këtë do të flasim prapë kreun tjetër.

Ky fenomen, i kategorizimit të besimtarëve në shoqata në mesvitet 90, na shtrëngon të shënjojmë një thërrmijë psikologjike të regjimit totalitar. Krijimi i këtyre tre shoqatave u prit me zulmë brenda kishave ortodokse në Shqipëri, pikërisht se u mbush zbrazëtira shpirtërore e atyre viteve, në atë krizë identitare të shqiptarëve. U shua nostalgjia, sepse organizata e gruas, organizata e rinisë dhe ajo e bashkimeve profesionale, tashmë u riaktivizuan të shpirtëruara, të zhvendosura në një gjuhë spirituale, por me zë njësoj shoqëror, politik, luftarak, agresiv, si dikur. Kjo ndodhte në një kohë kur shqiptarët e besimeve të tjera nuk kishin raste të tilla, që ta shfajësonin një kthim të tillë tek e kaluara nostalgjike. Për ortodoksët u zhvendos kultura e diktaturës në një hulli tjetër, përderia mendësia e juntës, e cila e kishte pjellur intelektualisht Janullatosin, puqej paq përkëtej. I shëroi të gjitha.   

Në zemrat e besimtarëve xhaxhi Enveri u zëvendësua pa dhimbje me një tjetër xhaxha të hirshëm, madje shumë më i ëmbël dhe madje tepër mitik, sepse shumica e shqiptarëve nuk kishin parë mjekër. Mjekra e eksarkut i intrigonte edhe më shumë, sepse ishte ndryshe nga mjekrat që kishin parë nëpër foto të vjetra. Kjo ishte e mbajtur, e pastër, e prerë me cepa tmerrësisht gjeometrikë, aq katrore sa shkaktonte qesëndi e komente të paharrueshme në rrethet kishtare të Athinës së fillimiviteve 90, sepse shumë e kujtonin për fallco, por aspak në Shqipëri. Ajo ishte një çështje serioze për shqiptarët. Për parantezë, mjekra e atëhershme ishte ndryshe nga kjo e sotmja, kur ka nisur procesi i shenjtërimit të Janullatosit. Tashmë mjekra lihet më e madhe, pa cepa, madje si e pakrehur mirë, për t’iu shëmbëllyer profetëve të Dhjatës së Vjetër, për ta bërë të brishtin edhe më të adhurueshëm, gati për në ikonë…

Zëvendësimi i idhullit për ortodoksët ndodhi në një kohë kur shqiptarët e tjerë nuk e kishin një figurë të tillë, ose përpiqeshin ta gjenin më kot andej-këtej. Në të kundërt, ortodoksët e kishin gjetur ilaçin. Adoleshentët, të nxitur nga prindët, e të ndihmuar nga misioni të zbulojnë e kultivojnë dhuntitë, nisën të bëjnë krijimet e para. Jo rrallë ato ishin buste e ikona për Janullatosin. Më kujtohet gjatë një vizite në Tiranë në mesvitet 90, kur një i ri erdhi dhe i dhuroi kryepeshkopit një bust të Fortlumturisë, vepër e djaloshit tiranas, dhe Janullatosi u çel e u ndez si lule. Ishte një bust shumë i shëmtuar, por çuditërisht i pëlqeu. Vetë kryepeshkopi i stimulonte e i shkaktonte këto, duke përdorur bashkëpunëtorët e tij të ngushtë.

Talentet e të rinjve ortodoksë u shkrinë në poezi për të dërguarin nga qielli, ndërsa mbledhjet me presidiume, fjalime e tufa lulesh ndaj të shenjtit, ishin gjeste tepër spontane, historikisht të pashlyeshme… Nata e Ngjalljes jashtë kishës, në Rrugën e Kavajës, po bëhej çdo vit e më e kuqe në ngjyra e nuanca, më pompoze, më prej parade, më me zhurmë, athua se 1 Maji sa vinte e afrohej, sado të largohej nga kujtesa.  

Të gjitha regjimet totalitare puqen, pavarësisht në janë ndryshe ideologjikisht. Format janë njësoj, sepse manipulimi mendor është më i lashtë sesa regjimet totalitare në Greqi, Shqipëri e kudo gjetkë. Dhe megjithatë, Janullatosi nuk u përfol kurrë nga intelektualët shqiptarë në këtë pikë, edhe pse ai vijon ende sot me një sjellje publike totalitare. “Iu vu kapaku asaj teme”, më thoshnin disa intelektualë ortodoksë dikur, në përpjekje për të më bindur ta zhvendos diskursin. Unë nuk jam qorr dhe e shoh që iu vu kapaku, po ja që unë po e hap kapakun dhe ju them se bie erë, erë shumë e keqe, madje. Nuk e nuhatni ju këtë erë të keqe, o sajesa të diktaturës, apo i keni hundët të zëna nga materializmi dialektik?

Para se t’i vihej kapaku, veçse, neni 95 i 1996-ës përcaktoi tri kategori brenda kishës, siç u citua më sipër. Këto duhen cekur me radhë, sepse kanë shumë për të thënë, edhe pse jo shterueshëm.

1. Gratë ortodokse. Është më e lehtë të punosh veç me gratë, sepse ato brumosen më kollaj ideologjikisht. Sentimentalizmi i tyre duhet kanalizuar, sepse misioni ka shumë nevojë për sentimente. Për më tutje, gratë do të ndihmoheshin me pako e me veshje, duke u ëmbëlsuar vit pas viti. Fryma e ngjalljes do t’i bënte gjithnjë e më të reja, edhe pse mosha iu vërtitej si fantazmë.

Për më thellë, nëpërmjet rrëfimit gratë do të bleheshin më tepër nga rrëfyesit e misionit, do t’iu mësonin misteret familjare, për të komunikuar më mirë me dy kategoritë e tjera, me bashkëshortët dhe fëmijtë, intelektualët dhe rininë, për t’i kontrolluar më lehtë familjet ortodokse. Duke ua ditur dobësitë personale e hallet familjare, gratë ortodokse do të pranonin shumë lehtë të nënshkruanin fletërrufe kundër atij a këtij kundërthënësi. Jo vetëm kaq, por firmat e tyre do të përdoreshin edhe jashtë Shqipërisë, nga njëra anë për të ekspozuar cilësinë vendore, dhe nga ana tjetër për të mbështetur të brishtin. 

2. Rinia ortodokse. Kjo atëherë nuk ekzistonte, por ata fëmijë e adoleshenjtë që silleshin nga gratë ortodokse në kishë do të josheshin, gënjeheshin e bleheshin nga misioni. Ata do të mëkoheshin me një frymë që do t’i vriste përgjithmonë, sepse kur të ndërgjegjësoheshin më vonë, do të përballeshin me zgjedhje njëra më e rëndë se tjetra. Ose do të mohonin të kaluarën e tyre, ose do të mohonin kishën e tyre, e cila është personifikuar tashmë tek Njëshi, bamirësi i tyre. Ose do të ndaheshin nga nënat e tyre, “gratë ortodokse”, ose baballarët e tyre, “intelektualët ortodoksë”.

Faktikisht, rinia e krijuar nga Janullatosi iku nga kisha. Të gjithë ata të rinj zelltarë që shkonin në kishë për vite me radhë, tani nuk shkojnë fare në kishë, por as kanë fuqi shpirtërore të çlirohen nga manipulimi mendor i kultit. Edhe pse të ikur, ata jetojnë në fajësi për çka ndodhi. Për më tej, të rinjtë ortodoksë janë mëkuar me një simbolikë greke në kishë, pa të cilën iu shembet edhe ai besim që iu ka mbetur. Iu qoftë ora e mbarë! Të rinj të tjerë do t’i afrohen kultit. Kisha është këtu për ata dhe këdo që ka nevojë. 

3. Intelektualët ortodoksë. Këta janë habitorët e relievit shqiptar. Admirojnë e mrekullohen tkurrshëm. Do të rekrutoheshin në një kod ndryshe komunikimi, në takimet me Janullatosin, ku do të ndizeshin e shuheshin njëherësh kërshëritë intelektuale, për të njomur shpirtin e zhbalancuar nga tranzicioni. Bashkëpunëtorët e robëruar grekë do të shkruanin kumtesa kaq të thella për primatin, saqë kur t’i lexonte dritëdhënësi, intelektualët tanë të sfidoheshin krejt e do të mbeteshin me gojë hapur. Domethënë me mendje mbyllur.

Çdo gjë që thotë Janullatosi është urdhër “nga lart”, prandaj dhe nuk mund të vihet në dyshim. Ata vërtet që s’mundën të ikin jashtë, por ajo jashtë iu ka ardhur brenda. Mjaft prej tyre do të punësoheshin nga kisha, të tjerë do të ndihmoheshin me bursa për fëmijtë e tyre dhe me viza greke. Nga të tri kategoritë, këta ishin në pozitën më të vështirë, sepse nëse vinin në pikëpyetje diçka tejet kërshërive intelektuale, do të vendoseshin midis dy zjarreve. Nga njëra anë ishin gratë ortodokse, dhe nga ana tjetër rinia ortodokse; bashkëshortet dhe fëmijtë e tyre. Nga diktatura në diktaturë.

Neni 95 i 1996-ës na polli një klasë e re në shoqërinë shqiptare. Kush mund ta mohojë? Kur je brenda saj e sheh që është ndryshe në krahasim me ata që janë jashtë, ndërsa kur je jashtë shquan të njëjtën ndjesi të ndërsjelltë. Ata mendojnë dhe jetojnë ndryshe. Përpiqen edhe të flasin pak më ndryshe, duke përdorur zhargonin e kultit. Qielli ka zbritur në tokë, duke pajtuar pa dhimbje krishtërimin me materializmin e tyre. Zoti i kësaj klase të re është Janullatosi, i cili mund t’i ndërsejë vetëm me një mimikë, pa e thënë me fjalë.

Kategorizimi i ortodoksëve në shoqata brendatempullore bëri të mundur kontrollimin e tyre psikologjik. Tri shoqatat ishin dhe janë tre mjete manipulimi mendor.

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (11)

 Mbi shtetësinë shqiptare

Ndërsa neni 17.3 e mpin fuqinë vendore në drejtimin e kishës shqiptare dhe garanton kapjen e saj nga misione tejfetare, neni tjetër, mbi shtetësinë shqiptare, i bën gardh të parit. Ky nen, ndryshe nga i mëparshmi, parashikon edhe një përjashtim, dhe ja se si: Kryepriftërinjtë e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë kanë shtetësi shqiptare. Në raste të veçanta mund të bëhet përjashtim me vendim të Këshillit Kishtar Kleriko-laik dhe të Sinodit të Shenjtë (Neni 17.4, 2006).

Këtë herë Janullatosit i intereson shumë përjashtimi, ndryshe nga neni 17.3. Duke lëshuar formulën “në raste të veçanta”, veçse, pa e thënë fare se çfarë, na kujton 1991-in, kur deklaroi se do të shkonte në Shqipëri si “i përkohshëm” dhe do të largohej kur të gjendej një kandidat “i përshtatshëm”. Jo thjesht kandidat, por i përshtatshëm, gjë që është e pamundur të cilësohet se çfarë edhe sot, mbas 17 vjetësh! 

Nga këndvështrimi i të drejtës kishtare vërtitet pyetja: Si ka mundësi që përjashtimi i shtetësisë shqiptare të bëhet më parë me vendim të Këshillit Kleriko-laik, duke e përcjellë Sinodin në fund? Sepse nuk flitet për propozim të Këshillit dhe miratim të Sinodit, as qartësohet se kërkohet një mbledhje e përbashkët e tyre, por vetëm se na jepet një skicë ku historia është nevojtare për dy vendime; më parë nga këshilli, dhe vetëm pastaj nga sinodi. Përse kështu? Çfarë ndodh nëse vendimet (vullnetet) janë të kundërta? Statuti i ri hesht.

Vullnetet përplasen, por jo atje, sepse këshilli është krejt i emëruar dhe jo i zgjedhur. Në këtë rast përjashtimor të nenit 17.4 vendimet vlejnë shumë, pavarësisht se si merren, sepse bëhet fjalë për shtetësinë, por ato që i përkasin Cezarit; këshilli është më afër këtij. Nëse del ndonjë kundërthënie, do të këlthasë dramatikisht kryepeshkopi, vetë Kryetari i Këshillit: “E vendosi Këshilli Kleriko-laik dhe Sinodi i shenjtë!” E ligjëroi Cezari, pra, prandaj duhet të bëjë bindje Zoti… Por kjo s’është e gjitha.

Kujtoj prapë se Statuti i 2006-ës ka disa synime, dhe njëri prej tyre është jetëshkrimi i Janullatosit. Është gdhendja e ngjarjeve që e sollën dhe e imponuan në Shqipëri. Në fakt, bëhet çiltërim i ngjarjeve dhe rokonstrukim i personazhit, për t’i dhënë një domethënie edhe brishtësisë. Përderisa Anastasios Janullatos u ngul në Shqipëri duke sajuar një kërkesë të këshillit kleriko-laik ndaj Fanarit (atëherë kur nuk kishte sinod), një këshill nevojtar i emëruar prej tij, pra, kështu shkruhet edhe sinaksari (statuti): Sinodi kalon në fund, mbas këshillit.  

Brezat që do të vijnë, në ëndërrimet e marrëzisë në kult, do të shquajnë se kalesa e Janullatosit në botën shqiptare ka ndodhur “sipas Statutit”, edhe pse neni 17.4 i 2006-ës atëherë nuk ekzistonte. Por çfarë ekzistonte në vitin 1992 mbi shtetësinë e kryepeshkopit? Më mirë të kthehemi e të shkojmë atje.  

Statuti i vjetër në këtë pikë kishte bërë një rrafshim të të gjitha sendeve e rendeve: Krahas me zhvillimin e ndjenjave fetare Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë do të zhvillojë në besimtarët edhe ndjenjat e Atdhe-dashurisë dhe të përforcimit të Bashkimit Kombëtar. Prandaj gjithë funksionarët dhe personeli i saj, duhet të jenë shtetas shqiptarë, të ndershëm, besnikë të popullit dhe të Atdheut dhe të gëzojnë të gjithë të drejtat civile (Neni 4, 1950).   

Nëse e përkthejmë këtë nen në shqipen e sotme publike, del se statuti i kaluar kërkonte që gjithë ata që shërbenin dhe shërbeheshin në kishën shqiptare, atje ku barazohet edhe kryepeshkopi, të ishin me shtetësi shqiptare, mbështetës të regjimit, të gëzonin nocionet e mitologjisë vendore mbi ndershmërinë, siç vijojnë ato të teatrizuara në familjen shqiptare gjer sot, dhe, sidomos, të ishin patriotë të flaktë, me shkronja të mëdha. Në fund fare, kërkohej që gjithë këta të gëzonin edhe dëshmi të bardhë penaliteti. Kjo e fundit, çuditërisht, nuk përmendet fare në statutin e 2006-ës, athua se rëndom kandidatët duhet të jenë njerëz të rënduar jo vetëm nga ndërgjegjja…  

Ky ishte legjislacioni i KOASH-it para dhe menjëherë mbas fronëzimit të Janullatosit, deri në fillim të vitit 1993. Rrëmujës, çorientimit dhe luhatjes së atëhershme biblike ndër shqiptarë, nuk mundi t’i shpëtojë as i vetmi paragraf që Janullatosi i shtoi Statutit, siç dëshmohet në titull: “2. Kuvendi Kleriko Laik (21 janar 1993)”. Çarë do të thotë numri 2 në këtë shtesë? Domethënë se gjithë Statuti i 1950-ës, me 92 nene, merrte numrin 1, duke u rrumbullakosur vetëm me një paragraf të keqshkruar e të keqpërkthyer.  

Në vend që të lëmonte gjuhën partizane të diktuar në atë dokument të viteve 50, Janullatosi nuk e cënoi, por e huajti atë për interesat e tij, duke dhënë madje një premtim të rremë, siç është thelbi i shërbesës së tij: Sapo të dalë Kushtetuta e re e republikës së Shqipërisë do të përgatitet edhe statuti i kësaj Kishe (Po aty). 

Shtesa me pikën 2 nënkuptonte se misioni grek pranonte statutin e vjetër të kishës vendore, edhe pse Fanari nuk e kishte njohur hierarkinë e viteve 50 në Shqipëri. Peshkopët e atëhershëm nuk njiheshin për kanonikë, por pemët e tyre nuk na qenkëshin dhe aq të tharta… Për më keq, e njëjta gjuhë propoganduese e diktaturës vijon e zhvendosur në këtë shtesë të 1993-it: Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë është tashmë e njohur si e tillë jo vetëm në Shqipëri por edhe në organizma ndërkombëtare.  

Ç’pasoja kishtare do të kishte Kisha e Shqipërisë nëse e  njihnin apo jo organizmat ndërkombëtarë? Asnjë efekt! Ku është shkruar në historinë kishtare, dhe për cilën kishë ortodokse, se pohohet të qenit Kishë i kësaj a asaj kishe, në bazë të njohjes a jo të organizmave jo kishtarë ndërkombëtarë? Asgjëkundi! Por ishte koha kur Janullatosi ishte kryepeshkop pa sinod dhe sillej si president korporate. Fliste i pakontrolluar kishërisht. I kishte ardhur derri në shteg. Duke mos përmendur kishat e tjera ortodokse, thoshte edhe një gjysmë të vërtetë, se një kryepeshkop pa sinod nuk mund të përbënte dëshmi të Kishës Ortodokse në Shqipëri, por, siç ia tha vetë patriku Vartholomeos më vonë, “kopje të kishave jo ortodokse”.  

Në këtë rrëshqitje të dokumentuar në vitin 1993, kisha shqiptare funksionon si parti politike e korporatë njëherësh, një potencial i pamohueshëm për t’u shkëmbyer me perëndimorët, për ndërthurje interesash në Shqipëri. Dhe përderisa misioni grek nuk ishte vetëm grek, për pasojë të këtyre shkëmbimeve me ndërkombëtarët, shënohej edhe pasoja më e madhe: Atë e njohin dhe e respektojnë gjithë institucionet shtetëtore dhe shoqërore në Shqipëri dhe e vlerësojnë kontributin që jep ajo (Po aty). Mu si këngë, nuk dëgjohet?  

Kaluan tre vjet dhe kushtetuta e re nuk doli. Në vitin 1996 Janullatosi e arnoi më shumë statutin e vjetër nën titullin: “3. Dispozita tranzistore”. Me këtë numërim të ri pika 1 ishte Statuti 1950, pika 2 ishte shtesa e vitit 1993, dhe pika 3, tashmë, përbënte tre nene, nga të cilët po citojmë atë që i përket temës së thirrur sot:  

Për shkak të shpërbërjes së Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë gjatë persekutimit shumëvjeçar dhe të pamundësisë absolute për t’u gjendur një kandidat me nënshtetësi shqiptare për të marrë përsipër, si Kryepiskop, përgjegjësinë e rikrijimit të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, pezullohet kërkesa e nenit 4 (për nevojshmërinë e nënshtetësisë shqiptare) për Primatin e Kishës Orthodhokse autoqefale të Shqipërisë (Neni 93, 1996).

Nenin 4 të 1950-ës e cituam më sipër, dhe ai nuk flet fare për kryepeshkopin si person, sepse bëhet fjalë për të gjithë funksionarët. Mirëpo vetëm atje përcaktohet shtetësia shqiptare për primatin, prandaj dhe, për t’u hakmarrë, shtesa nuk i përgjigjet fare statutit, nuk flet as për funksionarë e as për personel, por vetëm për kryepeshkopin, për ta bërë sa më personale, sa më politike.   

Kisha shqiptare nuk kishte nevojë për peshkopë e për personel në vitet 90, por vetëm për një kryepeshkop. Janullatosi, duke manipuluar me të dy shtetet, nuk pranonte peshkopë të tjerë, sepse Unë meshonte si Ne. Jo vetëm sinodi, por dhe personeli ishte vetë ai, indet e jetës së tij, nyjet e dhuntive, hiret e natyrës së tij tmerrësisht përjashtimore, atje ku realizoheshin edhe subjektet, të cilët nuk e meritonin as të merrnin frymë pa rendur, gatuar, tundur, shkundur e temjanisur të veçantin e historisë.

Ai kishte punë të mëdha. Duhej ngjallur një Kishë. Duhej shpëtuar një popull; pa dallim feje! Ballkani kishte nevojë për një paqebërës. Duhej ribërë historia, prandaj dhe duhej të harroheshin të gjitha, peshkopët e funksionarët kishtarë, për të ligjëruar shtetësinë e kryepeshkopit. Për të shpëtuar dhe autoqefalinë.   

Si rrjedhojë, mbas këtij neni shtesë ndërftutet një shënim me yllth, me një mënyrë të pashpjegueshme llogjike (tekstuale e grafike), si një nga ato shenjat që sidoqoftë nuk shpjegohen ndryshe, por vetëm nëse mbyllim sytë dhe sjellim ndërmend 1996-ën, ose, për ne që e njohim paq Janullatosin, fytyrën e tij hirplote:  
Kryepiskop i Tiranës dhe gjithë Shqipërisë.*
* është Fortlumturia e Tij, Kryepiskop i Tiranës dhe gjithë Shqipërisë, Anastasi, i propozuar nga ana e Këshillit të Përgjithshëm të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dhe i zgjedhur nga ana e Patrikanës Ekumenike (24 qershor 1992) pas marrëveshjes edhe me Autoritetet shqiptare.
Nevojën e domosdoshme që të pezullohet kushti i nënshtetësisë shqiptare, e njohu edhe Presidenti i republikës së Shqipërisë (4 korrik 1992), i cili edhe e pranoi  zgjedhjen e Kryepiskopit Anastas. Së fundi, njëzëri dhe unanimisht, fronëzimin e tij e konfirmoi edhe Kongresi Kleriko-laik i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë mbajtur në Durrës më 21 janar 1993 (Po aty).  

Ky ishte rrugëtimi statutor i kushtit të shtetësisë deri në nëntor 2006. Për ne nuk ka asnjë mëdyshje se neni 17.4 i statutit të ri është antivendor, sepse e bën kishën shqiptare gjithmonë të përdorshme, ndërsa shkelen ortodoksët; shqiptarë, grekë, e të tjerë. Kisha e Shqipërisë duhet të qeveriset nga shtetas shqiptarë, të cilët nuk ka pse të flijohen në altarin e interesave shtetërore të njërit a tjetrit vend, të afërt a të largët. Kryepriftërinjtë e kishës shqiptare duhet të jenë shtetas shqiptarë, pavarësisht nga kombësia e tyre. Vetëm nëse nuk ekzistojnë kandidatë në Shqipëri, vetëm atëherë mund të pranohen peshkopë nga jashtë, të cilët duhet të jenë me origjinë shqiptare.

Vetëm një ligjvënie e tillë do t’i garantonte integritetin kishës shqiptare. Vetëm një statut i tillë do të pajtonte të ndryshmit në rajon, nga njëra anë, dhe universalen me lokalen, nga ana tjetër. Vetëm me një statut në pajtim me të drejtën kanonike do të respektohej emri i Janullatosit në historinë kishtare. Vetëm kështu statuti shqiptar do të çlirohej nga pozitat raciste të statutit të vitit 1929, nga njëra anë, dhe nga pozitat antishqiptare të statutit të vitit 2006, nga ana tjetër.    

Këto bindje tonat, për peshkopë vendorë, ekzistojnë në gjithë krishtërimin ortodoks. Në statutin e Greqisë, për shembull, që të shkruhet dikush në katalogun e kandidatëve për peshkopë, midis mjaft të tjerave, ai duhet Të ketë shtetësinë greke ose të jetë grek në gjini, gjë që i jep shtetësinë menjëherë mbas zgjedhjes…. (Neni 18.4, 1977).

Natyrisht që kjo pikë është e vështirë për ta krahasuar, sepse zgjedhja e peshkopëve bëhet në përpjestim të numrave. Andej kemi një kishë zyrtare në Greqi, me mbi 95 për qind të popullsisë, ndërsa këtej një kishë minoritare, me pakica të tjera brenda vetes. Dhe megjithatë, statuti shqiptar është më i kapur nga shteti fqinj, ndërsa statuti grek ka mundur të mbrohet, edhe pse nën trysni të shumëfishta brendagreke.

Statuti i Greqisë ka mundur t’i shmanget jo vetëm termit nacionalist “gjak”, por dhe atij shtetëror “kombësi”, duke përdorur cilësimin e zbehtë “grek në gjini” (Έλλην το γένος). Siç dihet, genus ka disa interpretime brendagreke, përderisa atje thithen mjaft grupe etnike jo greke, duke mos lënë jashtë asnjë nga ato komunitete që ekzistojnë brenda dhe në fqinjësi të Greqisë. Sidoqoftë, tejet diplomacisë, statuti grek pajton të drejtën kanonike me kishën vendore, duke e ruajtur këtë sa më vendore.  

Në të kundërt, neni 17.4 i statutit të ri shqiptar është bash në skajin matanë, gjë që dokumenton diskriminimin e shqiptarëve në Kishën Ortodokse. Ne jemi shumë larg dinjitetit të komercializuar nga Janullatosi dhe peshkopët e konvertuar nga komuniteti mysliman. Jo vetëm që nuk kemi fuqi të ligjërojmë një statut me të drejta të plota vendore, por na është mohuar edhe ajo çikë balancë që na fali statuti i vitit 1950, qoftë edhe me ato formulime nën diktaturë.

Ndërsa statuti shqiptar i 1929-ës kërkonte që Kryepishkopi, Peshkopët… duhet të jenë prej gjaku, gjuhe Shqipëtarë si edhe të kenë nënshtetësinë Shqiptare (Neni 16, 1929), statuti i 2006-ës na do pa gjak fare, duke shpërnjohur madje edhe gjuhën e shtetësinë tonë. Na zhbalancoi Janullatosi.   

Në fund të kësaj teme që s’ka fund, them e thërras: Ja ku na çoi racizmi i atyre klaneve myslimane që përzihen në çështjet kishtare sa herë që i instrumentojnë, duke iu kanosur ortodoksëve të kthehen në frymën anakronike të viteve 1920, duke e bërë kësisoj Janullatosin një të keqe të domosdoshme në Shqipëri.

Më kujtohet tashmë viti 2003, kur shkrova pikërisht një artikull mbi statutet, me të njëjtat bindje, që të mos përfundonin këtu ku na zbriti Janullatosi, dhe, në vend të mbështetjes, mora një pushkatim moral nga një çetë vendorësh me 100 firma. Sepse është shumë e lehtë të lëvdosh, të lash, të lyesh e të gënjesh në botën shqiptare, por qenka shumë e vështirë të thuash të vërtetën. Përndryshe, myslimanët të zënë me gurë… 

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (10)