Tekstualizimi i lëvizjes për kombëtarizimin e Kishës

PERIUDHA E PARË PËRKTHIMORE: 1908-1914[1]   

Themelimi dhe kanonizimi i famullisë së parë shqipe, në vitin 1908, kishte si kusht nga misioni rus në Amerikë shtypjen e një libri shërbesash në shqipe. Pa këto përkthimedhe pa këtë kishë të parë, nuk mund të organizohej diaspora shqiptare në Amerikë e gjetkë, dhe nuk mund të fytyrohej lëvizja për një kishë autoqefale në Shqipëri. Noli predikonte me nerv e pragmatizëm se besimet ekzistuese të shqiptarëve janë ato që duhen shqiptarizuar, ndryshe nga ata që ëndërronin një fe për një atdhe. Në rastin e kishës ortodokse, duheshin më parë librat, tekstet që do të plotësonin imazhin e një lëvizjeje që do t’i jepte historisë shqiptare një pozitë krejt të re.  

Duke parë se ishte një fushë shumë e vështirë, e parrahur më parë në shqipe dhe e pafund për nga sasia e teksteve origjinale, Noli i ri ngurronte. Madje thuhet se edhe Kristoforidhi pati menduar t’i futej kësaj pune, por nuk guxoi.[2] Në rastin e Nolit ekzistonin edhe vështirësi praktike; projektet përkthimore kishtare ishin vetëm pjesë e jetës së tij shumëpërmasore. Në rast se përsiatemi mbi hezitimet liturgjike të dy përkthyesve të shquar, a mund të merret ngurrimi i Kristoforidhit vetëm si pjesë e përkorës së tij laike? 

Fillimisht Noli e hodhi idenë në shtyp, duke u bërë thirrje filologëve e teologëve shqiptarë të bashkëpunojnë për një përkthim të përbashkët. Sepse vetëm një punë e tillë do të jepte përkthime më të sakta dhe më jetëgjata në gjuhën tonë. Dyzimi i Nolit justifikohej në dy mungesa. Së pari, ai nuk kishte studiuar teologji, e as kishte ndërmend ta kryente; ai po përgatitej të fillonte studimet për letërsi e filozofi në Harvard. Së dyti, Noli nuk kishte përvojë me të shkruarit shqip. Studiuesit e gjuhës së tij me të drejtë kanë vërejtur se Noli po mësonte për herë të parë ato vite të shkruante shqip.[3] Kështu, për parantezë, edhe dramat e tij të para nuk është e sigurt nëse u parëshkruan shqip. Këtyre dy mungesave në fushë të përkthimit, iu shtohej dhe fakti se Noli nuk kishte studiuar filologji, megjithëse ishte përpjekur dikur në Athinë.  

Por Fan Noli zotëronte shumicën e armëve të duhura për përkthimet kishtare në gjuhën shqipe. Përkthimi i një teksti liturgjik kushtëzon, veç shqipes, greqishten bizantine, në të cilën është shkruar origjinali. Noli njihte më mirë greqishten e re, por kishte studiuar në gjimnaz mjaft tekste nga greqishtja klasike, dhe duke qenë qysh i vogël në kishë, pranë të atit psallt, ai u familjarizua me greqishten biblike e bizantine, të cilat urëzojnë greqishten e vjetër me atë të re. Krahas gjuhëve Noli njihte mirë muzikën kishtare bizantine.[4] Ai eci shumë në këtë fushë gjatë studimeve në gjimnazin e Adrianopojës dhe, siç dëshmon në shënimet autobiografike, e përkreu këtë disiplinë të çuditshme në Egjipt, me mësues një murg grek. Përderisa gjithë himnet kishtare janë thurur, në shumicën e rasteve, në një muzikë e cila është e bashkëcaktuar me vargjet, njohja e mirë e muzikës bizantine ishte ajo që e trimëroi përkthyesin e diasporës. 

Nga kahu i ndërsjelltë i debatit, mund ta mbrojmë mirë Nolin e ri dhe të vjetër, në qoftë se kujtojmë se asnjë përkthyes që ka studiuar teologji e filologji, por që nuk njeh muzikën bizantine, nuk mund të përkthejë himne në gjuhën shqipe, pa i përshtatur më parë me sukses në muzikë. Himnet janë parathurur për t’u kënduar dhe jo për t’u recituar, dhe për të arrirë një përshtatje muzikore mesatare, nuk duhet me domosdo njohja e simiografisë bizantine, por nuk bëhet pa mësuar e kënduar “me vesh”, të paktën, meloditë e tetë tingujve përkatës. Noli ishte njohës i mirëfilltë i muzikës bizantine.   

Me përkthimet e teksteve liturgjike, Fan Noli jo vetëm hapi udhën në një fushë të re të shqipes, duke shtënë një hije imponuese edhe mbas një shekulli nga konceptimi e lërimi i këtyre veprave, por ai bëri më të afrueshme tek bashkëkohësit e tij synimet paraekzistuese për një kishë shqiptare me tipare të prekshme kombëtare.

 

Konceptimi i kanonit të parë liturgjik 

Vendimi për të nisur e botuar këto përkthime ngriti pyetjen e kanonit liturgjik në shqipe. Edhe pse këtë problematikë nuk e gjejmë në shënimet e Nolit, sepse kanoni, si koncept teorik në letra, është pjesë e terminologjisë së vonë kulturore, pyetjet ekzistonin e brenin: Çfarë do të përkthehej, e çfarë do të lihej për më vonë, e për të tjerë? Më në fund, nëse përkthyesi vendoste t’i përkthente të gjitha veprat liturgjike, a do të shtypeshin e shpërndaheshin librat?  

Gjashtë janë librat e botuar gjatë periudhës së parë përkthimore, shumica prej tyre kushtuar kryepeshkopit rus të Nju Jorkut, Platon. Libri i parë është përkthimi i shërbesave dhe himneve të javës së madhe (Shërbes’ e Javës së Madhe, 1908), i cili u shtyp me një nga alfabetet që qarkullonin atëherë në botën shqiptare. Përkthyesi nuk i druhet vetëm vetes, por dhe bashkëkohësve: “Kthimi u bë me nzitim dhe perandaj s’duhet ghukuar ashper. Me tutje do te ndrecet e do te shtypet plotesisht pa lene asgne tropar jashte. Ata ce jane xene me te kthyerit prej Grecishtes se Kishes ne Shcipen, ata vetem do kupetojne sa mundime dhe sa net pa ghume me kushtoj kjo libre. Tere te tjerat jane te tepera.”[5]  

Në këtë libër vërejmë se si autori, duke përkthyer me ngut, nuk del dot nga trajtat nëndialektore të gjuhës së tij të folur të trashëguar, në përdorim të një gjuhe dialektore të shkruar. Stili gjuhësor në këtë përkthim nuk është njëtrajtësisht i qëndrueshëm, ndërsa këndimet biblike “janë marre prej te Kristoforidhit me shume pak ndryshime.”[6] Kurse në librat e mëvonshëm, Noli do t’i merrte pasazhet e Kristoforidhit vetëm si truall, për t’i ripërpunuar e për t’i bërë ato të njëgjuhshme me poetikën e himneve të tij. Edhe pse nxitimthi, kanoni po konceptohej dhe po merrte trajtat e përkthyesit.  

Mbas përkthimit të librit të dytë, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe (1909), At Fan Noli e qartësoi qëllimin dhe natyrën e projektit liturgjik. Ati i ri iu premtoi me sinqeritet sivëllezërve të tij shqiptarë ortodoksë, se do t’i pajiste me tekstet më të përdorshme në gjuhën shqipe, si një mjet i domosdoshëm për adhurim në gjuhën amtare. Por autori prift, student e gazetar, nuk kishte ndërmend të ndërmerrte  përkthimin e plotë të gjithë literaturës adhuruese ortodokse (Bibla dhe tekstet liturgjike), një punë që as sot nuk ekziston. Përmes shënimeve të tij në këto botime, prifti bën thirrje për ndihmë ekonomike nga shqiptarët kudo që janë, për të përfunduar projektin e tij sa kombëtar aq dhe fetar.  

Noli do ta vazhdonte projektin, por shënoi se “zotimin t’im do t’a mbaroj ndofta brënda në pak kohë, në qoftë se Shqipëtarët janë gati të më ndihin, sikundër më ndihnë me shtypjen e këtyre dy librave.”[7] Kanoni konceptohej sipas nevojave kombëtare e personale, atje ku shkriheshin dhe kishtaret. Nga ana tjetër, në këtë shënim mësojmë se, për sa i përket konceptimit të kanonit si i tërë, a si i pjesshëm, jemi të sigurt se Noli nuk do ta përkthente të gjithë kanonin liturgjik, edhe sikur të mos ekzistonte vështirësia ekonomike. Përndryshe, ai nuk do të thoshte “brënda në pak kohë” për përkthimin e njëzet vëllimeve himnologjike. Kjo thënie nuk pajtohet vetëm me sinqeritetin e atëhershëm publik të Nolit, ndryshe nga më vonë, por dhe me numrin e librave të periudhës së parë përkthimore.  

Në qoftë se Noli kishte një motivim plotësisht kishtar, krahas kohës së nevojitur, ai do të kishte përkthyer gjithashtu himnet e adhurimit të përditshëm nga vepra në dymbëdhjetë vëllime Μηναίον, dhe gjithashtu do të jepte një përkthim të plotë të veprave Τριώδιον dhe Πεντηκοστάριον. Por nga këto trembëdhjetë vëllime të mëdha, ai na dha në shqipe vetëm tre vëllime përzgjedhëse. Për festat e përditshme nga Minéon, Noli përmblodhi dhe botoi një vëllim, Librë e të  Kremteve të Mëdha të Kishës Orthodoxe (1911). Me të njëjtën frymë ai botoi Triodin e Vogël (1913), duke përkthyer shërbesat e së shtunës në mbrëmje dhe të së dielave, si dhe Pesëdhjetoren e Vogël (1914), me të njëjtin konceptim. Në librin Triodi ai ripërktheu gjithë shërbesat dhe himnet e Javës së Madhe, edhe pse ato ishin përkthyer në librin e parë (1908).  

Në vend të librit të tetë tingujve, Παρακλητική, ose Οκτώηχος, siç përmendet shpesh në muzikologji, ai na dha një Lutjesore të Vogël (1914), duke përkthyer vetëm shërbesat e fundjavës; mbrëmësoren e së shtunës dhe mëngjesoren e së dielës, të konceptuara këto si një seri e vetme, pa i shkurtuar shërbesat dhe himnet. Qëllimi i tij ishte t’iu jepte shqiptarëve mundësinë të kenë të plota shërbesat e së dielës dhe të kremteve më të festuara të vitit liturgjik ortodoks, në pamundësi për t’i përkthyer të gjitha.  

Nga mënyra se si është konceptuar kanoni i parë liturgjik shqiptar, tregon njohjen profesionale në fushë të liturgjikës nga përkthyesi ortodoks, pavarësisht se ç’mund të thuhet nga pozitat e sotme komode. Emigranti ishte fillimisht laik, e pastaj prift i saposhuguruar, kur nisi këtë projekt përkthimor kaq të vështirë… Çudia e këtij brezi qëndron në përmbushjen e “zotimit ndaj Kombit”, sesa në mungesat e këtyre veprave. Konceptimi i kanonit bashkëvijonte përmes trysnish të shumëfishta; filologjike, teologjike dhe ekonomike.  

Gjithsesi, Noli konceptoi një kanon liturgjik të suksesshëm për atë periudhë historike. Ky projekt kulturor, për sa i përket këmbënguljes dhe sasisë, është pasojë e rrëmbimit në çështjen shqiptare, ndërsa për sa i përket stilit dhe cilësisë, është pasqyrë e intuitës liturgjike, ngjizur kjo qysh fëmijë pranë të atit psallt, por dhe në gjimnaz, pa anashkaluar dhe përvojën si mësues e muzikant grek. Ky kanon i periudhës së parë përkthimore është pemë e Nolit kishtar, i joshur ky pas artit dhe pasurisë liturgjike lindore, ndërsa njihej e lartësohej përmes saj në botën shqiptare. 

 

Ankthi i ortodoksisë, ngërçi i përkthyesit 

Në përkthimet e para Noli e pasuroi gjuhën me terma të rinj dhe krijoi stilin e tij të veçantë në letrat shqipe, i cili, përveç ngjyresave, nuk pësoi ndryshime. Është për të vënë re e për të respektuar se, pavarësisht nga futja e termave të huaj, shumica e titujve të librave greqisht dhe shumë terma teologjikë, u shqipëruan dhe mbetën në gjuhën tonë të tillë, ndryshe nga përkthime të tjera liturgjike në gjuhë të tjera, pikërisht se natyra e shqipes është krejt ndryshe, nëse e krahasojmë, për shembull, me anglishten. Synimi i Nolit ishte të përdorte një shqipe letrare që bazohej në autorët pararendës, por dhe t’i tejkalonte ata. Përderisa gjuha ecën, edhe shqipja duhet të shprehte terminologjinë bashkëkohore të gjuhëve perëndimore. Në rastin më të parë.   

Me këtë qëndrim ideologjik në shqipe, Noli i ri përballej me një problem të madh, me një hije të madhe: Kristoforidhi! Ky autor ishte mbretërues në letrat shqipe, kryesisht me përkthimet biblike. Për më tej, vdekja e Kristoforidhit u pasua me botimin e një libri të tmerrshëm, Fjalori i Gjuhës Shqipe (1904), dhe kjo vepër dygjuhëshe e kanonizoi autorin në studimet shqiptaro-greke, atje ku hyjnë edhe përkthimet liturgjike të Nolit, edhe pse pemë e nacionalizmit shqiptar. Terminologjia e Kristoforidhit nuk pajtohej plotësisht me bindjet e përkthyesit të ri, dhe ky konflikt nuk mund të fshihej, për dy arsye:  

Së pari, shumë terma liturgjikë e fraza himnologjike e kanë origjinën në tekstet biblike, të cilat Kristoforidhi kishte përkthyer më parë dhe ishin pranuar e qarkullonin si përkthime serioze. Së dyti, brenda librave liturgjikë, Noli duhet të përfshinte pjesë biblike, kryesisht nga ungjijtë dhe apostujt, të cilat lexohen në të kremtet kishtare, por këto ekzistonin të gjitha në toskërishte, sepse Kristoforidhi kishte përkthyer krejt Dhjatën e Re toskërisht, mbas asaj gegërisht.[8] Reagimi i Nolit ndaj veprës së Kristoforidhit ishte me vend, pavarësisht se sa sukses pati eksperimenti i tij. Sepse të përdorësh tjetër gjuhë në këndimin e himneve, e tjetër në këndimin e Biblës në Kishë, është standard i dyfishtë. Por veç kësaj, Noli kishte një arsye më të fortë për ta lënë mënjanë gjuhën e Kristoforidhit, ashtu siç duhet lënë mënjanë shqipja e Nolit sot, sepse ecuria e gjuhës e tejkalon njeriun: “Natyrisht, nuk munt të mbetesha i kënaqur nga kthimet e vietëra të atdhetarit të shkëlqyer Z. K. Kristoforid, dhe u-përpoqa t’i ndreq ato që hynë në këtë librë pas përparimit që ka bërë gjuha shqipe që nga koh’ e tij, pa mohuar që pun’ e tij qe një ndihmë e madhe themeli për mua.”[9]  

Filozofia e këtyre përkthimeve të Nolit, veçse, shkoi kundër vullnetit dhe talentit të tij krijues. Atij i duhej të prodhonte përkthime të fjalëpërfjalshme, në një kohë kur gjithë e puna e tij përkthimore e mëvonshme, në letërsi dhe në lëmin kishtar, dëftoi të kundërtën. Noli ishte i prirë për përkthime-rikrijime, për kthime të lira, “muzikore”. Ankthin e ortodoksisë së këtyre përkthimeve të para, dhe ngërçin e përkthyesit të ri, e gjejmë të pafshehur në shënimet e Nolit ato vite. Tendenca e përkthyesit për t’u larguar nga origjinali, por dhe dëshira e atëhershme për kompromis me Ortodoksinë, shquhet edhe në këtë shënim tek Libri i Shërbesave: “Më të kthyer të kësaj libre, u-përpoqa të mos largohem nga texti gërqisht dhe besoj që u dhashë Shqipëtarëve një kthim exakt të lutjeve të kishës Orthodoxe.”[10] 

Në periudhën e parë përkthimore, Noli u përpoq të jepte një kuptim të saktë të origjinalit greqisht, mirëpo kjo solli sakrifikimin e përshtatjes muzikore të këtyre teksteve. Vetëm një psallt i shkëlqyer e me përvojë të gjatë në muzikë, mund të këndojë lehtë këta libra të parë të Nolit. Sidoqoftë, flasim këtu për vështirësi në të kënduarit e teksteve të përkthyera, duke pasur parasysh përkthimet e periudhës së dytë në vitet 40, si dhe standardizimin e shqipes, e cila, me ndryshimet e përhershme fonetike që i ka shkaktuar shqiptarit të sotëm, ka kërkesa tejkaluese në përvojën tonë gjuhësore.  

Le të kujtojmë se një përshtatje muzikore sot, do ta gjejë tekstin gjuhësisht të gatshëm, dhe nëse e njeh mirë gjuhën, do të luajë me të për ta përshtatur, për të arrirë çdo ndryshim në poetikën e tekstit, por këto ndryshime të fjalëve do të jenë sintaksore, jo fonetike, brenda ligjeve të shqipes së sotme spontane, e cila ushtron trysni, sepse ekziston e imponuar në intuitën tonë. Ky ngurtësim i standardit, sidomos për jugorët, është shumë i dobishëm për një perspektivë të tillë muzikologjike. Por jo në vitet 1910, kur shqipja e shkruar ishte e shtirur, nuk ishte e njëtrajtshme, dhe theksat e fjalëve ishin të ndryshëm, në të folme të ndryshme, edhe brenda toskërishtes. Pozita e përkthyesit brishtëzohej edhe më, sepse theksi muzikor, sidomos në muzikën bizantine, ndjek theksin e gjuhës, i shërben fjalës, e interpreton atë dhe, në rast rreziku, i nënshtrohet fjalës, ndryshe nga muzika shekullare. 

Përshtatja muzikore është e vështirë për çdo gjuhë, sepse është e mundimshme të balancohet gjuha e përkthyer me muzikën e tingullit dhe të melodisë përkatëse, aq më tepër në një gjuhë jo standarde, ku kjo është vështirë të shmanget, për shembull, në “të përshëmbëlltat”, siç i quajti Noli himnet që këndohen me të njëjtat melodi të paradhëna (Προσόμοια). Ndërsa të pakta janë rastet e përshtatjes së përsosur bizantine në përkthimet e para, do të shohim se në përkthimet e dyta kjo u arrit shumë më gjerë, por jo me metoda të paradhëna. Për sa i përket periudhës së parë, arsyetimi se askush ndër të gjallë mund të guxonte të bënte diçka të tillë i vetëm, dhe se pa një paraqitje të tillë nuk mund të arrihej kombëtarizimi i kishës, çoi dhe në vlerësime të cekëta muzikologjike.  

Kostandin Trako, për shembull, duke portretizuar Nolin si “muzikant-kompozitor”, shkroi: “Në përkthimin e teksteve Liturgjike, një armoni e plotë pajton për mrekulli thekset tonale letrare me thekset shprehëse muzikale. Kjo përputhje është keq perfekte, sa të bën përshtypje sikur me qenë të shkrueme drejt për drejt në gjuhë t’onë amtare.”[11] Sa bukur do të ishte! Këta margaritarë do të shkonin vetëm për përkthimet e dyta të Nolit, për të cilat ky vlerësim emocional edhe mund të hahej sot. Ne që kemi studiuar muzikën kishtare bizantine, por dhe që kemi përdorur përkthimet e Nolit me vite të tëra, pa lënë mënjanë hulumtimin ndërdisiplinor mbi këto vepra, jo vetëm që nuk ngazëllehemi nga një kritikë e tillë shqiptare, por shënime të tilla entuziastësh i gjejmë naive, pavarësisht nga eleganca e terminologjisë në parashtrim.  

Ideologjia për t’i qëndruar besnik origjinalit të tekstit në vitet 1910, duke kontrolluar kësisoj ndjenjat muzikore të tekstualitetit bizantin, shpreh motivimin politik të Nolit. Ai përktheu në një frymë që mund të lehtësonte kishën ortodokse të pranonte dhe të njihte këto përkthime si libra kishtarë në shqipe, ndërsa një qëndrim tjetër në përkthim, do të ngrinte pengesa të tjera në zyrtarizimin e përkthimeve, do të banalizonte tekstualizimin e lëvizjes, do të vononte kombëtarizimin, pavarësinë e kishës shqiptare. Të paktën, kështu besonin atëherë. Me këtë strategji, ai shpresonte se çdo reagim negativ ndaj përkthimeve të tij do të ishte i kufizuar. 

Ndërsa po botonte Librin e Shërbesave (1909), Noli filloi të informojë dhe organizojë shqiptarët ortodoksë brenda dhe jashtë Shqipërisë, duke iu kërkuar t’i dërgojnë peticione Patrikanës së Kostandinopojës, për të lejuar përdorimin e këtyre teksteve në Shqipëri. Përkthyesi sugjeronte se një nga të dhënat e këtyre përçapjeve duhet të ishte dhe fakti se mesha ishte përkthyer nga një prift shqiptar ortodoks. Nga ana tjetër, ai kërkonte t’i dërgoheshin letra edhe kryepeshkopit rus në Amerikë, për ta puthitur mirë problemin: “Shoqëritë të venë nga një njeri që di Greqishten dhe Shqipen mirë që ta shëkojë dhe të dërgojnë nga një shkrim te kryebiskupi që është kthyer korektërisht dhe pastaj do të apë autorizacie të shkruar që të përdoret në çdo kishë ortodokse. Kjo u mbarua do me thënë.”[12]  

Duke shfrytëzuar rrëmujën dhe nxitimin, Noli mëtonte që kritikët të himnonin përkthyesin me metodat e njohura lindore, pavarësisht se kësisoj po dëlirej lindja e një kritike profesionale në letrat përkthimore shqipe. Edhe ky fakt tregon, krah të tjerave, se sa vuante Noli, jo vetëm për të sendëzuar projektin e përkthimeve kishtare, si pjesë e një lëvizjeje kombëtare që po sakrifikonte, por dhe për t’u imponuar në botën shqiptare; atje ku sapo kishte bujtur. Por në atë kohë, kur nuk ekzistonin përkthime të tjera, dhe kur filologët nuk bashkëpunuan për përkthime të përbashkëta, kushdo dashamirës do t’i himnonte këto himne shqipe; sepse e meritonin.  

 

Receptimi si ngjarje ndërshqiptare 

Receptimi i këtyre botimeve ishte i ngrohtë nga figurat e letrave shqipe të asaj kohe: Faik Konica, Lasgush Poradeci, e të tjerë. “Në tërë jetën time, tha Fan Noli në fjalën funerale të Konicës, s’kam njohur njeri që interesohej për Kishën tonë kombëtare aqë sa Faik Konitza. Ay na e shtypi Librën e Meshës më 1908 në Bryksel; ay i ndreqi korektimat pas abecesë së vjetër një herë; pastaj i ndreqi vetvetiu për së dyti pas abecesë së re, që posa u-vendos prej Kongresit të Manastirit. Ay e ka zgjedhur pikturën e Shën Joan Gojartit që figuron në mes t’asaj libre. Dhe këtë pikturë e ka kërkuar nat’ e ditë, me javë e me muaj, gjer sa e zbuloj në librat e vjetëra kishëtare. Siç më shkruante, piktura duhej ta tregonte Shën Joanin jo të bukur dhe të pashëm, siç e kanë imagjinuar disa piktorë, por të mvojtur dhe të shëmtuar, ashtu siç ka qenë me të vërtetë.”[13]  

Konica u përfshi në këtë projekt kulturor ashtu si shumë myslimanë shqiptarë, apo dhe intelektualë ortodoksë, përndryshe indiferentë në besimin e tyre, pikërisht se shihnin vlerën e këtyre përkthimeve, me të cilat jo vetëm do të arrihej kombëtarizimi i kishës shqiptare, por dhe organizimi i diasporës ortodokse në Amerikë e gjetkë, duke premtuar shtimin cilësor në gjuhë e identitet të përbashkët.  

Lasgush Poradeci, në esenë e tij mbi komunitetin shqiptar të Rumanisë, flet për përpjekjet e shoqatës “Komuniteti orthodhoks shqiptar i Bukureshtit”, për të hapur një kishë shqipe. Edhe pse ishin mbledhur të hollat, edhe pse mitropoliti atje ishte në dijeni e simpati të këtyre përpjekjeve, e madje “kish të njohur dhe miqësi vetore me shumë anëtarë”, e dha lejën vetëm kur shqiptarët i treguan atij Librin e Shërbesave shqip (1909): “Kryesisht libra e Fan Nolit i bëri Shentërisë së tij një përshtypje të fellë. Mitropoliti u kënaq me të tepër kur pa se organizimi i Kishës Shqiptare kish bërë një fillim me rëndësi dyke u përuruar me qarkullimin e një vepre themelore, dhe i dha urdhër ierarkisë së Bukureshtit për t’u plotësuar në mënyrën më të kënaqur dëshira kombëtare e shqiptarëve.”[14]  

Por veç vlerësimit nga ana politike e letrare, përmes një vendosjeje kulturore të përkthimeve të periudhës së parë, kishte dhe reagime jo përlëvduese. Këtu mund të përmendim Aleksandër Xhuvanin, i cili kishte një epërsi ndaj Nolit, meqë kishte përfunduar studimet në Athinë për filologji, ndërsa Noli ishte ende student në Harvard, për rrjedhojë me boshllëqe disiplinore në shqipe e në greqishte. Në disa pika kritika e Xhuvanit ishte me vend, gjë që do ta shtrëngonte Nolin në përkthimet e mëvonshme, për t’u menduar më thellë në përzgjedhjen dhe ngjizjen e termave. Ndërsa në pika të tjera, kritika e Xhuvanit ishte pjesë e mbetjeve puritane, por që atëherë këto mbizotëronin letrat shqipe. Për t’u familjarizuar me problematikën kulturore ndër intelektualë ortodoksë, si dhe për të dëgjuar anën tjetër të receptimit të Nolit në periudhën e parë përkthimore, le të ndalemi në një pikë të kritikës së A. Xhuvanit, e cila edhe sot, në realitetin e shqipes tandarde, është vërtetuar e drejtë. Është fjala tek termi liturgjik mister (mystérion), i cili e pështjelloi Nolin rishtar për ta përkthyer sakrament, për të bërë kësisoj dallesë nga fjala e rëndomtë mister

“Unë fjalën myster e marr filldrejtë nga gjuha greqishte në të cilën kallzon dy gjama: gja të fshehtë edhe shërbesë fetare. Nuk më duhet pra mue të vete e ta marr nga gjuha frangjishte, qi edhe kjo e ka marrë nga greqishtja, dhe t’i apij asaj fjalë domethanën që ka në frangjishtet, për fjalën sacrement a të përdoroj kte, sakrament apo fjalës mister diçka t’i ve prapa a përpara që të kuptohet për sacrement. Pse me bamë kto dredha e me vojtun në frangjishtet, kur mundem me e marrë (pa frikë se Shenjtëria e Tij mos më quejë grekoman a filogrek) drejtë për së drejti nga greqishtja fjalën Myster e, me i dhanë ksajë domethanën e shërbesës fetare qi ka, apo të dyja domethanët, të shërbesës fetare e të gjas së fshehtë?”[15]

Nëse e lexonim këtë pasazh në toskërishte, a nga një tosk, dhe jo nga një geg ortodoks, përnjimendsh do ta etiketonim shkruesin si “grekoman a filogrek”, ashtu siç druhet vetë Xhuvani para një qindvjeçari. Problemi është se pozita e ortodoksëve midis shqiptarësisë dhe grekësisë, jo vetëm që është e prekshme, dje dhe sot, por nuk është gjeografike, ndryshe nga ç’predikon mendimtaria shqiptare.  

Aleksandër Xhuvani na bën të përsiatemi këtu. Formulime të tilla dëshmojnë potencialin intelektual të atij brezi, shfaqjen e një kritike paralele në letrat shqipe (krah asaj “me porosi”, siç u trashëgua gjer sot) dhe guximin e laikëve për t’u përzier në punët e Kishës, mungesa e frikës për të folur publikisht. Nga ana tjetër, dashuritë puritane i mbanin të talentuarit larg përfshirjes në sfidat kulturore të brezit të tyre. Kështu, me drojën e rrezikimit drejt së panjohurës, edhe pse të afërndodhur, intelektualët ortodoksë pengonin tekstualizimin e lëvizjes për kombëtarizimin e kishës. Dhe këtu lartësohet bujtësi Fan Noli, i cili nuk ka frikë të eksperimentojë në botën shqiptare, por ndoshta e bënte këtë pikërisht se ishte i atillë. Jo më kot ato vite, kur kapej në gabime mbi mosnjohjen e realitetit shqiptar, shtrëngohej të thoshte të vërtetën: “I njoh shumë pak shqiptarët.” Reformat dhe risimet sugjerohen më lehtë prej atyre që vijnë nga jashtë kësaj kulture, apo prej atyre që veçohen nga shumica e të gjallëve në atë kulturë.   

Në shtresat e gjera ortodokse, le ta themi, nuk ekzistonte nevoja e brendshme e përkthimeve si shtrëngim, pasi çështjet e gjuhës vinin nga rrethet e intelektualëve, me të cilët populli i thjeshtë ishte në hendek të shumëfishtë. Petro Luarasi dëshmon me dhimbje se në vitet 1910, në shumicën dërrmuese të kishave ortodokse të jugut të Shqipërisë, nuk predikohej fare.[16] Priftërinjtë kryenin mekanikisht shërbesat, në një gjuhë që nuk e kuptonin mirë as vetë meshtarët. Nuk ishte vetëm problemi i gjuhës, por, sidomos, i injorancës, e cila rridhte nga vetë kleri. Gjithë të dhënat e paanshme të asaj kohe, dëshmojnë se pjesa dërrmuese e klerit dhe e popullit ortodoks ishte kundër përkthimeve liturgjike në shqipe, ose, që ta themi siç e thoshnin atëherë, ishin kundër ndalimit të greqishtes në Kishë. 

Klerikët, pra, edhe pse në shumicë nuk dinin të predikonin, as greqisht e as shqip, përhapnin idenë se përkthimi në gjuhë shqipe ishte sa ironik aq dhe qesharak. Një mendësi e tillë vijoi gjatë në Shqipëri, sepse pesëmbëdhjetë vjet mbas botimit të librit të parë kishtar në shqipe, peshkopi i grigjës së viseve të Gjirokastrës, Vasílios, mbas dëbimit nga Shqipëria, rrëfen i vetëpërshkruar naivitetin e ndërsjelltë kulturor, në një telegram drejtuar Lidhjes së Kombeve: “Qeveria shqiptare kërkon të futë në liturgji gjuhën shqipe, shumë primitive, e cila madje është e përjashtuar edhe nga xhamitë myslimane.”[17] Kryeprifti nyjëton bindjet naive të grigjës, por na kujton dhe mënyrat kurthngritëse të hierarkisë greke, keqinformimin e opinionit ndërkombëtar mbi çështjen shqiptare; ashtu si edhe sot. 

Reagimi ortodoks kundër shqipes si gjuhë e mirëfilltë kishtare, kishte fillesa kulturore e spirituale, por kjo shtohej e manipulohej nga segmente më pak të pafajshme. Me këto të dhëna, kisha greke nuk kishte pse të krijonte industri qëmtimi ndër shqiptarë, sesa të mos vonohej në ofshamat e tyre. Në shumicë shqiptarët nuk besonin në shqipen adhurimore, pikërisht se ishin të manipuluar nga Kisha. Si rrjedhojë, Fanari i konsideronte përkthimet e Nolit të papranueshme për adhurim. Por cila ishte alternativa e Patrikanës për shqiptarët, për mbarëvajtjen shpirtërore të të cilëve ishte përgjegjëse para Zotit? Greqishtja bizantine në kishë, apo mësimi i detyruar në shkollat greke?  

Sidoqoftë, këtu duhet të përpiqemi ta rilexojmë historinë me parabindjen se ngarkesa emocionale që vjen nga opinionet e gjithë burimeve greke dhe nga shumë vlerësime të njëzëshme të burimeve shqiptare, është njësoj e pranishme. Pyetjet se, përse Patrikana shprehu pëlqimin për përkthimin e Dhjatës së Re shqip në vitet 1820 dhe përse e ndaloi këtë përkthim më vonë, dhe se përse qeveria greke sponsorizoi botimin e fjalorit të parë të mirëfilltë të gjuhës shqipe, si dhe libra të tjerë shqip, e të tjera pyetje të ngjashme, janë të nevojshme për të filluar një debat të ri, për të formuluar frazeologji të reja, të domosdoshme këto për një etikë të re. Përkthimet e Nolit janë pjesë e kësaj polemike, dhe ndoshta pika më e skajshme. Kjo nuk mund të kuptohet plotësisht nëse nuk ndijojmë frymën e kishës ortodokse ndaj tekstualitetit në adhurim, gjë që mund të bëhet duke gjetur krahasimet midis shqipes dhe greqishtes së re; një këndvështrim në këto dy të folme të brishta “shtetërore”, dy gjuhët bashkëvuajtëse, në raport me greqishten kishtare, gjuhën e ngurtë dhe epërsore “perandorake”.                

Shfaqja dhe mirëpritja e përkthimeve të Fan S. Nolit kishte rëndësi historike, pikërisht sepse ishin përkthimet e para liturgjike në gjuhën shqipe. Me to u arrit organizimi i kishave shqiptare në diasporë dhe me ato u pajis lëvizja për pavarësinë e kishës në Shqipëri. Sidoqoftë, ndërsa stili mjeshtëror i Nolit mahniti njerëzit e letrave shqipe, nuancat teologjike i rrëshqitën vëmendjes së tyre. Por jo teologëve të kishës ortodokse shqiptare.  

Në statutin e vitit 1922/1923, formulohet diplomatikisht se “Librat Shqipe kishëtare që janë përdorur gjer më sot do të përdoret prapë gier sa të trajtohet nga Sinodhi Epishkopal i cili do të vendosë për vazhdimin e përdorimit të tyre.”[18] Gjithashtu, edhe statuti i vitit 1929 përsëriti të njëjtin shqetësim, se “Librat e Kishës që janë përkthyer do të këqyren prej Sinodhit, i cili e ka për detyrë të kujdeset sa më shpejt për përkthimin dhe botimin e atyne librave të Kishës që mungojnë.”[19] Megjithë këtë mospranim në dukje nga kleri i lartë shqiptar, të vetmet botime nga premtimet e statutit të vitit 1929, ishin dy ribotime të Nolit: Libri i Shërbesave (1930) dhe Libri i të kremteve të mëdha (1931). Edhe pse këta libra u ribotuan me disa ndryshime, për të pranuar “ecurinë e gjuhës” mbas njëzetvjeçarit që nga botimi fillestar, shkaku kryesor që e shtrëngoi hierarkinë të ndërmerrte këto botime, ishte shterimi i librave të mëparshëm të Nolit.[20]

 

Statusi i përkthimeve të para sot 

Sinodet e KOASH-it, që nga vitet 30 e gjer sot, nuk mundën ta pasurojnë literaturën adhurimore ortodokse me diçka tej Nolit, dhe madje as mundën t’i rishikojnë dhe t’i rishtypin të gjithë librat e tij. Kisharët tanë, edhe pse me studime teologjike e me mundësi të mëdha ekonomike, dje dhe sot, u treguan të paaftë në këtë fushë, duke i dhënë përkthyesit të madh një status të pamohueshëm në Kishën Ortodokse. Gjithsesi, mungesat në libra, krahas problemeve të tjera, e mbajnë kishën autoqefale shqiptare larg plotësimit të tipareve të plota vendore, disa prej të cilave u bënë realitet vetëm nëpërmjet veprës noliane. 

Periudha e parë e përkthimeve të Fan S. Nolit pati më shumë dritë e më pak hije. Para përfundimit të kësaj pune në dukje të pamundur, prifti 30-vjeçar iu kishte premtuar bashkatdhetarëve të tij, se do t’iu dhuronte lutjet më të domosdoshme në shqipe. Tashmë atë e priste një fushë tjetër, përkthimi i veprave të letërsisë botërore, “për të cilat kombi ynë ka aqë nevojë”.[21]  

Periudha e parë përkthimore i dha Nolit një vend të përhershëm në ortodoksinë shqiptare. Sa profetik ishte Mitrush Kuteli në vitin 1943, kur, duke analizuar jetën dhe poezinë e Nolit, u shpreh: “Imzot Theofani jo vetëm që krijoj veglën e parë që hapi rrugën drejt Autoqefalisë kishëtare, por edhe farkoj terminologjinë Shqipëtare për Kishën Orthodokse. Këto shqipërimet e tija janë edhe sot, e do të jenë për shumë kohë, librat e shërbimit të shenjtë të Kishës s’onë.”[22] Me të vërtetë, edhe sot këto përkthime parapëlqehen si alternativa e parë për përdorim në kishë. Këta libra janë baza nga ku do të nisen një ditë përkthyesit për të përmirësuar e plotësuar përkthimet kishtare në shqipe. 

Përkthyesit e sotëm të pasazheve himnologjike, duhet të kenë parasysh se përkthimet e periudhës së parë të Nolit janë më të përshtatshme për të cituar, sepse në këto botime himnet i qëndrojnë shumë më afër origjinalit, ndryshe nga periudha e dytë, siç do të shohim në trajtesën që vijon.[23] Është interesant fakti që një shtëpi botuese misionare në Selanik, e cila ka shtypur literaturë ortodokse në disa gjuhë, me fillimin e riorganizimit të jetës fetare në Shqipëri, filloi rishtypjen e librave të periudhës së parë të Nolit, deri sa seria u ndal me botimin e librit të tretë, i cili madje u shtyp i gjymtuar, pikërisht se Kryepeshkopata e Tiranës e bllokoi botuesin, duke mos pranuar e shpërndarë librat liturgjikë, të cilët madje u shtypën falas për shqiptarët.[24] Sepse nuk u uzurpua vetëm froni i shqiptarëve, por dhe heroika në Shqipëri… 

Por botimet e Selanikut janë një përjashtim, ose të paktën dëshmojnë potencialin e një faze të mundshme prodhimtare midis dy zonave. Ende sot Greqia zyrtare nuk i ka ndryshuar termat ndaj Fan Nolit. Në veprën më të plotë mbi historinë e Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë në greqishte, përpunuar e ribotuar në vitin 1998, Noli kishtar vazhdon të figurojë atje me të njëjtat epitete, përdorur nga kisha greke në vitet 20: “Hyjtallës” e “aventurier”. Ndërsa cilësimi i parë është krejt shpërfolës, i dyti ndoshta qëndron, sepse pa aventura, sidomos kur këto shpirtërohen e kanalizohen në një qëllim të qashtër kombëtar e fetar, nuk mund të bëhet asgjë e mbarë në botën ballkanase.   

Në vitin 1999, në përpjekje për të botuar Autobiografinë e Nolit në greqishte, takova një botues grek, nga e cila bisedë po shkëpus këtu një detaj. Mbasi paraqita në tryezë tekstin anglisht dhe draftin tim greqisht, sa e hapi botuesi librin e Nolit, i shkuan sytë në këtë faqe e në këtë paragraf: “Si ndodhi atëherë që Fan Noli, i cili kishte bërë shtatë vjet në shkollën plotore greke dhe katër vjet në gjimnazin grek, mbeti një djalosh fshatar shqiptar, pavarësisht nga gjithë ai arsim grek? Ka shumë arsye pse Fan Noli doli nga ujërat greke dhe u shkund si rosa.”[25] Zotëria e ndali leximin dhe tha: “Edhe unë, kur isha në Amerikë me studime, në ndonjë festë e ngrija flamurin amerikan, por e bëja me shaka, për të argëtuar miqtë e mi amerikanë, sepse në shpirt isha grek dhe nuk mund të emocionohesha me një flamur tjetër. Njësoj është dhe kjo histori. Nuk kam gjë me Nolin, pra, por nuk mund ta botoj këtë libër.”  

Problemi me Nolin është problem me kishën greke dhe jo me grekët. Përkthimet e Nolit dolën pikërisht si nevojë për t’u shkundur plotësisht nga ujërat greke. Dhe kjo duhej bërë sa më parë e sa më mirë, duke e nisur nga vetë klerikët. Le të përfundojmë duke kujtuar fillimet e periudhës së parë përkthimore të Nolit. Në një letërpërgjigje drejtuar Thanas Tashkos, Noli justifikohet me të drejtë ndaj akuzave të Sotir Pecit mbas librit të parë: “Kur të shtrohen punët le të vijnë theologët dhe filologët ta ndreqin. Tani këtu n’Amerikë ku t’i gjenj unë?”[26] E pra, kjo seri botimesh të vyera i jepej gramatologjisë shqipe si pikë nistore, për një udhëtim të stërgjatë; ende të paqarkuar edhe mbas një qindvjeçari.  

 

[Foti Cici, 2003]                               

—————————————————————————-
[1] Gjashtë librat e periudhës së parë përkthimore janë dixhitalizuar plotësisht në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste liturgjike/Noli/Periudha e parë.
[2] Këtë e mbështet Evllogji Kurilla, në veprën e tij Studime Shqiptare – Përkthimi i Dhjatës së Re në shqipe (Ευλόγιος Κουρίλας Λαυριώτης: Αλβανικαί Μελέται – Η Μετάφρασις της Καινής Διαθήκης εις το Αλβανικόν), 1933, f. 35.
[3] Një studim mbi shqipen e Nolit është ai i Fatmir Agalliut: Gjuha e Nolit në veprat origjinale të tij, 1999.
[4] Për një pasqyrë të arsimimit të Nolit para vitit 1909, shih: Efthim Dodona, Noli i Panjohur, 1996, f. 20-21. Atje, në dokumentacionin për regjistrim në Harvard, renditen mësimet që ka marrë kandidati në gjimnaz dhe gjetkë. Në studimin e gjuhëve, shënohen autorët dhe fushat e studiuara në ato gjuhë: greqisht, latinisht, gjermanisht dhe frëngjisht. Literatura e studiuar në greqishte të vjetër renditet me autorë, por nuk ekziston asnjë autor i periudhës bizantine. Në vijim, në seksionin “Lëndë të paklasifikuara më sipër”, mbasi ka renditur “shqip, greqishte e re, turqisht, arabisht”, kandidati shënon “Studime Speciale për Kishën Greke”, pastaj “Literaturë ruse dhe skandinave, Teatri i Vjetër dhe Modern”, dhe e përfundon me “Muzikë Kishtare Greke”. Me “studime speciale për kishën greke”, çfarë ka parasysh kandidati? Ka të ngjarë të jenë studime në fushë të liturgjikës, e cila atëherë mund të mos konsiderohej si disiplinë më vete, por edhe lëndë të tjera, të cilat nuk mund të renditeshin më vete. Përderisa gjimnazi kishte ngjyra kishtare dhe përgatiste mësues për shkolla kishtare, kandidati mund të ketë pasur lëndë në himnologji, arkitekturë kishtare, e ndoshta dhe në ajiografi (Ndërsa “historia kishtare” është renditur në seksionin e historisë). Përse “studimet speciale për kishën greke” të mos vijohet në listë nga muzika kishtare? Aq më tepër, kur që të dyja këto lëndë kanë të bëjnë me kishën greke. Ndoshta në origjinalin anglisht renditja mund të ketë tjetër kriter, por rëndësi ka që me këtë pasqyrë arsimimi, qoftë dhe jo shteruese, ne dimë përgatitjen e Nolit gjatë periudhës së parë përkthimore.  
[5] Fan S. Noli, Shërbes’ e Javës së Madhe, 1908, Pasthenjé.
[6] Po aty.
[7] Fan S. Noli, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, 1909, Parathënie.
[8] Të dy këto vëllime, gegërisht (1872) e toskërisht (1879), janë dixhitalizuar dhe mund të lexohen të plota në ShqiptarOrtodoks.com/Albanologji+Tekste biblike.
[9] Fan S. Noli, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, Parathënie. Edhe pse Noli e përndoqi Kristoforidhin nga përkthimet e veta, hija e tij nuk iu nda. Kur në vitet 30 u ribotuan dy vepra të Nolit nga KOASH-i, komisioni i këtij projekti, nën kryesinë e Kryepeshkopit Visarion (Xhuvani), hoqi nga libri i të kremteve (1911) këndimet biblike, përderisa ato do të botoheshin tashmë si libra më vete: Ungjilli (1930) dhe Apostulli (1931). Në këto botime të reja, përkthimet biblike të Nolit u mohuan. Në vend të tyre, tekstet ungjillore dhe apostullore u huazuan nga Dhjata e Re toskërisht e Kristoforidhit. Por ka një paradoks në këto botime ortodokse të viteve 30: Ndërsa kryesia e KOASH-it interesohet për ecurinë e gjuhës dhe bën ndryshime gjuhësore në përkthimet liturgjike të Nolit, në të njëjtat botime e përmbys Nolin dhe ecën mbrapsht drejt Kristoforidhit, i cili ishte më mbrapa Nolit, si në kohë ashtu dhe në ideologji. Siç duket, përkthimet biblike të Kristoforidhit ushqenin emocione të forta për ortodoksët, jo vetëm nga fama e autorit, por ndoshta se ajo gjuhë e kulluar shqipe, njëkohësisht jashtëtokësore, ishte e zonja të zëvendësonte në mendjen e besëmirëve greqishten e dikurshme kishtare, me ëmbëlsinë e gjuhës së kultit, larg rendit të përditshëm. Kjo është e dhimbshme, sidomos kur bëhet fjalë për përkthime përkthimesh, gjë që më shumë ka zhgënjyer vetë Nolin. Por kjo na ndihmon të shquajmë edhe ndjenjat e përziera të hierarkisë shqiptare ndaj Nolit: Atje ku nuk iu duhej, e rrëzonin, por nuk mund ta bënin këtë plotësisht, sepse nuk ishin të zotët ta tejkalonin.
[10] Po aty.
[11] Kostandin Trako, “Imzot Fan S. Noli, muzikant – kompozitor”, Jeta Kristiane, No. 3, maj 1944 (Cituar nga Dr. Eno Koço, Lufta dhe Muzika – Udhëtim në kritikën muzikore shqiptare të viteve 1939-1944, f. 11-12, http://www.leeds.ac.uk/music/staff/ek/albanian).
[12] Letër Zef Nosit, 30 qershor 1908, Fan S. Noli, Vepra 6, 1996, f. 351.
[13] Fjala funerale për Faik Konitzën, Dhjetor 1942, Faik Konica, Vepra 5, 2001, f. 6-7. Sa keq që nuk shikojmë sot patriotë myslimanë, nga ata gjëmëmëdhenj që ndërhyjnë me kryeneçësi në çështjet tona kishtare, të kenë frymë të tillë bashkëpunuese e fedashjeje, si Faik Konica. Përkundrazi, emigrantë modestë myslimanë, të cilët punojnë fort e heshtur, gjejnë kohë e mundësi të na ndihmojnë ne ortodoksëve, në projekte me vlera të përbashkëta.
[14] Lasgush Poradeci, “Vepërimi Kombëtar i Shqiptarëve të Rumanisë me Kryeqendër Kolloninë e Bukureshtit”, Vepra 2, 1999, f. 227.
[15] Aleksandër Xhuvani, “Puna e fjalës mysterion”, Shkrepëtima, Kajro, 5 mars 1911. Përkthimi i termit μυστήριον në sakrament nuk vazhdoi në përkthimet e mëvonshme të Nolit, por u përkthye mister, ashtu siç është edhe sot. Kjo nuk tregoi vetëm tërheqjen e Nolit, sesa dëshmoi pasigurinë e tij në detajet filologjike e teologjike. Megjithatë, sot ekziston një tendencë për përdorimin e fjalës sakrament, si sinonim i asaj mister, por kjo është pjesë e dialektikës së kontaktit në gjuhë; të shqipes me anglishten. 
[16] Petro Nini Luarasi, Qortimi i letrave shqipe dhe apologjia e shqiptarit (Versioni greqisht), Manastir 1911, f. 76 (Libri dygjuhësh i P. L. mund të lexohet i plotë në ShqiptarOrtodoks.com/Kisha ortodokse shqiptare/Petro Luarasi).
[17] AE, Societé des Nations, Minorite en Albanie, vëll. 445 (Cituar nga Roberto Moroco dela Roka, Kombësia dhe feja në Shqipëri: 1920-1944, përkthyer nga Luan Omari, 1994, f. 53).
[18] Statuti i Kishës Orthodhokse Autoqefale Kombëtare të Shqipërisë, Korçë, 1923, Nyja xiii (Të tre statutet e KOASH-it mund të lexohen të plota në ShqiptarOrtodoks.com/Kisha ortodokse shqiptare).
[19] Statuti i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipris, Korçë, 1929, Kaptina II, Art. 8.
[20] Shih: Dhimitër Beduli, Gjuha shqipe në Kishë, 1997 (Botuar fillimisht më 1961), f. 24-25. 
[21] Fan S. Noli, Librë e të Kremteve të Mëdha të Kishës Orthodoxe, 1911, Parathënie.
[22] Mitrush Kuteli, “Poeti Fan S. Noli-vështrim panoramik”, Mall e Brengë, 1943 (Cituar nga Fan S. Noli, Albumi, 1948, f.12).
[23] Në përkthimet e KOASΗ-it këto vite, të cilat nuk shquhen për cilësi e detajim në shqipen standarde, hasim citime nga përkthimet e dyta të Nolit, të cilat disa herë nuk i kanë fare frazat e origjinalit greqisht a anglisht. Mosnjohja e greqishtes liturgjike nga përkthyesi i një teksti ortodoks, mund të zëvendësohet me leximin e kujdesshëm të pasazheve liturgjike në anglishte, e për t’i përqasur në vijim me përkthimet e para të Nolit, të cilat janë tekstualisht më afër origjinalit, atje ku ekzistojnë. Përkthimet e njëpasnjëshme liturgjike që po kryhen në anglishte, janë një ndihmesë cilësore përkthimore, gjë që mund të përdoret edhe për plotësimin e përkthimeve shqipe. 
[24] Në vitin 1997 shtëpia botuese Ορθόδοξη Κυψέλη botoi dy librat e parë: LUTJESORJA,  e kthyer nga Gërqishtja prej Priftit Orthodoks F. S. Noli, 1914, dhe PESËDHJETORE E VOGËL, e kthyer nga Gërqishtja prej Priftit Orthodoks F. S. Noli, 1914. Po atëherë u botua dhe libri i tretë, me një pjesë nga Triodi i vogël (pa datë), me titullin Java e Madhe e Shenjtë, 123 faqe (Dy librat e parë të këtyre ribotimeve greke, për arsye të cilësisë më të mirë fizike, në krahasim me ato origjinale, janë dixhitalizuar dhe mund të lexohen të plota në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste liturgjike/Noli/Periudha e parë).
[25] Metropolitan Fan S. Noli, Fiftieth Anniversary Book of the Albanian Orthodox Church in America, 1960, f. 51-52. Se sa sinqeritet ka në shënimet e Nolit në pleqëri, sidomos mbi fëmijërinë dhe rininë e hershme, mbetet për t’u trajtuar më vete, sidomos kur tema e identitetit është një nga pikëpyetjet e brezit të sotëm shqiptar. Por edhe kjo pjesëz e cituar, nëse lexohet disa herë, ka shumë për të thënë.
[26] Letër Thanas Tashkos, 2 shtator 1908, Fan S. Noli, Vepra 6, f. 344.
[27] Këto tre vëllime janë dixhitalizuar plotësisht në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste liturgjike/Noli/Periudha e dytë.
[28] Cilësim me shkronjë të madhe, Plaku, nga Mitrush Kuteli, në “Poeti Fan S. Noli”, Mall e Brengë, 1943 (Cituar nga Fan S. Noli, Albumi, 1948, f. 22-23).
[29] Imzót Fan S. Noli, Uratore, 1941, Parathënie.
[30] Po aty. Mjerisht, ekzistojnë sot muzikologjë shqiptarë, të cilët janë kaq të padijshëm në këtë lëmë, saqë nuk e lexojnë dot Nolin drejtpërdrejt, as kanë ndërmend ta studiojnë muzikën bizantine, por tjerrin teza nga burime të dyta, të treta e të katërta, për të na zhbindur se përkthimet e periudhës së parë janë të përshtatura suksesshëm në muzikë, ashtu si këto të periudhës së dytë. Por ky shënim i Nolit rrëzon pikërisht edhe tezat jashtë artit të tij. 
[31] Uratore, 1941, Parathënie.
[32] Po aty, f. 192.
[33] Një nga shenjat e plagëve vendore të kishës shqiptare është dhe çështja e Miros (Krizma), të cilën Kisha e Shqipërisë e merr nga Stambolli. Në fakt, përveç KOASH-it, Kisha e Kostandinopojës e bën këtë vetëm me kishat e tjera autoqefale greqishtfolëse, ose me ato kisha autonome e gjysmëautonome nën juridiksionin e saj, por jo me kishat e tjera autoqefale. Marrja e Miros nga Stambolli bëhet si shenjë njësimi shpirtëror e mendor (Të gjithë ata që pagëzohen në Kishën Ortodokse, menjëherë mbas pagëzimit lyhen nga prifti me Miron që i është dhënë çdo famullie nga peshkopi i saj). Marrja e Miros nga një kishë tjetër motër, siç është patrikana e Stambollit, në thelb është një akt që pranon sipërí të tjetërsisë, përderisa shqiptarët nuk kanë ç’rrëfejnë më tepër në këtë rast. Shërbesa e Miros kryhet madje çdo vit dhe nga Kisha Ortodokse në Amerikë, e cila nuk e kërkon Miron nga patrikana e Rusisë, edhe pse ka marrë prej saj tomosin e autoqefalisë. Shpresojmë që një ditë, kur KOASH-i të plotësohet me një hierarki shqiptare ortodokse, të bëhen hapa që të plotësojnë imazhin e një kishe vendore ortodokse: Një kishë autoqefale jo vetëm në tituj. Dhëntë Zoti!
[34] Fan S. Noli, Kremtore, 1947, f. 770.
[35] Fatmir Agalliu, Gjuha e Nolit…, f. 33.
[36] Për një rrugëtim të kësaj problematike në letërsinë shqipe, shih: Foti Cici, “Perëndia dhe Zoti në gjuhën shqipe”, Bota Shqiptare, 27 janar – 24 shkurt 2005.
[37] Fan S. Noli, Israilitë dhe Filistinë, 1907, f. 45-46.
[38] Po aty, f. 41
[39] Fan S. Noli, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, 1909, f. 99.
[40] Fan S. Noli, Lutjesore, 1914, f. 85.
[41] Fan S. Noli, Vajtim për bijën (V. Hugo), Albumi II, f. 15.
[42] Dhimitër Beduli, Gjuha shqipe në Kishë, f. 29.
[43] Po aty.
[44] Peshkop Lefter Fortino, “Fan Noli dhe trashigimi arbëresh i Liturgjisë së Shenjtë të Joan Gojartit”, Flamurtari i Kombit, 1982, f. 34.
[45] Po aty.
[46] Po aty.  
 

Riorganizimi kishtar i mërgatës shqiptaro-amerikane

PERIUDHA E DYTË PËRKTHIMORE: 1941-1952[1] 

Që nga viti 1914, kur Fan S. Noli botoi librin e fundit kishtar të periudhës së parë përkthimore, e gjer në vitet 40, kur u kthye në përkthimet liturgjike, ai botoi mbi një duzinë veprash shekullare, kryesisht përkthime të letërsisë botërore, një histori letrarizuese për Skënderbenë, si dhe një vepër muzikore në shqipe, Hymnore (1936). Kjo e fundit përmbante përshtatje nga kompozitorë rusë në himne liturgjike, si dhe harmonizime të Nolit me motive kishtare bizantine.

Mbas një jete të stuhishme, kleriku gjashtëdhjetëvjeçar botoi në vitin 1941 librin Uratore, i pari vëllim i periudhës së dytë të përkthimeve kishtare, me 600 faqe; në vitin 1947 Kremtoren, me 818 faqe, dhe në vitin 1952 vëllimin e fundit të periudhës së dytë, Triodi dhe Pesëdhjetorja, me 396 faqe. Siç duket dhe nga shumica e titujve, ai e provoi shqipen kishtare në pikën më të lartë, duke na dhënë terma të shpenguar dhe jo të ngjizur shtirazi.    

Nëpërmjet ribotimeve kishtare Noli tregoi se e kishte për dëshirë të ripërkthente edhe brenda shqipes, akoma dhe tituj të paradhënë nga vetë ai në vitet 10, të cilët do të përktheheshin ndryshe në shqipe mbas tridhjetë vjetësh, prapë në shqipe, e në të njëjtat vite do të konceptoheshin ndryshe në përkthimet anglisht. Një dukuri e ngjashme duket dhe në botimet e Nolit të historive të Skënderbeut, dy herë në shqipe e një herë në anglishte, saqë iu dha shkas amatorëve për të vënë në dyshim veprën e tij historike.   

Përderisa Plaku[2] u kthye në Amerikë i shfronëzuar, i dënuar me vdekje in absentia, i zhgënjyer e i dështuar, me moshën e kaluar e me sëmundjet serioze, e shihte se atje do ta kishte fundin; atje ku filloi. “Atje nisi atje mbaroj, etj…”, i pëlqente atij të aludonte me Elegjinë për Bajram Currin. Kështu, Nolit të pjekur në përvojë e në dije, i duhej të rindërtonte të kaluarën e të ardhmen e tij përmes së tashmes: Riorganizimi kishtar i mërgatës, krahas thellimit në studime, të cilat në vetvete kishte lënë përgjysmë. Noli u bë epiqendra e Nolit! Në fakt, për këtë projekt s’kishte rrethana më të volitshme. Shënime autobiografike përvijohen këto vite, premtohen të tjera në vijim, e pështjellohen biografët me të tjera; e të tjera.   

Vlen të lexojmë kushtimet në librat kishtarë të periudhës së dytë, ku përkufizohet një botë simbolike jetëshkrimore, e njeriut Theofan, por, sidomos, e Fan Nolit, ndryshe nga kushtimet në gjashtë librat e përkthimeve të para, të cilat mbikushtohen për kombëtarizimin e kushtuar të ortodoksisë shqiptare.

I pari libër i periudhës së dytë, Uratore, është më përfaqësori i literaturës liturgjike ortodokse, i cili për nga përdorimi mund të quhet dhe Priftërore, sepse në praktikë është manuali i priftit. Sa e kishin ëndërruar këtë libër ndriçimtarët e parë, priftërinjtë e Shqipërisë së vjetër! E kujt tjetër mund t’ia kushtonte Hirësia e Tij Librin e Shërbesave? “Të përnderçimit At Kristo Negovani, Dëshmorit të Kishës sonë Kombëtare, për kujtim të përjetmë!” Kështu, detyrimi i parë iu blatohej pararendësve, etërve shqiptarë të parafjetur me shpresë ngjalljeje. Sepse një Kishë që po rritej e po kërkonte shenjtorë të paqes, duhet ta niste me martirët e gjakut; ashtu si kishat e tjera. Me një emër prifti, si të Negovanit, i vihej kapaku kanonit të dëshmorëve, duke përfshirë në heshtje ata që deshte dhe ata që s’deshte. E tok me ta, edhe Petro Luarasin…     

Kremtorja, libri më voluminoz i tij, ishte vepra që e mundoi më shumë mitropolitin. Sa herë ishte penduar e vrarë shpirtërisht që punët e Kishës e të Kombit nuk e kishin lënë të bënte më shumë për nënën e tij të shumëmunduar! “Nënës së dashur Maria Stilian Noli, për kujtim të përjetmë!” Prelati i blatonte kishës së saj veprën që e konsideroi si sfidën e gjithë krijimtarisë së tij (Të paktën, kështu e tha). Pastaj ky është libri më i kënduar në kishën ortodokse; bashkëshorti i saj dhe ati i tij, Stiliani, ishte psallt. Kremtorja, me festat e shënuara kishtare, të cilat i kujtonin ditët e bashkëfestuara, gjatë fëmijërisë e djalërisë së hershme, me gjithë ato ndjenja të përziera. Një kushtim si çlirim…   

Po vëllimi i tretë, kujt do t’i përkushtohej? Ai shpirt që i dha Theofanit farën e besës me intuitë dhe jo me arsyetime… Atë besim të përfolur, ku u ngrit gjithë ajo jetë, me kaq dritëhije. Ajo që i pati thënë Theofanit të kundrojë qiellin, siç u kujtua e bëri në majë të urës së Gallatasë në Stamboll, atje ku ndahen dy botët, i pangrënë e i pashok, t’i thërriste për ndihmë e ndërmjetim shenjtit dalëzotës të shqiptarëve, shën Gjergjit, dhe menjëherë t’i shfaqej atje ati grek, ish profesor i tij në gjimnaz, që t’i ofronte biletën për Athinë (Të paktën, kështu e shkroi në pleqëri, si kryprift i tempullit të Shën Gjergjit). Kush e mësoi të agjërojë, ndonjëherë për ditë të tëra, që i fali çaste prej asketi, shumë para se të bëhej vegjeterian, e para se të jepte premtimet murgjërore në manastirin rus, të cilat nuk i ruajti? Kush e meritonte, pra, librin e kreshmëve të mëdha dhe të Ngjalljes? “Gjyshes së dashur Sumba Gjerq Noli, për kujtim të përjetmë!” (Triodi dhe Pesëdhjetorja). A kishte më prekëse se kjo?    

Në fund të fundit, tek gjyshja Fan Noli figuronte vetëm si Theofanis Mavromatis, qytetar i gjeografisë së perënduar greko-romane, pa pasaportë (si në Parajsë), madje atëherë kur dinte vetëm një gjuhë, kur çdo ndjenjë duhej të lektizohej vetëm në një formë tmerrësisht të ëmbël toskërishteje, e cila mbeti atje, në Thrakë, e paregjistruar plotësisht në trurin e tij, në luftë me greqishten e ndërlikimet e saj tekstuale, të cilat po vizatoheshin në mendjen e shpërndarë fëminore. Sikur të mos mjaftonte drejtshkrimi historik dhe sintaksa qiellore e katharevusës, të cilat vinin ndesh me gjyshen e shenjtëruar pa shkronja, i kujtohej tek pikonin në kujtesën e tij mësimet e para të simiografisë bizantine: “Olígon, petastí, kentímata, kéntima, ipsilí”, e pastaj kokëposhtë: “Apóstrofos, iporoí, elafrón, hamilí…”.    

Ndryshe nga përkthimet në vetvete, ku është bërë një kompromis kulturor në përzgjedhje e përshtatje, në kushtimet e librave, pothuaj në të gjitha, Noli doli nga ritualiteti kulturor i fisit që e çoi te kombi. Në këtë rast, emrat e atit e të gjyshit nuk i vuri të parët, por i shtoi përbri nënës dhe gjyshes. 

 

Personalizimi i kanonit    

Noli kishte disa arsye për të ripërkthyer e ribotuar tekstet liturgjike në shqipe. Së pari, kanoni i adhurimit nuk ishte plotësuar, përderisa shërbesa të përdorshme nuk ishin përkthyer gjatë periudhës së parë, të cilat tani botoheshin në Uratore, prandaj dhe, “nga kjo pikëpamje, kjo libër plotëson një nevojë urgjente të Kishës sonë kombëtare. Nga ana tjatër, edhe Shërbesat, që janë botuar më parë botohen këtu të përmirësuara dhe të ndrequra.”[3] Gjashtë librat e mëparshëm, të viteve 1908-1914, janë përfshirë në këto botime të dyta, por të ripërkthyera, dhe sasia e lëndës së tre vëllimeve të periudhës së dytë, është pothuaj dyfishuar nga ajo e para.     

Çfarë do të thotë “të përmirësuara dhe të ndrequra”? Përderisa ishin bërë gabime, si në çdo punë njerëzore, ishte dhënë rasti të ndreqeshin, por “përmirësimi” këtu është një fjalë kurth, e cila lë vend për interpretime, dhe pikërisht këtu lind e shtohet personalizimi i kanonit. Noli deshte ta përkthente meshën sipas ideologjisë së tij, gjë që nuk ishte e mundur gjatë viteve të hershme si prift i ri. Atëherë ai përkthente për të pajisur lëvizjen për autoqefali me librat e munguar, gjë që e lidhte priftin e saposhuguruar, nën omoforin e peshkopatit rus, me ideologjitë ekzistuese tekstuale të kishës ortodokse, dhe sidomos asaj greke, e cila ishte, zyrtarisht, përgjegjëse për shqiptarët.   

Noli tashmë, në të kundërt, ishte politikisht i pavarur, kishërisht po ashtu, dhe pozita e tij në komunitetin shqiptar në Amerikë ishte fuqizuar, sidomos mbas pushtimit të Shqipërisë nga Italia. “Mjekra fallco” nuk dëgjohej më, jo sepse ai kishte vite që e kishte rruajtur, por se tërheqja nga politika dhe rrëmbimi me studime ia kishte ndryshuar profilin e mëparshëm, disi të pakuptueshëm për besëmirët dyshues, të krishterë e myslimanë. Pajtimi me Faik Konicën ia kishte rivijuar përmasat. Për më tepër, në vitet 40 Fan Noli kishte të njëjtin autoritet në letrat shqipe sa ç’kishte Kristoforidhi në vitet 10, kur Noli botoi librat e tij të parë. Hija e Kristoforidhit, me puritanizmën sunduese në përkthimet biblike, dhe fantazma e patrikut të Stambollit, me disa peshkopë shqiptaro-grekë që e kërcënonin në kor, të cilët nganjëherë i fanepseshin si një qenie dykrenore – krejt absurde për bindjet e tij afatgjata- ishin mërguar nga faqja e Mitropolit Theofanit.   

Por çfarë ndryshimesh sollën këto përkthime? Në qoftë se japim një gjykim përmbledhës, mund të themi se këtë herë kemi dy ndryshime të mëdha në punën përkthimore të Nolit meshar. Së pari, himnet janë përkthyer në mënyrë të lirë, duke arrirë kësisoj një përshtatje të përkryer muzikore në tekstin e përkthyer, brenda gjinive muzikore bizantine, gjë që nuk ekziston në përkthimet e periudhës së parë. Cilido psallt sot, qoftë dhe me njohuri mesatare në muzikën kishtare, e ka shumë të lehtë t’i këndojë këto tekste, e të imitojë të gjitha ngjyresat e melodive bizantine. Kjo ideologji i bën këto përkthime të vetëvendosen mbi një truall të përhershëm muzikologjik.     

Me fjalët e vetë përkthyesit, gjë që vlen jo vetëm për Uratoren, por për gjithë këtë periudhë përkthimore, dhe sidomos për Kremtoren, “Troparet e Përshëmbëllta (Prosomia) janë kthyer jo me një mënyrë literale, po si vjersha pas rithmit të tyre, kështu që këndimi i tyre do të jetë fare i lehtë për psalltërit, që dinë melloditë bizantine origjinale.”[4] Përderisa psalltët që lexonin notacionin bizantin po rralloheshin, për ata që kishin mësuar dikur meloditë origjinale, me notacion a “me vesh”, këndimi do të ishte tashmë shumë më i lehtë. Madje këto tekste do të tërhiqnin edhe psalltë të rinj, përderisa psallja shqip ishte thjeshtëzuar.      

Në fakt, nga gjithë kërkimet që kemi bërë mbi përkthimet e vona liturgjike në gjuhë të tjera, nuk kemi gjetur tekste më muzikore sesa këto, të periudhës së dytë shqip të Fan Nolit! Ndërsa në përkthimet e para, e përsëris, synimi pat qenë kultivimi i tekstit dhe jo përshtatja muzikore. Kjo është arsyeja që ato tekste nuk u përshtatën suksesshëm në shqipe, sepse i duhej dhënë përparësi tekstualitetit, si mjet i fuqishëm ortodoksie, prandaj dhe mjet i kombëtarizimit të kishës.    

Por Noli nuk ishte i kënaqur vetëm me një përkthim thjesht të lirë, me përparësi në muzikalitetin e gjuhës së përkthyer. Në fakt, kjo është një metodë jo kishtare në përkthimet liturgjike. Sikur të mos mjaftonte kjo, nga njëra anë peshkopi përktheu shërbesat që plotësonin kanonin liturgjik në shqipe (kanonin e konceptuar prej tij), por nga ana tjetër ai i shkurtoi shërbesat, duke hequr disa nga uratat që lexon prifti dhe duke shkurtuar shumë fraza dhe vargje nga himnet origjinale. Dhe kjo, shkurtimi i teksteve, ishte arsyeja e dytë.      

Përse i shkurtoi Noli himnet dhe shërbesat në përkthimet e dyta? Përderisa ai vuri muzikën si të parë në përkthim, ishte e kuptueshme që në disa himne, detyrimisht, përkthyesi do të sakrifikonte vargjet (herë-herë duke i tjetërsuar ato) për hir të të kënduarit, por megjithatë kjo nuk mund të shpjegojë gjithë ndryshimet. Në uratat priftërore nuk ekziston asnjë lidhje me muzikën, përderisa ato janë thjesht recitime; por Noli edhe atje ka vënë dorë.        

Uratore ai e justifikon këtë përzgjedhje, duke thënë se “Disa prej Uratave janë shkurtuar, dhe disa këndime janë lënë jashtë jo vetëm për të kursyer harxhet, po më tepër nga shkaku që ato figurojnë vetëm në librat, edhe kurrë nukë këndohen.”[5] Kjo është e vërtetë për disa nga uratat, por jo për të gjitha lutjet që Noli shkurtoi e nuk përfshiu fare në kanonin e tij liturgjik.

Ndërsa nga këndvështrimi teologjik, këto përkthime të dyta dëshmojnë se mendja gjithmonë e zënë e Nolit nuk u vra kurrë për adhurimin dhe tekstualitetin ortodoks, për vetë faktin se një përsiatje e tillë kushtëzonte një lidhje të përhershme të mendimeve të përkthyesit me fenë, dhe, sidomos, një thellim teologjik. Por është për të admiruar se Noli punoi fort, dhe kurrë nuk ishte i kënaqur nga puna e tij e mëparshme. Madje dhe pasazhet biblike janë ripërkthyer në botimet e dyta, gjë që dëshmon një punë shumë të madhe dhe të gjatë, e cila nuk ishte kaq e domosdoshme. Shpifja më e madhe që i kanë bërë shqiptarët Nolit, ishte kur i thanë “dembel”.

 

Paralele ideologjike midis dy periudhave   

Në përkthimet e periudhës së dytë shpaloset ideologjia politike e Fan Nolit, si kishar i diasporës. Përderisa Noli nuk ishte teolog, vizioni i tij për të ardhmen e ortodoksisë në Amerikën e Veriut përcaktohej thjesht në një perspektivë ideologjike. Kryesore ishin çështjet e gjuhës adhurimore, siç do të shikojmë më poshtë, në shkrimin mbi përkthimet anglisht, dhe ato të politikës së juridiksioneve kishtare etnike në SHBA, të cilat kishin lidhje me statusin e tij të gjysmëpranuar në Amerikë. Mendimi i Nolit gjatë këtyre përkthimeve nuk përmbante debate teologjike, por ja që mesha është pjesë e pandarë e teologjisë ortodokse. Mitropolit Theofani besonte se kisha ortodokse në Perëndim do të rivlerësonte traditën lindore adhuruese dhe do të bënte ndryshime, për sa i përket zgjatjes dhe strukturës së shërbesave e himneve, për t’u përshtatur në botën e re. Por kjo nuk ndodhi, ose, të paktën, nuk u sanksionua. Edhe pse nuk e thotë, me përkthimet e periudhës së dytë, prelati sugjeroi një reformë liturgjike në Kishën Shqiptare.    

A ishin këto përkthime për përdorim në kishat shqiptare të Amerikës, apo konceptoheshin edhe për kishën ortodokse në Shqipëri? Edhe vetë Noli do ta kishte të vështirë t’i përgjigjej kësaj pyetjeje, sepse referencat përkujtimore të peshkopit meshtar në këtë periudhë përkthimore nuk janë të njëtrajtshme. Në periudhën e parë lexojmë “Për Kryepeshkopin tonë aksh”, gjë që i jep librit një përdorim tej juridiksionit të tij kishtar, e çon në të gjitha peshkopatat ortodokse dhe e shtrin tej ditëve të Nolit ëndërrimtar. Por kjo nuk është e vërtetë për përkthimet e dyta. Në këto botime lexojmë “Për Kryepeshkopin tonë aksh”, atje ku peshkopi vendor duhet të përkujtohet, por ka pika të tjera ku përdoruesi i librit shtanget: “Theofanit, fort të përnderçimit edhe të lumturit Mitropolit të kryekishëve të shenjta të Durësit e të Bostonit, kryetarit edhe eksarkut të Shën Ilirisë, përfalësit të Shën Gjergjit edhe Ungjillorit të Shqiptarëve, atit e kryepriftit tonë, për shumë vjet, për shumë vjet, për shumë vjet!”[6] Këtu është vështirë të fshihet përshtypja, se vetëm një ithtar i verbuar do të guxonte të vargëzonte gjëra të tilla për heroin e tij.   

Nga dëshmia e mësipërme del se mitropolit Noli përdor emrin e tij si titull të kryepeshkopit të Shqipërisë, kur përmend Durrësin, fronin e tij të braktisur pa kthim (nëntor 1923 – dhjetor 1924), duke e vendosur veten mbi gjithë peshkopët shqiptarë të asaj kohe. Ai shkelte kësisoj, veç etiketës kishtare, edhe kanonet përkatëse mbi peshkopatin e dhënë ortodoks, përderisa kisha mëmë asokohe, në vitin 1941, kishte një ekzistencë plotësisht kanunore në Shqipëri. Vetëcilësimet e tjera të mbetura në këtë libër, nuk mund të vërtiten vetëm me terma brenda vetënjohjes, a tjetërnjohjes së Fan S. Nolit…    

Veç kësaj, në Uratore Noli na bën të vazhdojmë të habitemi. Peshkopi përktheu në këtë vëllim shërbesën e Miros së Shenjtë, celebruar nga Patriku. Përse e shtoi ai këtë shërbesë në kanonin e meshës shqiptare? Shqipëria nuk ka patrik dhe miroja i jepej KOASH-it, siç i jepet edhe sot, nga patrikana e Kostandinopojës, ose gjatë regjimit komunist, në disa raste nga patrikana e Rusisë.[7] Nëse kërkonte të ishte sugjerues, përse nuk e cilësoi “kreyepeshkopi”, “primati” a “prelati”? A nuk vjen ndesh renditja e kësaj shërbese me kanonin shqiptar liturgjik, por dhe me vetë parathënien e Uratores, ku Noli, siç thamë më sipër, përpiqet të heqë dhe të shkurtojë nga origjinali, “për të kursyer harxhet, por më tepër nga shkaku që ato figurojnë vetëm në librat dhe kurrë nukë këndohen”? Cili është Patriku i Uratores?    

Gjëra të ngjashme vërehen dhe në shërbesën “Doksollogjia e Flamurit”, e cila u rendit në fund të Kremtores, ku ideologjizimi jo vetëm që nuk largohet, por kalon përmes ngushtësisë së vetvetes, duke e personalizuar tekstualitetin adhurimor: “Kryepeshkopit tonë Theofan dhuroji, o Zot, jetë, paqe dhe ditë të gjata, që të lëçitë Ungjillin e së vërtetës sate, dhe ta udhëheqë popullin në udhën e dritës, dhe ruaje për shumë vjet!”[8] Mitropoliti i shfronëzuar nuk e sheh veten si at shpirtëror të mërgatës ortodokse, ashtu siç ishte, por si etnark të vetëkurorëzuar për “udhëheqjen e popullit”. Një shërbesë e tillë është kaq personalizuese, saqë nuk mund të arrijë karakterin shpirtëror e kombëtarizues të përkthimeve të para, edhe pse atje nuk ekziston asnjë shërbesë për të kremtet kombëtare.    

Nëse krahasojmë dy periudhat përkthimore të Fan S. Nolit në shqipe, mund të themi se të parat vijnë nga një prift që i lëron e i blaton si himne në kishë, ndërsa të dytat vijnë nga një prelat që i koncepton dhe i këndon për vete. Por prapë, edhe personalizimi i kanonit liturgjik sipas nevojave, shijes e ideologjisë së hierarkut, nuk mund të shpjegojë paradoksin e përkthimeve të periudhës së dytë. Lajthimi ynë është se nuk e pranojmë paradoksin si çast lajthitjeje për çdo njeri.    

Së fundi, cila ishte ideologjia e Nolit mbi ecurinë dhe njësimin e shqipes? A besonte Noli në diçka të tillë? Supriza më e madhe e botimeve të periudhës së dytë përkthimore, është se nuk kemi ndonjë ndryshim të dukshëm në stilin e gjuhës a në terminologjinë liturgjike. Kjo është shumë habitëse, sepse mbas një qëndrimi disavjeçar në Shqipëri, e mbas një pune të madhe tekstuale me shqipen, për pothuaj dy dhjetëvjeçarë, Fan Noli duket se nuk është i prirur të pajtohet me ecurinë e një gjuhe drejt njësimit, pavarësisht nga hiperbola e gjuhëtarit Fatmir Agalliu: “Në veprat e Nolit toskërishtja u zhvillua dhe u përpunua në një shkallë të tillë sa mund të themi se arriti deri në prag të identifikimit përfundimtar me gjuhën letrare të përbashkët.”[9]    

Studimi i F. Agalliut nuk është zhveshur krejt nga mendimtaria mitbërëse e diktaturës. Në të kundërt të Profesorit, ne shquajmë se ndryshimet midis dy periudhave përkthimore të Nolit janë nuancore e jo stilore. Ideologjia planifikuese e Fan Nolit në shqipe – më shumë letrar e më pak gjuhëtar – nuk e kapërceu dot cakun e një toskërishteje “romane”. Nëse përqasojmë gjuhën e Nolit të viteve 50, me atë të botimeve të atyre viteve në atdhe, jo vetëm që nuk shquajmë “pragun e identifikimit përfundimtar me gjuhën letrare të përbashkët”, por na duket sikur i ndan një shekull…    

Së fundi, nëse përkthimet e periudhës së dytë, të cilat janë kaq letrare e kaq muzikore, nuk ishin kaq personale, domethënë nëse nuk lëvroheshin në toskërishten e Nolit, nëse nuk i nështroheshin shijes gjuhësore të individit, i cili e ngre veten mbi gjuhën e një populli, por nëse pajtoheshin me gjuhën e autorëve bashkëkohës në Shqipëri, këto përkthime të lira, pra, do të kishin vlera universale në letrat shqiptare. Nuk ka rëndësi nëse vepra të tilla spirituale, njësoj letrare e muzikore, do të zyrtarizoheshin apo jo nga Kisha. Një literaturë e tillë, edhe pse pemë imagjinare, do të ishte ajo që pak kisha kombëtare gëzojnë në pasurinë e tyre.  

 

Gjinia e Perëndisë dhe imagjinarja shqiptare     

Në terminologjinë kishtare, ashtu si edhe në letërsi, Noli nuk e fshehu dot lidhjen këmbëngulëse emocionale me toskërishten. Le të kujtojmë këtu shembullin e termit Perëndi dhe luhatjet në gjininë e këtij emri, pa lënë jashtë dhe shmangien e termit Zot, të cilin do ta përdorte vetëm për rimë. Para se të shkojmë në botimet e para liturgjike që filluan më 1908, le të lexojmë një vepër letrare të atëhershme të Nolit, Israilitë dhe Filistinë, një dramë e përkthyer nga greqishtja e tij në shqipe. Vëmë re se Noli këmbëngul në përdorimin Perëndi, dhe jo Zot, siç do të bënin autorë të tjerë të atyre viteve. Në fakt, ai e ruajti këtë gjer në fund të krijimtarisë, pavarësisht se shumica e autorëve bashkëkohës përdornin kryesisht Zot. Këtu mund të përjashtohet Migjeni, por edhe ai kishte të njëjtat arsye; pasiguria në shqipe dhe qerthullimi në vetvete.[10]     

Si pasojë e sfondit etnogjuhësor të Fan Nolit, Perëndia është e gjinisë femërore, dhe madje me një theksim të dyfishtë, të pazakontë, nga shkruesi: “Ti moj Perëndi e Dashurisë, shpëtona.”[11] Jo vetëm që është e Dashurisë, por moj e bën këtë përdorim krejt të feminizuar. Përderisa kemi një përkthim këtu, dhe jo një tekst origjinal, është e natyrshme që përkthyesi të jetë menduar mirë kur e ka përkthyer nga greqishtja. Nëse e përkthejmë mbrapsht në greqishtje, kjo mund të ishte Ω Θεέ! ose Ρε Θεέ, gjë që atje dëgjohet thirrore, e madje e ashpër, ndërsa në shqipe përkthimi del ëmbëlsisht ledhatues: Moj! A tingëllonte kjo njësoj për Nolin e atëhershëm gjuhësor, apo është e kotë të rendësh mbas një përkthyesi që nuk kapet gjithmonë i përkthyer? Apo mos të rendurit, ishte dhe tipar i asaj periudhe përkthimore të tij?                                                            

Mbas këtij eksperimenti, e shohim Nolin të përdorë trajta të ndryshme gjinore brenda një fjalie, e pabesueshme për kalibrin e tij: “Perëndia jonë s’është def, ose kulçedrë, është ay me të cilën merret Jakovi dhe e shpie poshtë, është shkalla me të cilën të ngrenë ëngjëjtë mi fron’ e tij.”[12] Por si mund të jetë Perëndia jonë, dhe pastaj të bëhet ay dhe jo ajo, e pastaj prapë ndryshe: e tij? Tri luhatjte brenda një fjalie! Kjo tregon se korrektesa gjinore e të Epërmit nuk përfshihet në axhendën e Nolit të viteve 1910, ndryshe nga ç’do të shohim në vitet 40, gjë që nuk e shtrëngon përkthyesin ta lexojë tekstin me syrin e lexuesit. Djaloshi i ri që përpiqet të shkruajë shqip, ruan trajtat kulturore të saj, ato që trashëgoi nga Thraka e largët, të përqasura e të njelmësuara me të folmet e bashkëmërgimtarëve nga Toskëria; për t’i imponuar në letër.   

E njëjta luhatje në përdorimin e gjinisë së Perëndisë, në krahasim me dramën Israilitë dhe Filistinë, regjistrohet dhe në përkthimet liturgjike të periudhës së parë, ku përkthyesi në parim përdor gjininë femërore të Perëndisë, por herë pas here kapet “i influencuar”, njësoj siç pamë tek drama në fjalë.

Dy shembujt e mëposhtëm qëmtohen nga dy libra të Nolit – libri i parë dhe ai i fundit i asaj periudhe përkthimore – me një hapësirë pesëvjeçare nga njëri-tjetri, për të qenë të sigurt në vëzhgimet tona: “Perëndia jonë njerzidashëse, që i akseptoj n’Alltar të tij të shëntë”[13] dhe “Të falurit t’im Pérëndisë do t’ia dérth, dhé atî do t’i trégoj hidhërimét é mia.”[14] Pra, ndërsa përkthyesi përdor planifikueshëm gjininë femërore të Perëndisë, trajtën kulturore jonë, ai përdor edhe mashkulloret të tij dhe ati; brenda së njëjtës fjali! 

Kjo rrëshqitje nuk i shpëtoi dot atij korpusi të dendur tekstesh të atyre viteve, ku hija e Kristoforidhit, ose hijet e përbashkëta, nuk e trashëgojnë përkthyesin tonë të njëtrajtshëm, prandaj dhe Perëndia jonë bëhet herë ajo e herë ai, apo atij, e tij

Që të kthehemi në vitet 40-50, ndryshe është në periudhën e dytë të përkthimeve kishtare, ku Noli e “mashkullarizoi” Perëndinë kryefund. Një nga arsyet e ideologjisë së Nolit mbi gjininë e Perëndisë ishte shmangia nga çështje që kërkonin debate teologjike. Në këtë rast gjinia nuk shpjegohej ndryshe nga Kristoforidhi në të kaluarën, apo nga ortodoksia zyrtare në Shqipëri, në të tashmen e tij, përveçse me motive teologjike, mbi simbolikën mashkullore të Zotit të krishterë, si model i gatshëm në marrëveshjet përkthimore (Le të merreshin teologët me asi punësh…).    

Nga pikëpamja tekstuale, një nga ndryshimet gjuhësore midis dy periudhave përkthimore nuk është ecuria e autorit në shqipe, a ngurtësia në terminologjinë kishtare, siç mund të priste dikush, sesa lëmimi i pikëpamjes gjinore në tekstualitet. Kjo, femërorja e Perëndisë, ishte përfolur dhe për atë Noli nuk kishte përgjigje. Jo vetëm në adhurim, por dhe në letërsi, Noli dokumentoi të njëjtën gjë, duke ndryshuar përdorimin e Perëndisë në mashkullore, për t’u tërhequr:  

Ja ku të vinj, o Zot, dhe prokllamonj që je
i mir’ i ëmbl’ i dhëmpshur, Perëndi i Jetës,
I vetëm që di se ç’bën dhe përse.
Njeriu është kallm i mbushur i kënetës.[15]    

Duke e trajtuar veten si nxënës në shqipe, për gjithë jetën, nga njëra anë Noli respektonte intuitën e tij të toskërishtes, por nga ana tjetër pranonte sugjerimet e një realiteti tejkalues; me modesti tërheqëse. Kur pranoi Perëndinë në mashkullore (Perëndi i Jetës dhe jo e Jetës) Noli ra dakord me Kristoforidhin, ndryshe nga më parë. Jo vetëm kaq, por ai u bë më i shtirur se Kristoforidhi në terminologji, edhe pse në kahun e ndërsjelltë. Kristoforidhi i pati mëshuar purizmit, duke shkulur nga gjuha çdo fjalë të huaj, qoftë dhe me rrënjë njësoj të thella ndonjëherë, ndërsa Noli tashmë po përjetësonte fjalë të huaja në shqipe, të shtirura, të cilat në periudhën e parë ishin më të pakta, plus që ishin dëgjuar atëherë si kalimtare, përderisa fillimi i veprës liturgjike përkoi me fillimin e priftit të ri në letrat shqipe.    

Disa prej këtyre fjalëve të huaja janë krejt të pashpjegueshme, sidomos nëse nuk thellohemi në botën kulturore të autorit. Për shembull, është e lehtë të anashkalojmë foljen “akseptoj” që hasëm në leximin e periudhës së parë përkthimore, sepse kjo konceptohej në vitet 10, por çfarë hiri përçon folja “prokllamonj” në vitet 60, siç shquhet në strofën e cituar më sipër, për një autor të plakur në përkthim? Ose më mirë, në çfarë ujëvare gjuhësore zbrisnin shkrimtarët bashkëkohës në Shqipëri, dhe ku mëtonte të ngjitej e të mbetej Fanoli?

Noli u shfaq në letrat shqipe si bartës e përdorues emocional i shqipes, i një shqipeje teatrale, por ai kështu dhe u plak. Në përdorimet e Nolit mund të zbulohen shumë emocione të autorit, por edhe të zhduken krejt.   

Gjuha e viteve 60 në Shqipëri, në krahasim me prelatin e mërguar, të jep përshtypjen se lëvrohet, siç u shënua më sipër, në një shekull tjetër, pavarësisht nga mitologjia e Realizmit Socialist. Për sa i përket gjuhës letrare, pra, Noli këmbëngulte në vetvete dhe jo në njësimin e saj. Ndoshta përkushtimi në anglishte, si gjuhë parësore për të, për më të dashurit e përditshëm, por dhe për grigjën e tij; varfëria e shqipes së gjallë të bashkëbiseduesve në mërgim, përderisa shumica e shqiptarëve të ardhur nga Shqipëria ishin të paarsimuar e tashmë të moshuar, domethënë gjuhësisht të zhbalancuar (Për dijetarin e zhgënjyer nga mësimi, shqiptarët nuk shkaktonin më çastet e shkuara ngazëllyese, kur ata dinin vetëm shqip dhe vetvetishmëria shprehimore i kishte shndërruar në subjekt hulumtimi kulturor); vetëveçimi gjuhësor i intelektualëve të tjerë shqiptarë në SHBA; përsiatja e tij e përhershme me një botë tjetër tekstuale, e cila më në fund e mundi kërshërinë, e të tjera shkaqe, nuk ishin pak.   

Librat që i dërgonin Nolit nga Shqipëria, jo vetëm që ishin një grimë e gjithë asaj literature që po rrëmbehej kaq tekstualisht, por ka të ngjarë që Noli me të vërtetë të mos i lexonte (Publikisht e ka pohuar se i lexonte vetëm pjesërisht; domethënë se nuk i lexonte). Përndryshe, si mund ta anashkalonte ai detyrimin e intelektualit për të komentuar veprat e bashkëkohësve? Ishin vepra të shkruara në të njëjtën gjuhë e kulturë! Nga ana tjetër, Noli nuk jep shenja bashkëlidhjeje me ato rryma filozofike ku mund të shpërnjihen veprat e bashkëkohësve me motive përkatësie.    

Sikleti i Nolit kur hesht për letërsinë shqiptare të pasluftës, nuk është i panjohur. A nuk ndihej ai njësoj edhe me Çajupin e Lasgushin, të cilët madje i njohu personalisht, por që flet dhe shkruan sikur ata nuk kanë ekzistuar? (Janë të njëjtat ndjenja që shquajmë në qëndrimin e tij ndaj Petro Luarasit). A mos kishte frikë Plaku të lexonte libra në shqipen e pasluftës, në një gjuhë të atillë, e madje nën emra autorësh të panjohur?

Nëse debatojmë sot mbi sensin, tiparet dhe imponimin e një Shqipërie virtuale, tejet gjeografisë a pikave të prekshme, lidhja kulturore e Nolit me realitetin shqiptar mund të kuptohet si e paraprirë; një Shqipëri imagjinare.   

 

Receptim në heshtje të përzier     

Përkthimet e dyta lindën, u rritën e u plakën në heshtje. Për shembull, në vitin 1943, kur Mitrush Kuteli portretizon Nolin, në listën e botimeve kishtare nuk përmendet fare Uratorja, e cila kishte dy vjet që ishte botuar. Siç duket, nuk ishte marrë vesh. Ndërsa përkthimet e para ishin pritur me bujë, për arsye të lidhjes historike me lëvizjen për pavarësi. Që të merrte trajtë të plotë kjo pavarësi, duhej të realizohej një mëvetësim dyplanësh, politik e fetar, sidomos për ortodoksët.         

KOASH-i, edhe pse tërthorazi kishte njohur librat e periudhës së parë, të cilët ishin miratuar më parë edhe nga kisha ruse, nuk i njohu librat e periudhës së dytë; as tërthorazi. Në vitin 1961, Dhimitër Beduli shpreh qëndrimin e atëhershëm të kishës ortodokse në Shqipëri, i cili qëndrim është i balancuar dhe nuk pëson tëhuajtje as sot: “Siç dihet, asnjë Kishë Orthodhokse nuk ka cënuar sadopak përmbajtjen për hir të melodisë e të ritmit muzikor dhe kjo çështje kurrë nuk ka dalë mbi atë të ritit liturgjik. Uniteti i ritit liturgjik është një traditë e vjetër dhe një nga parimet kryesore të unitetit të besimit të Kishës Orthodokse Lindore, pjesë përbërëse dhe e pandarë e së cilës është dhe Kisha Orthodhokse e Shqipërisë.”[16]  

Megjithatë, ende sot përkthimet e periudhës së dytë përkthimore të Nolit përdoren, sidomos kur mungon diçka nga përkthimet e para, ose në rast se fizikisht librat e parë janë shteruar, përderisa nga cilësia dhe përmasat fizike, librat e dytë ishin shumë të parashikuar.

Sidoqoftë, pavarësisht nga kritikat e drejta, Beduli, si teolog e dëshmimtar për disa breza në ortodoksinë shqiptare, shpreh admirimin për Nolin, por nuk fsheh pakënaqësinë ndaj sinodeve të KOASH-it, të cilat që nga kongresi i vitit 1929, e deri në atë të vitit 1950, në këtë periudhë njëzetvjeçare, pra, botuan vetëm një libër liturgjik, si përkthim origjinal. “Dhe kjo është ana më negative për udhëheqësit shpirtërorë të Kishës të kësaj periudhe, të cilët me të ardhurat që kanë pasur në dispozicion nga pasuritë e mëdha manastiriale dhe kishtare dhe me kapacitetin e tyre teologjik, kishin mundësi për të vazhduar veprën fisnike të shqipërimit të librave liturgjikë, të nisur prej shekujsh, për kombëtarizimin e plotë të Kishës sonë.”[17] Dhe megjithatë, nuk e bënë.   

Brenda këtyre ndjenjave të përziera, ekziston diçka që nuk thuhet qartë, një zhgënjim prej të gjithë të interesuarve: Pritej që përkthimet e dyta të ishin më cilësore se të parat, gjë që nuk ndodhi. Noli kishte krijuar një famë të tillë liturgjike, e cila nuk lejonte zhgënjime të tilla, prandaj dhe në të gjitha kritikat mbi këtë periudhë përkthimore, vihet re një siklet në parashtrim, një drojtje në formulime. Gabimet në përkthimet e para justifikoheshin, por çfarë mund të thuhej për të dytat?    

Pështjellimi imponues nga fama e Nolit në lëmë të përkthimit, si dhe ndjesia për nxitimin dhe gabimet e përkthimeve të para, për t’iu besuar pastaj instiktivisht përkthimeve të dyta, shquhet edhe në një dëshmi arbëreshe, nga peshkopi Lefter Fortino. Hierarku i traditës lindore shkruan se kur përkthyesit arbëreshë vendosën të botonin një libër shërbesash të tyre, sipas fytyrës kulturore të arbëreshëve, zgjodhën për ndihmesë përkthimet e dyta të Nolit. Kjo vjen ndesh me motivimin e përkthyesve arbëreshë, siç shprehet në këto fjalë të imzot Fortinos:

“Duke u parë me sy kritik përkthimet e para të Nolit, që nuk u patën shpëtuar edhe të metave apo gabimeve, u gjet edhe rruga për të përcaktuar fjalët e shprehjet më të sakta.”[18] Por përderisa kërkohej më tepër saktësi, përse u zgjodhën përkthimet e dyta dhe jo të parat? Përgjigjja është e thjeshtë: Botimet e dyta nuk i kishin përdorur e studiuar ende, dhe fama e përkthyesit ishte kaq e madhe, saqë përkthimet e dyta nuk mund të parafytyroheshin me gabime. Sepse Noli kishte shtënë instikte në liturgjinë shqiptare.     

Por edhe ndër arbëreshë, receptimi u pasua nga një heshtje e përzier. Mbasi këto libra u përqasën e u krahasuan me origjinalin dhe me përkthime të tjera, në punën e tyre “përkthyesat arbëreshë kanë lënë mënjanë disa mënyra të përdorura nga Fan Noli në përkthimet e tij më të fundit që janë botuar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në këtë shkrime Noli nuk ka bërë një përkthim thjesht letrar, por edhe ka shtuar brenda sende të veta, ka bërë shkurtime dhe ndryshime, duke mos iu përmbajtur burimit kryesor.”[19]

Siç shquhet në shprehjen “sende të veta”, Fortino e thotë më hapur se Beduli. Janë të njëjtat fjalë që do të thoshte çdo përdorues me njohuri në himnologji dhe në greqishten liturgjike.    

Ndërsa këto botime nuk ishin të shkëlqyera për sa i përket origjinalit greqisht, dhe të cilat, për arsye të tjera, nuk u lëvduan nga intelektualët në Shqipëri, vlerat e tyre letrare e muzikore nuk iu nënshtruan gjithmonë heshtjes. Në kolegjin bizantin të Shën Thanasit në Romë, Profesor Ernest Koliqi, përmes mësimdhënies mbi gjuhën dhe kulturën shqiptare në vitet 1955-1970, “një vit të tërë ia kushtoi edhe një kursi monografik mbi Uratoren e Kishës Orthodokse të Fan Nolit, botuar në Boston më 1941, dhe Kremtoren e Kishës Orthodokse, botuar po në Boston më 1947. Këto vepra të Fan Nolit ishin si burim për mjaft ligjërata të Koliqit, në të cilat vihej në dritë aftësia letrare dhe fuqija teknike shprehëse e Fan Nolit për trajtimin e fjalëve dhe shprehjeve të reja që shqipes i mungonin.”[20]       

Periudha e dytë përkthimore nuk kishte ndonjë rëndësi historike, përveçse për të plotësuar disa nevoja liturgjike e pastorale. Për më tepër ishte më e vështirë për t’i bërë këto vepra të njohura, për arsye të luftës dhe të pasluftës. Por edhe përkthimet e para të Nolit, të cilat janë më ortodokse, nuk u trajtuan me bindjen se ishin plotësisht të përshtatshme, por se ishin të vetmet ekzistuese në këtë gjini. Pa këtë bindje, nuk mund të pranohen vlerësimet e atëhershme nga personalitetet shqiptare.   

Le të përsëris këtu atë që u shënua më sipër, domethënë se me periudhën e dytë përkthimore Noli eksperimentoi një reformë liturgjike, pavarësisht se sa i ndërgjegjshëm ishte për këtë. Ishte pikërisht ky instikt reagues, mbrojtës, që shkaktoi një heshtje të përzier në receptim, edhe pse heshtësit nuk ishin të vetëdijshëm për shkakun e vërtetë.

Tejet interpretimeve të sotme mbi konceptin e reformës në Kishë, edhe përkthimet biblike e liturgjike ishin një reformë e mirëfilltë kishtare. Po kështu edhe autoqefalia më vonë, e cila ishte një tjetër reformë, aq më tepër kur përkthyesit e parë në shqipe nuk ishin për autoqefali, edhe pse reformatorë të mëdhenj! Për të kuptuar më mirë këtë, le të kujtojmë reformën e ndërsjelltë të Kishës së Greqisë, për mëvetësim nga Patrikana e Kostandinopojës, me të njëjtat shenja e plagë si reforma shqiptare për mëvetësim. Dhe megjithatë, reformat gjuhësore në Shqipëri patën më shumë sukses sesa në Greqi.            

Gjithsesi, nëntë vëllimet e përkthimeve kishtare të Fan S. Nolit në shqipe, të cilat iu shtuan gurit të Kostandin Kristoforidhit, janë blatorja e gramatologjisë sonë kishtare. Noli pret nga kisharët e sotëm atë që pati propozuar para se të niste punën përkthimore: Teologë e filologë shqiptarë të thirren për një punë të përbashkët, për të ideuar e plotësuar kanonin adhurimor të ortodoksisë shqiptare. 
 

 [Foti Cici, 2003] 

——————————————————————————-

[1] Këto tre vëllime janë dixhitalizuar plotësisht në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste liturgjike/Noli/Periudha e dytë.
[2] Cilësim me shkronjë të madhe, Plaku, nga Mitrush Kuteli, në “Poeti Fan S. Noli”, Mall e Brengë, 1943 (Cituar nga Fan S. Noli, Albumi, 1948, f. 22-23).
[3] Imzót Fan S. Noli, Uratore, 1941, Parathënie.
[4] Po aty. Mjerisht, ekzistojnë sot muzikologjë shqiptarë, të cilët janë kaq të padijshëm në këtë lëmë, saqë nuk e lexojnë dot Nolin drejtpërdrejt, as kanë ndërmend ta studiojnë muzikën bizantine, por tjerrin teza nga burime të dyta, të treta e të katërta, për të na zhbindur se përkthimet e periudhës së parë janë të përshtatura suksesshëm në muzikë, ashtu si këto të periudhës së dytë. Por ky shënim i Nolit rrëzon pikërisht edhe tezat jashtë artit të tij.
[5] Uratore, 1941, Parathënie.
[6] Po aty, f. 192.
[7] Një nga shenjat e plagëve vendore të kishës shqiptare është dhe çështja e Miros (Krizma), të cilën Kisha e Shqipërisë e merr nga Stambolli. Në fakt, përveç KOASH-it, Kisha e Kostandinopojës e bën këtë vetëm me kishat e tjera autoqefale greqishtfolëse, ose me ato kisha autonome e gjysmëautonome nën juridiksionin e saj, por jo me kishat e tjera autoqefale. Marrja e Miros nga Stambolli bëhet si shenjë njësimi shpirtëror e mendor (Të gjithë ata që pagëzohen në Kishën Ortodokse, menjëherë mbas pagëzimit lyhen nga prifti me Miron që i është dhënë çdo famullie nga peshkopi i saj). Marrja e Miros nga një kishë tjetër motër, siç është patrikana e Stambollit, në thelb është një akt që pranon sipërí të tjetërsisë, përderisa shqiptarët nuk kanë ç’rrëfejnë më tepër në këtë rast. Shërbesa e Miros kryhet madje çdo vit dhe nga Kisha Ortodokse në Amerikë, e cila nuk e kërkon Miron nga patrikana e Rusisë, edhe pse ka marrë prej saj tomosin e autoqefalisë. Shpresojmë që një ditë, kur KOASH-i të plotësohet me një hierarki shqiptare ortodokse, të bëhen hapa që të plotësojnë imazhin e një kishe vendore ortodokse: Një kishë autoqefale jo vetëm në tituj. Dhëntë Zoti!
[8] Fan S. Noli, Kremtore, 1947, f. 770.
[9] Fatmir Agalliu, Gjuha e Nolit…, f. 33.
[10] Për një rrugëtim të kësaj problematike në letërsinë shqipe, shih: Foti Cici, “Perëndia dhe Zoti në gjuhën shqipe”, Bota Shqiptare, 27 janar – 24 shkurt 2005.
[11] Fan S. Noli, Israilitë dhe Filistinë, 1907, f. 45-46.
[12] Po aty, f. 41.
[13] Fan S. Noli, Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, 1909, f. 99.
[14] Fan S. Noli, Lutjesore, 1914, f. 85.
[15] Fan S. Noli, Vajtim për bijën (V. Hugo), Albumi II, f. 15.
[16] Dhimitër Beduli, Gjuha shqipe në Kishë, f. 29.
[17] Po aty.
[18] Peshkop Lefter Fortino, “Fan Noli dhe trashigimi arbëresh i Liturgjisë së Shenjtë të Joan Gojartit”, Flamurtari i Kombit, 1982, f. 34.
[19] Po aty.
[20] Po aty.  
 

Amerikanizimi i Peshkopatës Shqiptare

PËRKTHIMET NË ANGLISHTE: 1949-1964[1]  

 Kur Noli u kthye nga Evropa dhe u “riatdhesua” në SHBA, në fillim të viteve 30, konstatoi se shqipja nuk ishte më gjuha e parë e komunitetit shqiptaro-amerikan. Nuk dimë se deri në çfarë mase ishte parashikuar kjo nga Noli i paraluftës. Bijtë e bijat e mërgimtarëve, të cilët ishin rritur e po martoheshin më shumë me amerikanë e më pak me shqiptarë, nuk e kuptonin më gjuhën e adhurimit, shqipen e lëruar në kishë njëherë e një kohë nga vetë Noli. Asokohe, në vitet 40, gjithë gjuhët kishtare të ortodoksëve në SHBA ishin të huaja, sepse përçonin traditat e komuniteteve etnike ortodokse, të zhytur kush më shumë e kush më pak në moçalin e nacionalizmave gjuhësorë.   

I prirë për vegime, mitropoliti i shfronëzuar ëndërroi “kishën ortodokse amerikane të ardhmërisë, e cila do të bashkojë gjithë grupet ortodokse, dhe do t’i aftësojë ato të përmbushin misionin e tyre ugjillëzues në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.”[2] Kjo kishë e së ardhmes kishte nevojë për libra, ashtu si dikur në Shqipëri. Ndërsa peshkopët e tjerë ortodoksë ishin të varur nga sinode të ndryshme (kanonike, gjysmëkanonike e jo kanonike), Noli ishte i pavarur dhe e kishte të lehtë të ëndërronte, të vendoste e të vepronte.   

Qortimet e mallkimet ndaj gjuhës shqipe në të kaluarën dhe asimilimi i pritshëm i shqiptarëve në Amerikë në të tashmen, kishin të njëjtin çmim në vizionin e ri politik, përsëri nëpërmjet përkthimit. Noli botoi dymbëdhjetë libra kishtarë në anglishte (1949-1964), më shumë sesa në shqipe, dhe u bë kësisoj një nga nismësit e ortodoksisë amerikane. Por vepra e tij nuk mund të analizohet si puna e një teologu ortodoks, sesa si ajo e klerikut të krishterë erudit, e politikanit ideolog, udhëheqësit mendjehapur të Kishës. Për më tepër, mbas një jete të trazuar në politikë e në mërgim për Shqipërinë, Fan Noli pa atdhe lufton për të bërë paqe me veten dhe grigjën e tij; në Amerikë.  

Kështu, ndërsa përkthimet kishtare shqip ishin “një kthesë në historinë e Rilindjes shqiptare” (Faik Konica), përkthimet kishtare në anglishte u bënë kthesa e madhe në jetën e Fan S. Nolit! Është e pazakontë që njerëz si ai të kanalizojnë ideologjinë e tyre nga ngushtësisht kombëtare, në një mënyrë të menduari tjetër, duke marrë vendime krejt të ndryshme nga ato të gjithë jetës dhe veprës së mëparshme.   

Tjetërsia e Nolit nuk gjendet në të qenit amerikan, sesa tek amerikanizuesi i Peshkopatës Shqiptare. Le të kujtojmë këtu se kleri grek në SHBA po përpiqej të ruante gjuhën greke në adhurim dhe në arsim, duke i kthyer kishat në vatra kombëtare, e disa herë kombëtariste, ndërsa ideologu i shqiptarizmit, përkthyesi i parë i librave kishtarë në shqipe, u “shpërfytyrua” e vendosi të përdorë anglishten në meshë. “Në qoftë se duam të mbajmë brezin e ri në kishë, tha ai në anglishte, duhet të marrim vendime të dhimbshme dhe të përdorim vetëm anglisht në shërbesat tona.”[3] Gjithsesi, shqiptarët kanë të drejtë të shtrojnë një ditë pyetjen, se deri ku u sakrifikua shqiptarësia e Peshkopatës, nëpërmjet një amerikanizimi të tillë. A e teproi Plaku?  

 

Amerikanizim për shqiptarinë?   

Si i diplomuar në Harvard në vitin 1912, Noli ishte shumë i shpenguar në përdorimin e anglishtes, pavarësisht se e mësoi atë në një moshë të pjekur. Anglishtja ishte gjuha që ai përdori më shumë gjatë gjithë jetës. Por gjatë studimeve në universitet, si dhe para e mbas tyre, Noli nuk pati rast t’i përkushtohej plotësisht kësaj gjuhe, përderisa në të njëjtën kohë shkruante, fliste, predikonte dhe mendonte shqip dhe jo vetëm.  

Nga ana tjetër, të gjithë dimë se sa shumëgjuhësh e sa i talentuar ishte Fan Noli. Por kjo nuk do të thonë se gjuhëdhuntia e Nolit nuk kishte caqe dhe se ai kishte arritur në anglishte suksesin e greqishtes. Bashkëpunëtorë të Nolit kanë përshkruar se sa kompakte ishte anglishtja e tij.[4] Për shtrirje të kësaj, mund të përmendim dhe theksin e Nolit në anglishte. Referencat e shtypit të hershëm shqiptaro-amerikan, ato që thonë se Fan Noli e fliste anglishten “me akcent amerikan”, vijnë nga emigrantë me njohuri të pjesshme në anglishte. Sepse kasetat me zërin e Nolit sjellin një anglishte me një theks të huaj, më të huaj se mesatarja e emigrantëve të sotëm shqiptarë, një tingëllimë si midis shqipes dhe greqishtes, gjë që është e pritshme për brezat e arsimuar për së vogli në shkollat greke. Por zëri është i kthjellët, muzikor, një anglishte e rrjedhshme, e thjeshtë në fjalorin e përzgjedhur, një e folme jo kishtare, ndryshe nga shqipja kulturore e Nolit.  

Me këtë këndvështrim, le ta përfytyrojmë tani Nolin si mësues të brezit të ri shqiptaro-amerikan, nëpërmjet anglishtes, gjuhës së parë të tyre. Përvoja e përkthimeve anglisht ishte një shtrirje e dhuntisë së përkthyesit të madh, i cili ishte dhe mësues i lindur.   

Krahas amerikanizimit të kishës, si lëvizje kishtare e politike, peshkopi i gjithëmësuar vinte në kontakt të ngushtë me brezat e rinj, amerikanët shqipfolës, me të cilët ndihej më lirshëm, me çiltërsinë dhe shpengimin e tyre në sjellje e në gjuhë, me mënyrat amerikane, larg brezave të vjetër të ardhur nga atdheu, të cilët mbartnin të ngurtësuara mendësitë e tekat e vjetra. Të rinjtë nguliteshin dhe mbeteshin në hiret e Nolit, tek mirësia e dituria e tij. Ata nuk vërenin ngjyrën e lëkurës së vrarë, ecjen duke u lëkundur e mënyrat e pandryshuara të të ngrënit. Përkundrazi, këto detaje bëheshin pjesë e asaj që ishte tmerrësisht interesante, gjë që për brezin moshatar, në të kundërt, ishte pika e rrekjes për ta përgojuar. Përkthimet anglisht kushtëzonin përgatitjen e koreve me të rinj anglishtfolës, shtrirjen e gjuhës angleze nga amvoni në katekizëm e në grupime të tjera; po krijohej, pra, për peshkopin dijetar, një auditor i qëndrueshëm anglisht.  

A e teproi Noli, apo a e mbajti fjalën, kur tha “vetëm anglisht”? E parë nga jashtë, një reformë e tillë kujton hebrenjtë e lashtësisë, të cilët përkthyen Biblën në greqishtje për nevojat e tyre të diasporës. Pavarësisht se si rrodhi gjuha e huaj dhe përqindjet e saj në kishat shqiptare, ky qëndrim mund të trajtohet si një nga hiperbolat noliane. Por kjo e ka justifikimin edhe tek ankthi i hierarkut përsa i përket statusit të tij peshkopal. Mitropoliti shqiptar nuk njihej nga kisha greke në SHBA, gjë që zyrtarisht pengonte edhe njohjen nga kishat e tjera ortodokse. Por përdorimi i anglishtes e afronte peshkopin tonë me kishën ruse, e cila asokohe po stimulonte themelimin e një kishe ortodokse amerikane që po ecte drejt vetëpërcaktimit.   

Veç kultivimit dhe përdorimit të anglishtes në shërbesa, Noli kishte dhe zona të tjera përpuqjeje me rusët. Vizioni rus për kishën amerikane kushtëzonte anglishten, qysh para se të mërgonte Noli në SHBA, por me një sfond kulturor sllav, të shprehur dukshëm në tipikonin adhurimor dhe muzikën kishtare. Kjo përkonte dhe me shijen personale të Nolit, paçka se modelet sllave nuk kishin lidhje me sfondin kulturor të shqiptarëve, të cilët i përkisnin traditës bizantine. Me këto përzgjedhje të tij, Noli e dorëzoi dyfish traditën shqiptare të mërgimtarëve.  

 

Dualizmi gjuhësor e muzikor  

Noli rrëfen në pleqëri dashurinë e hershme për muzikën kishtare ruse, tek e cila u mbështet për të reformuar muzikën kishtare të mërgatës së Amerikës: “Kompozitori i famshëm frëng, Hector Berlioz, i cili po ndiqte një shërbesë në kishëzën perandorake të Shën Petërburgut, u prek kaq shumë nga muzika kishtare, saqë u shkreh në lotime dhe nuk mundte të kompozonte për orë të tëra mbas kësaj ndodhie. Unë pata të njëjtin emocion në vitin 1907, kur për herë të parë dëgjova himnet e meshës në katedralen ruse të Nju Jorkut. Qysh atëherë kam ëndërruar ta transmetoj këtë muzikë të mrekulluar e të hirshme. E kam përqafuar e përhapur këtë art në kishat e mia këtu dhe në Shqipëri.”[5]

Përkthimet e Nolit në anglishte, pra, u përshtatën në muzikën e kompozitorëve rusë, me tipare të tipikonit sllav, larg traditës shqiptare bizantine.  

Nga puna e tij përkthimore, duket se peshkop Noli kishte vizionin e një përkthimi e përdorimi “perëndimor” të meshës ortodokse lindore, ndërsa një përshtatje në muzikë bizantine e teksteve të përkthyer në anglishte, do ta “orientalizonte” punën e tij. Ai u përpoq të krijojë një traditë të re për kishat e tij, afër sfondit sllav, i cili, mbas reformës së madhe të rusëve në artin kishtar, ishte dhe është më afër artit perëndimor. Sidoqoftë, kjo qe një mënyrë mitngjizjeje, sepse shqiptarët nuk kishin lidhje emocionale a kulturore me botën ruse, përveç asaj shpirtërore e politike, në fillimet e kishave shqiptare në Amerikë.   

Por duhet të pranojmë se Noli ushqente emocione të forta admirimi për muzikën e traditën ruse dhe, veç përzgjedhjes ideologjike, kemi këtu dhe një vendosje të shijes së tij mbi traditën e grigjës, gjë që mund të kuptohet duke vërejtur të njëjtin fenomen në disa aspekte të jetës kishtare në Shqipërinë e sotme.

Në rastin e Nolit mund të debatohet duke kujtuar rrymat dhe dyzimet ideore të asaj kohe, kur kishat ortodokse nuk dinin se çfarë të ardhme do të kishin në Amerikën e Veriut. Shumë kisha greke, për shembull, pranuan koret e përziera dhe përdorimin e organos, siç ekziston ende sot në shumë famulli greke në SHBA. Por në rastin e Nolit, dihet mirë se ai deshi të distancohej sa më shumë nga tradita bizantine, e cila në atë kohë shihej si paragog i Greqisë. Në fund të fundit, të rinjtë po mëkoheshin me një simbolikë tjetër, të cilën do ta ruanin e mbronin, siç bënin prindët e tyre, ndërsjelltas…   

Duke u përsiatur përmes ideologjisë përkthimore të Nolit në anglishte, prisnim që me përkthimet e dyta shqip, peshkopi rusdashës ta ndryshonte qëndrimin përsa i përket përshtatjes muzikore. Sepse, nëse Noli vdiste para 41-it, atëherë kur botoi Uratoren, ne do të mendonim sot krejt të kundërtën e veprës së tij të mëvonshme.

Përderisa ishte në dhjetëvjeçarin e gjashtë të jetës, me botimin e Hymnores më 1936, krijohet përshtypja se Noli do të vazhdonte harmonizimin e përkthimeve të para. Kjo do të bëhej qoftë për ta mbyllur bukur, por dhe për të reformuar rrënjësisht muzikën kishtare: Nga bizantinia tek perëndimorja, duke harmonizuar me motive ruse e lindore, siç i gjejmë këto tek Hymnorja, ky libër shqip që ndan si me shpatë periudhat përkthimore të Nolit. Me këtë botim muzikor, prelati kishte dhënë një alternativë për sa i përket meshës dielore, të cilën e kishte “oksidentalizuar”, ashtu siç u trashëgua gjer sot. Përse atëherë përkthimet e dyta shqip nuk u melodizuan në muzikën e Hymnores? Për më tej, përse nuk u melodizuan në muzikën e përkthimeve anglisht, me të cilat dhe u bashkëkrijuan në kohë?   

Mund të ketë shumë arsye për këtë, por dimë se një projekt i tillë do të kërkonte një kohë shumë-shumë më të madhe, krahasimisht. Sepse, përveç kohës për të përshtatur në një muzikë tjetër, ai duhet t’i përshoqëronte këto botime të reja me partitura muzikore. Për më tepër, kjo do të vështirësonte përdorimin, sepse psalltët duhet të stërviteshin edhe në notacion, jo vetëm në mësimin “praktik”[6] të melodive. Sepse, dhe këtu hyjmë në një kënd të errët të studios liturgjike të Nolit, ai nuk na la asnjë botim në simiografi bizantine, siç bënë bashkëkohësit e tij në botën ortodokse.[7] Dimë se ishte njohës i mirëfilltë i muzikës bizantine, por nuk dimë nëse dinte ta shkruante atë muzikë (Gjatë studimeve të mia në konservator, të rrallë ishin ata që arrinin të kompozonin në simiografinë bizantine, apo qoftë dhe të shkruanin në atë “gjuhë”).  

Ndërsa laboratori shqip, në të kundërt, ishte më pak i ndërlikuar: Noli fillimisht e lexonte himnin greqisht, e fishkëllente ose e këndonte sipas melodisë së paradhënë në bizantine, të cilat këndime i kishte mësuar qysh para se të mësonte simiografinë, pastaj e përkthente shqip këtë himn dhe, duke e kënduar disa herë në shqipe, i bënte ndryshimet e duhura tekstuale, deri sa të arrihej psallja e dëshiruar. Himni i përmbaruar shqip nuk kishte nevojë për partiturë, përveçse për t’i shënuar në kokë tingullin, ose “të përshëmbëlltën”, himnin origjinal që ka të njëjtën melodi valëzuese, për të orientuar psalltin. Kjo është natyra e të kënduarit në kishën tonë bizantine.   

Përkthimet e dyta shqip kishin një trung të gatshëm muzikor – kanoni i periudhës së parë – ndërsa këto anglisht, edhe nëse e kishin, nuk ishte bizantin dhe, sidomos, nuk ishte i Nolit. Për më tutje, edhe pse ai kishte konflikte politike me kishën greke, nuk duket se Noli ishte shkëputur emocionalisht nga gjuha greke dhe nga muzika bizantine, përndryshe nuk do të merrej kaq shumë me to. Apo, le të themi, një nga arsyet e durimit këmbëngulës nëpër dhjetëvjeçarë, ishte edhe kjo lidhje e mistershme, intime, prandaj dhe “mëkatare”, pozita, pra, e përjetshme midis shqiptarësisë dhe grekësisë? Nga ana tjetër, disa përzgjedhje ekscentrike, si përdorimi i epsilonit grek (ε) në shqipe, në vend të ë-së, për shembull në botimet e periudhës së dytë shqip, ishin të tepërta jo vetëm për vitet 1950, por dhe për vetë atë që na është imponuar nga mitologjia nacionalkomuniste si kult antigrek.[8]   

Sidoqoftë, nëse Noli i përshtatte përkthimet e periudhës së dytë shqip në muzikë ruse, ai do të hapte luftë me brezin e vjetër ortodoks, në një kohë kur besimtarët e moshuar, ndryshe nga në Shqipëri, ishin burimi kryesor për të ardhurat e kishave shqiptare në SHBA. Mërgimtarët e pashkollë ishin lindur në Shqipëri e në treva të tjera lindore, nga ku kishin sjellë që andej një intuitë adhurimore bizantine. Ishin ata që ndiqnin shërbesat e mëngjesores, para meshës dielore, por dhe shërbesat e tjera, kaq të domosdoshme për mbarëvajtjen e një kishe. Pastaj kjo muzikë është shumë afër këngëve tona, dhe dihet se kisha shqiptare ka pasur një sfond solid të traditës bizantine, qysh kur s’mbahet mend. Eqrem Çabej, për shembull, ishte njëri nga ata që vuri re këtë lidhje kulturore të muzikës kishtare bizantine me atë tradicionale në Shqipëri.[9]  

 

Midis shqipes dhe anglishtes

Megjithëse librat e parë anglisht u botuan në të njëjtën kohë me ata të periudhës së dytë shqip, ideologjia, kanoni dhe receptimi i tyre janë kaq ndryshe, saqë të krijojnë përshtypjen e Nolit “tjetër”. Veç muzikës ruse që përmendëm më sipër, edhe tipare të tjera të bëjnë të ndihesh sikur ke të bësh me dy përkthyes. Kjo është pjesë e njohjes së Nolit, përderisa, siç thamë në trajtesën e kaluar, e njëjta vërejtje ekziston edhe në ribotime të veprës së tij historike e letrare.   

Ndërsa përkthimet shqip janë më të fuqishme në gjuhën shprehëse, përkthimet anglisht janë më të sakta në përkthimin e termave liturgjikë. Shembulli më përfaqësor është ai i përkthimit të termit πνεύμα (shpirt, frymë), të cilin në shqipe Noli e përktheu mendje ndërsa në anglishte spirit.  Duke përkthyer termin πνεύμα me mendje, Fan Noli e ka vështirësuar debatin në këtë pikë të fondit terminologjik të shqipes. Në botimim dygjuhësh Mesha dhe Katekizma… shqip dhe anglisht, gjejmë dy termat të “puqen” fizikisht në një faqe, por jo në përkthim: Mëndje shqip, spirit anglisht:  

“Lum të varfërit nga mëndja, se e atyre është mbretëria e qjellit…”
“Blessed are the poor in spirit; for theirs is the kingdom of heaven…”[10]   

Përse vallë? A nuk është i njëjti përkthyes, në dy faqe të tij, duke përqasur në të njëjtin libër dy përkthime nga e njëjta dorë? Apo mos kemi një dorë të padukshme në studion e Fan S. Nolit, e cila dorë bën shumë punë praktike, gjë që nga njëra anë e çliron intelektualin e madh, por nga ana tjetër e bën edhe të kapshëm? Po pikëpresja në vargun anglisht, përse të kundërpeshohet vetëm nga një presje në vargun shqip? Përse në shqipe presje, e në anglishte pikëpresje, në të njëjtin varg? Përse?   

Pret dikush të lexojë shpirt a frymë në shqipe, por jo mendje. Përderisa Noli e përjetonte shqipen si një ngjarje kulturore, por dhe tepër personale, a mos kishte në kujtesë shprehjen shqipe “i varfër nga mëndja”, e cila, ose e ka pështjelluar, ose e ka kapur? Sepse vargu i Mattheut (5:3) “lum të varfërit në shpirt”, me shqipen emocionale të Nolit, edhe mund të tolerohej si “lum të varfërit në mendje”. Gjithsesi, termi grek në këtë varg është πνεύμα e jo νους[11] dhe pika të tjera përkthimore të të njëjtit term, e nxjerrin Nolin të papërkthyeshëm.

Çaste të tilla hulumtuese, si ky këtu më sipër, qëllimisht kursehen në këto shkrime, nga frika se mos keqpërdoren e kultizojnë edhe më një figurë kaq njerëzore në letrat kishtare…  

Përkthimet më të sakta në anglishte e kanë zanafillën e saktësisë në mesharin e përkthyeses së mirënjohur Isabel Hapgood. Libri i saj i shërbesave, përkthyer e ribotuar disa herë në anglishte, ishte trualli ku Noli themeloi përkthimet e tij kishtare, deri në atë masë, sa liturgjistë të mirëfilltë akademikë sot, e konsiderojnë atë si kopjues të përkthyeses anglikane.[12] Për ata që nuk njohin punën e Nolit në shqipe, jepet një përshtypje krejt tjetër për punën e tij përkthimore. Nga ana tjetër, për ata shqiptarë që nuk njohin historinë e ortodoksisë në Amerikën e Veriut, Noli është shumëfishuar me pahir, tej shtatit e ditëve të tij, duke rënë në kurthet e mafies ortodokse, e cila e ka për zemër të bëjë krushqi edhe me Realizmin Socialist…   

Nëse të kopjuarit ishte i kollajtë, edhe në shqipe ekzistonte një terminologji e trashëguar dhe e pasuruar nga Kostandin Kristoforidhi. Jo gjithmonë Noli e ruajti saktësinë e filologut pararendës. Në rastin e vargut nga Mattheu 5:3, siç është në lumërimet e Meshës Hyjnore, Kristoforidhi nuk e kishte përkthyer mendje po shpirt: “Lum të vobeqtë ndë shpirt; sepse e atyre është mbretëri’ e qiejvet.”

Por jo vetëm kaq. Në Besore, shprehja το εκ του πατρός εκπορευόμενον, përkthehet nga Noli që dërgohet prej Atit, ndërsa tek përkthimi biblik i Kristoforidhit kjo ishte përkthyer në mënyrë më të saktë, që del prej Atit, siç është pranuar dhe nga KOASH-i në vitet 30.[13] Noli përpiqet të largohet nga Kristoforidhi, edhe kur nuk është aspak për t’u larguar. Por në anglishte, për paradoks, në këtë pikë të Besores Noli ruan përkthimin e zonjushës Hapgood, who proceedeth from the Father, gjë që është e saktë.[14] 

Siç duket në këta shembuj qëmtues, përkthimet anglisht do të na ndihmojnë për të studiuar Nolin meshar në shqipe, ose më mirë, për të mos nxjerrë përfundime të lehta. Por debati përkthimor mbi Nolin, nuk është e thënë se do të gjejë zgjidhje vetëm me këtë. Gjithsesi, përkthimi mendje, në vend të shpirt a frymë, nuk ka pse të na bëjë të mahnitemi në absurd e të shtojmë në madhështinë e Nolit. Nga ana tjetër, para se të zhgënjehemi, le të vëzhgojmë.

Edhe pse fliste shqip më lirshëm sesa anglisht, Noli nuk e përftoi akribinë e kësaj të fundit në shqipe. Dhe megjithatë, dimë se ai konsultohej mbi anglishten e përkthimeve të tij, e cila gjuhë madje e rrethonte dhe e tejkalonte përditë, sidomos në librat që lexonte. Është pikërisht akribia e këtij autori në anglishte që, për absurd, justifikon gjithmonë shqipen e Nolit në kritikën shqiptare, përderisa ky autor ka shtënë një hije e cila i ruan pozitën e pathënë të bujtësit, ku edhe rrëshqitjet janë të hirshme. Sepse çfarë do të thoshte kritika jonë nëse Noli shkruante vetëm shqip? Po sikur ai të vazhdonte të shkruante greqisht, ashtu siç e nisi në letrat kulturore të rajonit?  

Në të kundërt të anglishtes, Noli kishte tjetër lidhje me shqipen. Çastet e bisedave me bashkatdhetarët, sidomos gjatë viteve të para në SHBA, ishin çaste hulumtuese, por jo shkëmbime konsultimi. Ai regjistronte fjalë e shprehje, sepse po mësonte shqip, shtrëngohej të bënte ndryshime në përzgjedhjet e tij, sepse po mësonte të shkruante shqip, por këto ishin akte të lira, vendime personale, madje nga pozita epërsore e intelektualit, i cili u lind që të lindë mes tyre. Përmes shqipes, ai po kanalizonte atëherë shumë emocione e pasione djaloshare. Më vonë, kur ai u bë i famshëm në shqipe, nuk e shohim të interesohet më si më parë, dhe madje nuk ka dëshirë të ndryshojë gjuhësisht. Ai të jep përshtypjen se është i dhënë një herë e përgjithmonë në kulturën shqiptare dhe të jep ndjesinë se ndryshimi i tij në stilin gjuhësor, mund të sjellë dhe distancimin e Nolit nga e njëjta botë.   

Ndërsa në gjuhën angleze Noli ndryshon vazhdimisht, gjë që e shohim dhe në botimet e tij kishtare. Për çudi, edhe pse tha “vetëm anglisht”, ai nuk e lëvdoi kurrë anglishten, për të mos përmendur komentet e tij, të papërmbajtura ndonjëherë, kundër kulturës “anglo-saksone”, në kundërshtim me atë evropiane, e cila kjo qenkësh “e buzëqeshur”. Noli ishte autodidakt në shqipe, gjë që i dhuroi çaste të skajshme. Nga njëra anë ndihej nxënës i përjetshëm, ndërsa nga ana tjetër këmbëngulte në emocionet e tij.   

Duke e titulluar Konicën “mësues”, e bënte për etiketë e drojë, sepse në thelb e në stil Noli nuk e përqafoi atë, por e përballi si trysni në krijimtari, për të rezistuar brenda sugjerimit të dykahshëm, të asaj që njohim të gjithë si gjuha e Nolit. Është një stil i mrekullueshëm, stili i Nolit, por kur e shohim atë shqipe të përdorur nga një autor bashkëkohës i tij, kjo shqipe e humbet sharmin. Një fenomen i tillë nuk mund të ndodhë sot, fjala bie, sepse kyçi nuk është më tek sharmi, por tek tharmi i gjuhës, tek idetë në të parashtruarit e tezave, prandaj dhe shqipja nuk është më qëllim në vete.[15] Mund të themi se Noli e përdori Konicën, por nuk kemi të dhëna për të pohuar të ndërsjelltën.

Në vitet 30, kur Noli po plakej në moshë e në letra, jo më kot Konica e akuzoi disa herë hapur për mosnjohje dhe keqpërdorim të shqipes, duke i rënë madje këmbanës dhe për ata që e adhuronin Nolin për së gjalli. Një intelektual si Faik Konica, kur zemërohej mund të thoshte ndonjë fjalë të rëndë, por jo gjithmonë të tepërt. Lum të varfërit nga mendja…    

 

Kanoni kishtar në anglishte

Ndërsa përkthimet shqip janë liturgjike, ato anglisht janë më të larmishme në gjini, prandaj dhe për më lehtë i përmendim këtu si botime kishtare, sesa liturgjike vetëm. Peshkop Noli nuk botoi Kremtore, Triod a Pesëdhjetore në anglishte, siç bëri në shqipe, por ama ai përktheu Dhjatën e Re dhe Psallmët në anglishte, të cilat nuk i përktheu në shqipe, pavarësisht se ishte më e nevojshme për ta kryer. Siç duket, lidhja frymore e Nolit me Kristoforidhin ishte e çuditshme…   

Duke u marrë me përkthimin e teksteve biblike, peshkop Noli u dha përkthimeve anglisht një përmasë të theksuar dielore, sepse, siç duket, ai vëzhgonte se shumica e besimtarëve në jetën amerikane, vetëm të dielën mundeshin të shkonin në kishë. Ky ishte një vlerësim i goditur mbi jetën e grigjës, sepse sot shumica dërrmuese e kishave ortodokse në SHBA nuk celebrojnë shërbesa mbrëmësoreje a mëngjesoreje, por vetëm meshën e së dielës. Ndoshta ky është shkaku që nuk kemi Kremtore e libra të tjerë hymnorë në anglishte nga Noli, të cilët, pavarësisht nga kjo, u përkthyen më vonë e më mirë nga të tjerë përkthyes.    

Konceptimi i veprave anglisht ka ardhur në mënyrë të shkallëshkallshme, sesa me një skelet të plotë fillestar. Tek libri i shërbesave (1949) peshkopi jep të kuptojë se vepra nuk adresohet për përdorim liturgjik, sesa “ka për qëllim të ndihmojë brezin e ri të kishës ortodokse lindore që të ndjekë shërbesat, të cilat rëndom celebrohen në gjuhë të huaja. Për këtë arsye shërbesat janë shkurtuar dhe lutjet priftërore nuk janë përfshirë.”[16] Pra, kur vetë përkthyesi e pranon këtë, a mund të pretendohet sot që ky libër të mëtohet me zyrtaritetin e një meshari anglisht nga prifti Artur Liolin, i cili, për më keq, nuk ka studiuar teologji, as gjuhën e origjinalit, pavarësisht nga patriotizmi i tij i tërëshkrehur? Kjo tregon se çfarë magjie ushtron kulti i Nolit sot ndër shqiptarë, nëpërmjet të cilit mund të fshihen e të kryhen shumë…    

Moslidhja e librit të shërbesave me pjesën tjetër të kanonit duket dhe në këndimet biblike, të cilat zënë këtu më shumë se gjysmën e librit. Por më vonë peshkopi botoi librat me apostujt dhe ungjijtë si libra më vete, gjë që tregon se vendimi për t’i konceptuar ka ardhur mbas botimit dhe suksesit të librit të shërbesave, të librit të parë. Përndryshe, nuk kishte përse të zinte pjesën më të madhe të librit me pasazhet biblike, të cilat u botuan përsëri më të plota, në vëllimet përkatëse. Jo vetëm përmasat e këtyre këndimeve janë të ndryshme, por dhe gjuha e përkthimi. Si përfundim, krahas rishikimit të kanonit në anglishtee kemi një evoluim në gjuhën liturgjike. Kanoni mbetet i hapur.   

Mbas botimit të dy librave me pasazhe nga Dhjata e Re për përdorim liturgjik, Noli botoi sërish, mbas disa vjetësh, krejt Dhjatën e Re. Do të ishte gabim të mendonim se ai e bëri këtë për shkak se pjesa më e madhe e tekstit ishte gati nga botimet e mëparshme (Sepse në tre libra ishte botuar pothuaj pjesa më e madhe e Dhjatës së Re). Jo. Peshkopi u kthye dhe përktheu Dhjatën e Re si vepër të re, fjalë për fjalë nga fillimi, duke e çliruar gjuhën nga trajtat puritane, duke dhënë një përkthim në anglishten standarde, gjë që nuk ekzistonte për ortodoksët. Flasim për një punë shumë të stërgjatur e tepër të imtë, punë intensive për vite të tëra, ditë e natë. Nga ky këndvështrim njerëzor, analizimi i jetës dhe veprës fetare të Fan Nolit mbetet një habi e madhe; jo si moskuptim, sesa si një mahnitje e imponuar.   

Pamundësia për të kuptuar kanonin liturgjik të ideuar në anglishte, dhe problemet që dalin këtej, është faj i yni dhe jo i Nolit. Ai përkthente për grigjën e tij, e cila vetë nuk kishte tipare të trashëguara në Amerikë dhe, tek e cila, Noli përpiqej të gjente vetveten e dëshiruar. Kanoni liturgjik, pra, është pjesë e kësaj perspektive. Thellimi në përkthim, duke mësuar hebraishten dhe aramaishten, për të përkthyer psallmët e Davidit dhe ligjërimet e Jezuit, mbart gjithë sa thamë, por na jep dhe gjendjen mendore e shpirtërore të Nolit, përmes një vetëkuvendimi me Tjetërsinë… Do të ishte më çoroditëse nga naivja nëse e përfytyronim Nolin e pasluftës vetëm si “plak, topall dhe ashik”.[17]  

Me këtë përqasje “metafizike” të përkthyesit, duket se Noli nuk ishte thelluar në studimet biblike si disiplinë akademike, edhe pse ishte letrar i Harvardit, pavarësisht nga pasurimi i dijeve e i gjuhëve mbi këtë lëmë, por duket se ai ishte i përkushtuar tashmë në një lexim të thellë të Shkrimeve, të cilin mund ta arrinte më së miri me përkthimin e Biblës, si një këndim i ngadaltë, i mirëfilltë; libri që, sipas të thënave të tij publike, lexoi më shumë tërë jetën. Thënë ndryshe, pa përkthim nuk ka lexim të plotë… Por lidhja e Nolit me fenë nuk mund të lexohet me syzet tona, qofshin këto ortodokse a ateiste.   

Tejet motiveve fillestare dhe dëshirave të Fan Nolit përmes disa dhjetëvjeçarëve, më e pjekur është të studiojmë atë çka trashëgoi si autor i shumëshkruar, sesa të spekullojmë me hamendësime. Praktikisht, puna fetare e peshkop Nolit në anglishte mund të ndahet në katër pjesë: Përkthime liturgjike, përkthime biblike, botime muzikore dhe katekizëm.

Botimet muzikore i përkasin trungut të botimeve liturgjike, si melodizim i vetë përkthimeve shqip e anglisht, përderisa këndimi është pjesë e pandarë e adhurimit, duke interpretuar nocionet teologjike dhe emocionet njerëzore të himneve bizantine. Sepse nuk mund të kishte harmonizime pa tekste të gatshme.

Përkthimet biblike, në shumicë dolën nga përkthimet liturgjike, atje ku përkasin edhe dy vëllimet me ungjijtë dhe apostujt. Botimet biblike të cilat nuk ishin liturgjike, ishin destinuar për përdorim pastoral, siç shënjohet në shënimet e këtyre tre librave.

Botimi i katekizmës është i vetmi libër ndryshe, si gjini më vete, por ky ishte një përjashtim nga kanoni, sepse Noli nuk mendoi më për libra të tjerë pastoralë. Sipas të thënave të tij, edhe projektet e parealizuara në fund të jetës së tij përbënin përkthime biblike.  

Duket se përkthimet e vona ishin dhe një përpjekje për t’i dhënë domethënie kotësisë, e cila kjo përmendej shpesh nga Noli në pleqëri, edhe pse me ironi, por që nuk ekzistonte aspak për Nolin e periudhës së parë shqip. Në vitet 1910 ai përjetoi tronditje psikologjike, të jashtme e të brendshme, duke besuar madje se do të vdiste mbas atyre përkthimeve. Dhe megjithatë, atëherë nuk e ndjeu kotësinë e jetës, gjë që pasqyrohet edhe në vetë përkthimet e tij të para.

Mund të themi se kanoni anglisht është ndryshe nga ai shqip për shumë arsye. Përkthimet shqip dolën si një shtrëngesë nga jashtë, duke e mundur përkthyesin, mes joshjes dhe idealizmit, për t’u flijuar e lartësuar. Përkthimet anglisht, edhe pse pasojë e një vegimi, dolën si një shtrëngesë e brendshme, për t’u lartësuar përsëri, por këtë herë me mundësi më të pakta, në një gjendje mendore më paqësore, por me iluzione më të mëdha…  

 

Noli për Nolin: To Thee, o Theophan!  

A ishin përkthimet e Nolit të përdorshme tej komunitetit shqiptar ortodoks të Amerikës? Vetë veprat ortodokse të Nolit kanë një konflikt. Ndërsa kushtimet janë për komunitetin ortodoks në SHBA, emri i peshkopit që përkujtohet në këto tekste është vetëm emri i imzot Theofanit, gjë që nuk është plotësisht e njëjtë as në përkthimet e dyta shqip.   

Përse e ndryshoi Noli praktikën e mbarë të Hapgood-it, libri i së cilës përdoret edhe sot nga disa juridiksione ortodokse në Amerikë? Sepse edhe atje mund të ndodhte emërvënia e kryepeshkopit rus të asaj kohe, me lejën dhe sugjerimet e të cilit u botua e u ribotua meshari i saj, apo edhe e Patrikut, siç është tradita liturgjike ruse për të gjitha peshkopatat e tyre. Në vend të “For our Archbishop N” (Për kryepeshkopin tonë emri) që ekziston tek Hapgood, Noli vendosi “For our Most Reverend Archbishop Theophan”, domethënë veten e tij! Por edhe sikur kishat shqiptare të ishin të vetmet kisha ku do të përdoreshin këto libra, emri nuk duhej të shënohej, pikërisht sepse Noli atëherë ishte në dhjetëvjeçarin e shtatë të tij; në kishën ortodokse nuk mund të thirret në meshë një peshkop i vdekur si kryebari a celebrues. A thua të ishte kaq vetënjohës Noli, sa të parashikonte se përkthimet anglisht nuk do t’u rezistonin ditëve mbas baritorisë së tij? Këtë enigmë ai e mori me vete; tok më shumë të tjera.  

Paradoksi i primatit për të gjithë shqiptarët, del përsëri në botimet anglisht, ashtu si në përkthimet e dyta shqip: “To Thee, O Theophan, Metropolitan Bishop of the sees of Boston and Durazzo, exarch of Holy Illyria, pilgrim of Saint George, evangelizer of Albania, our Father and our Prelate, God grant thee long life!”[18]   

Megjithëse i njëjti fenomen ekziston në periudhën e dytë përkthimore në shqipe, këtu kemi një ndryshim: Fjala kryetarit (primatit) në Uratoren shqip, nuk është futur në anglishte, gjë që tregon se Noli kujdeset për nuancat e titullit të tij në të dy gjuhët. Por pavarësisht nga kjo hile, vetë fakti tregon se Noli maste me mendjen e tij përherë gjithëmatëse, por jo gjithmonë teologjike. Është e vetëvendosur se në praktikën ortodokse nuk mundet që dy peshkopë të gjallë të kenë të njëjtin titull (Durrës). Dhe përseri, “Exarch of Holy Illyria” është titull i kryepeshkopit të Shqipërisë, të cilin Noli e injoronte. Për më keq, nuk mund të ketë peshkop me dy peshkopata, me dy seli (“the sees of Boston e Durazzo”).   

Sidoqoftë, termi “ungjillëzues i Shqipërisë” nuk duket i pamenduar mirë prej Nolit, por ky shkodizon bash jetëshkrimin e pabotuar të prelatit poet, atje ku ftillohet sfilitja këmbëngulëse e kisharit në përkthim. Është koncepti i bujtjes së Nolit në botën shqiptare! Sepse “ungjillëzuesi” nuk i përket vendit që ungjillëzon. Ai vjen nga gjetkë dhe bëhet njësh me popullin që ndriçon, aq sa jo vetëm që merr dhe titullin e merituar, por, si shpërblesë, mohon edhe të mëparshmet e tij. Kur ky titull shkruhet anglisht, në moshë të thyer, përkthyesi përpiqet të jetë i ndërgjegjshëm, të konceptojë si përkthyes, jo si prelat. Përkthyesi ngrihet në këmbë për të shquar Nolin nga jashtë.

Ugjillëzuesi i një treve, dhe këtu ngre krye koncepti i kalimtares, kur largohet fizikisht nga vendi, duhet të ruajë ato trajta gjysmëqiellore. Por jo Fan Noli, dhe pikërisht këtu nis konflikti i tij me kishën tokësore, përderisa ai iku i gjallë nga Shqipëria. Qysh kur u largua, froni i Durrësit mbeti në ajër, prandaj dhe ai nuk mund ta mohonte, edhe pse Kisha ia kishte dhënë dikujt tjetër, ashtu si vetë Theofanit në vitin 1923. Në këto përkthime anglisht, i duhen dhënë Cezarit, ato që i përkasin Cezarit; as më shumë e as më pak. Dhe kjo është e vërtetë jo vetëm për përkthyesin, por dhe për kritikun e tij.   

Vetëkultizimi i Plakut është i pranishëm në përkthimet anglisht, dhe madje i pakontrolluar, sidomos kur e pagëzon veten “ungjillëzues të Shqipërisë”, gjë që mund të shkruhej vetëm për ata shenjtorë që janë kanonizuar me këtë titull nga Kisha. Për më keq, historia kishtare e Shqipërisë nuk na ka trashëguar një të tillë, siç kanë sllavët, armenët, etj. Thashethemet e shqiptaro-amerikanëve, se vitet e fundit Noli ishte bërë “paranoik”, mund të jenë dhe gjykime prej njerëzve pa gjykim, por mund të jenë parëdëgjuar edhe nga anëtarë të komunitetit me njohje të sendeve të atëhershme.   

Hirësi Theofani pati shprehur qëndrimin mbi strukturën e patrikanës së ideuar ortodokse të Amerikës, të cilës duhet t’i printe mitropoliti rus, Leondi. Por përse atëherë përkthyesi ynë shënoi emrin e vet, si i vetmi peshkop meshtar në meshën anglisht? Apo duke i parë librat e tij kishtarë të përdorur nga kishat e tjera ortodokse kanonike, vetë kjo do ta bënte të ndihej i pranuar kanonikisht? Ose ndoshta ishte dhe një reagim i çiltër për situatën e tij të izoluar kishtare: “Më njihni, s’më njihni, ju plaçin sytë kur të shikoni emrin…” Në qoftë se i lihemi hamendësimeve, gjë që për ata që merren me Nolin është një nga tundimet më të shpeshta, ajo që është më pak vlerësuese do të ishte të besonim se librat kishtarë në anglishte, pavarësisht nga libërlidhja e fortë, do të ishin të përdorshëm në jetë të jetëve.  

Për sa i përket izolimit të Nolit, gjithë vepra përkthimore mbas viteve 40 mund të lexohet edhe si pemë e këtij veçimi të shumëfishtë. Pa dyshim, kjo ndikon tek ne aq sa, pa dashje, përdorim sipëroret për kontributin e Nolit anglisht, në një kohë kur përkthimet liturgjike filluan të kryheshin në SHBA para Nolit, dhe madje shtoheshin e botoheshin krahas e mbas Nolit; dhe madje më cilësisht! 

 

Receptimi i Nolit, dje dhe sot

Librat e Nolit ishin një ngjarje për ortodoksët amerikanë. Për shqiptaro-amerikanët këto botime me të drejtë ishin mburrja dhe janë edhe sot krenaria e tyre. Në fakt, gjithë bashkësia shqiptaro-amerikane, në tërësinë e saj historike, nuk ka bërë ndonjë vepër që të krahasohet kulturorisht me një punë të tillë, kryer prej një anëtari të vetëm të mërgatës!

Veprat e Nolit ndihmonin udhën e një kishe amerikane, prandaj dhe figurat e njohura të teologjisë ortodoke në SHBA u shprehën për Fan Nolin me fjalë lëvdimi në të gjallë, në të fjetur e në të përkujtuar të tij. Por teologët ortodoksë nuk komentuan zyrtarisht cilësinë e këtyre përkthimeve. Për më keq, këto përkthime nuk përdoren sot nga kisha ortodokse e mëvetësuar amerikane (Orthodox Church in America), atje ku peshkopata e Nolit u kanonizua e u pranua mbas vdekjes së tij. Edhe në kishat shqiptare, shumica e priftërinjve, të cilët nuk janë më me origjinë shqiptare dhe rëndom kanë studiuar teologji, nuk i përdorin librat e Nolit në anglishte.   

Përkthimet e Nolit ishin një kontribut i madh për atë kohë, sepse qysh nga botimi i librit të Isabel Hapgood, nuk ekzistonin botime kaq sistematike, edhe pse ekzistonin përkthime më cilësore.[19] Noli ishte nga ata peshkopë ortodoksë në SHBA të cilët u rrëmbyen nga një shpirt i tillë ungjillëzues, dhe këtë nuk e përvijuan vetëm me predikime, por edhe me punë të papushuar.

Takova dikur në Oksford një profesor të muzikologjisë bizantine, i cili më tha se gjatë viteve që po mësonte të psallte, në një kishë greke në Kanada, libri i vetëm i Apostullit në kishën e tyre ishte ai i Fan Nolit. Gjithashtu, një prift kanadez na tregoi se kur u konvertua në kishën ortodokse, e ndiqte meshën nga libri i Nolit, por kur nisi të përdorë përkthime të tjera anglisht, e kishte të vështirë të harronte shprehjet e ngulitura liturgjike nga anglishjta e meshës noliane. Këto dëshmi flasin vetë për përkthyesin shqiptar, kaq të shpërfolur nga ortodoksia greke.   

Noli u lëvdua nga specialistët e historisë dhe të muzikës kishtare në të gjallë të tij, gjë që e vendos atë në tokën e vet: Historia kishtare dhe muzika liturgjike janë dy fushat ku ai përkiste e kontriboi më shumë, sesa teologjia e filologjia. Por ja që përkthimet liturgjike anojnë më shumë në këto dy disiplina të fundit, ndërsa vetëm ndihmohen nga të parat. Gjithashtu, Noli mori vlerësime të larta nga specialistë të studimeve biblike për përkthimin e Dhjatës së Re në anglishte. Atëherë, përse ai të mos figurojë sot në listën e përkthimeve të Dhjatës së Re anglisht, të cilat numërohen sot në dhjetëra, kur kanë kaluar rreth katër dhjetëvjeçarë që nga Dhjata noliane? Shumë nga këto përkthime janë ekspozuar në mënyrë paralele, në libra e në Internet, por jo përkthimi i Nolit.[20]   

Në simpoziumin ndërkombëtar të përkthimeve liturgjike ortodokse në anglishte, që u zhvillua në vitin 1998 në SHBA, Noli nuk u trajtua fare, për të mos kujtuar disa nënshënime ligjëruesish, ku Noli përshkruhet krejt ndryshe nga ç’ishte, siç u cek më sipër. Sepse në anglishte nuk ishte vetëm “kopjac”, ndërsa në shqipe nuk  ishte fare i tillë. Sa keq që peshkopata që ai themeloi, e trashëguar në këtë shekull falë përkthimeve të Nolit anglisht, nuk kontriboi në atë simpozium, e as është e zonja të dërgojë diku një kumtues për përkthimet e Nolit anglisht, për t’i kthyer kryemesharit dinjitetin e mohuar. Vetëm se kur bëhet fjalë për misione politike, peshkopata e ka shumë të lehtë të investojë e të përfitojë. Përveç paditurisë së drejtuesve të peshkopatës, e cila kjo funksionon si pronë e fisit të Liolinëve, administrimi bizantin i arkivit të Nolit përbën një pikëpyetje më vete, duke mbajtur në errësirë një jetë plot dritë në letra.  

Puna e Nolit, megjithë antitezat e shumta, është e vlerësuar kur studiohet në planin krahasimor me përkthimet shqip, pikërisht se ajo u konceptua e u destinua për shqiptaro-amerikanët, me një përkushtim e dashuri të madhe për ta, pavarësisht nga përkujdesja komerciale e përkthyesit për t’i bërë këta libra të shitshëm në gjithë Amerikën e Veriut. Aspekti fetar i Fan Nolit nuk mund të vlerësohet jashtë paragogëve të faktorit shqiptar.   

Përkthimet e dyta shqip dhe botimet anglisht, nuk e kanë tharmin e përkthimeve të para shqip, pikërisht se këto vepra u ngjizën në izolim, jashtë trysnisë që ushtruan intelektualët dhe kisha ortodokse në përkthimet e para. Kjo është arsyeja kryesore se përse këto vepra kaq të mëdha u botuan me kaq shkujdesje, të pamerituara ato për një intelektual të përmasave të Nolit.

Nga ana tjetër, përkthimet anglisht, jo vetëm që e mbyllën bukur shtegun e Nolit në letrat shqipe, por e çuan përkthyesin në një mbretëri tjetër gjuhësore, aspak imagjinare dhe kurrë emocionale. Duke mos harruar interesimin spiritual të Plakut vitet e fundit të jetës, mund të themi se përkthimet anglisht ruajtën dhe i dhanë domethënie profilit enigmatik të Fan S. Nolit në botën shqiptare: Bujtës, dhe kalimtar i madh!

 

Botimet kishtare të Fan S. Nolit 

Periudha e parë përkthimore në shqipe 
Shërbes’ e Javës së Madhe, kethyer nga grecishtja prej Priftit Orthodox Fan S. Noli, 1908
Librë e Shërbesave të Shënta të Kishës Orthodoxe, kthyer nga gërqishtja prej Priftit Orthodox Fan S. Noli, 1909
Libre e të  Kremteve të Mëdha të Kishës Orthodoxe, kthyer nga greqishtja prej Priftit Orthodox Fan S. Noli, 1911
Triodi i Vogël, kthyer nga greqishtja prej Priftit Orthodox Fan S. Noli, 1913
Lutjesorja, e kthyer nga greqishtja prej Priftit Orthodox Fan S. Noli, 1914
Pesëdhjetore e Vogël, e kthyer nga greqishtja prej Priftit Orthodox Fan S. Noli, 1914. 

Periudha e dytë përthimore në shqipe 
Uratore e Kishεs Orthodokse, e Pεrktheu Imzot Fan S. Noli, 1941
Kremtore e Kishεs Orthodokse, e Pεrktheu Imzot Fan S. Noli, 1947
Triodi dhe Pesεdhjetorja, e Pεrktheu Imzot Fan S. Noli, 1952.

Botimet në anglishte 
Orthodox Prayer Book (Libri i shërbesave dhe pjesë nga ungjijtë e apostujt), 1949
Pocket Prayer Book (Uratore e vogël), 1954
Eastern Orthodox Catechism (Përmbledhje e mësimit ortodoks, përkthyer e përshtatur), 1954
Liturgy and Catechism of the Eastern Orthodox Church (Meshë dhe katekizëm, shqip e anglisht), 1955
Three Liturgies of the Eastern Orthodox Church (Tri meshët e kishës ortodokse lindore), 1955
Gospel Lectionary of the Eastern Orthodox Church (Këndimet e pjesëve nga ungjijtë), 1956
Epistle Lectionary of the Eastern Orthodox Church (Këndimet e pjesëve nga letrat e apostujve), 1957
The New Testament of our Lord and Savior Jesus Christ (Dhjata e Re), 1961
The Poet of Nazareth (Ungjilli i Mattheut në vargje), 1962
The Psalms (Libri i Psallmëve), 1964. 

Botimet muzikore
Hymnore për Kor të Përzier, e Editoj Imzot Fan S. Noli (Libër muzikor në shqipe), 1936
Eastern Orthodox Hymnal (Libër muzikor në anglishte), 1951
Byzantine Hymnal (Libër muzikor në anglishte), 1959.

 

[Foti Cici, 2003]    

—————————————————————————— 

[1] Botimet kishtare të Nolit në anglishte janë dixhitalizuar dhe mund të lexohen në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste liturgjike/Noli/Përkthimet anglisht.
[2] Kushtimi në Three Liturgies of the Eastern Orthodox Church, 1955.
[3] Metropolitan Theophan Noli on the American Orthodox Church, Bridgeport Conn, St. George Church, 1994 (Audio, 1956).
[4] “Anglishtja e F. Nolit nuk është shumë idiomatike dhe atij nuk i pëlqen ta korrigjojë” (Qerim Panariti), Fan S. Noli, Vepra 6, f. 264.
[5] Bishop Fan S. Noli, Eastern Orthodox Hymnal, 1951, Parathënie.
[6] “Praktikë” quhen ata psalltë që e kanë mësuar muzikën bizantine “me vesh”, pa notacion (simiografi). Nganjëherë, psalltët praktikë janë kaq virtuozë, saqë mbartin e trashëgojnë melodi origjinale bizantine. Psalltë të tillë ka ende sot në Shqipëri, si mbijetues të kishës së vjetër, ndërsa të tjerë do të ketë në të ardhmen, si pemë e kësaj periudhe muzikore në kishën shqiptare të pasdiktaturës. Në Greqi dhe në diasporën greke, disa prej këtyre muzikantëve “amatorë” u përdorën nga muzikologë grekë e të huaj për të regjistruar në audio jo vetëm meloditë kishtare, por dhe këngët pupullore greke.
[7] Tre botimet muzikore të Nolit janë: Hymnore (1936), Eastern Orthodox Hymnal (1951), dhe Byzantine Hymnal (1959). Këta libra janë dixhitalizuar dhe mund të shfletohen në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste Liturgjike/Noli. Termi Byzantine në titullin e fundit, ka vetëm motivin të atillë, ose, “gjininë”, por jo simiografinë e bizantines. Në këtë rast, është një sinonim i librit të dytë, Eastern Orthodox, për t’i dhënë ndoshta edhe një përdorim më të gjerë. Në këto tre botime nuk ekziston asnjë melodi në simiografinë bizantine.
[8] Në botimet e periudhës së dytë shqip, epsiloni grek përdoret, në vend të ë-së, në vëllimet Uratore (1941) dhe Kremtore (1947). Gjithashtu është përdour edhe tek Albumi (1948), si dhe tek Historia e Skënderbeut (1950). Në botimet e mëvoshme, Triodi dhe Pesëdhjetorja (1952) dhe ai dygjuhësh Mesha dhe Katekizma (1955), nuk përdoret më epsiloni por ë-ja.
[9] Shih: Eqrem Çabej, “Për gjenezën e literaturës shqipe”, Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes, 1994, f. 46. 
[10] Peshkop Fan S. Noli, “Mesha e Shën Jan Gojartit” (Antifoni i tretë), Mesha dhe Katekizma e Kishës Orthodokse Lindore – Liturgy and Catechism of the Eastern Orthodox Church, 1955, f. 60 (Italikët janë tanët).
[11]
Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, ότι αυτών εστίν η βασιλεία των ουρανών
[12] Shih: Paul Meyendorff, “Liturgical Translations of the Orthodox Church in America”, Logos – A Journal of Eastern Christian Studies, Vol. 41-42, 2001, f. 66.
[13] Shih: Dhimitër Beduli, Gjuha Shqipe në Kishë, f. 31.
[14] Edhe në Besore kemi të njëjtin fenomen, ashtu si tek termi mendje, ku përkthimet shqip e anglisht “puqen” në një faqe, por të përkthyer jo njësoj, në të njëjtin libër të Nolit: Mesha dhe Katekizma…, f. 109.
[15] Dhe megjithatë, tendenca të tilla ekzistojnë edhe në jetën kulturore të pasdiktaturës, për sa i përket përzgjedhjes së fjalorit publik. Po krijohet përshtypja se jo të gjithë shqiptarët kanë të drejtë të rendin në fondin e shqipes, brenda a tej fjalorëve ekzistues, për të gjetur e përdorur fjalë “ndryshe” në gjuhën e shkrimeve të tyre, sepse kjo qenka diçka rituale, që u ka hije vetëm etërve të shqipes. Një shembull është ai i fjalës kinse. Po krijohet instikti se kjo fjalë duhet përdorur vetëm nga ata që janë adhurues të atij autori që e përdor këtë fjalë vend e pa vend, përndryshe, nëse nuk je adhurues, të akuzojnë për kopjac (Unë vetë nuk e përdor, por për arsye të tjera). Madje, përdorimi i fjalës kinse hidhet në shtyp edhe si shenjë për aleanca, për të mbrojtur “simbolet” nga “antishqiptarët”: Servilizëm vocërrakësh! Por nuk mund të ketë autorë me të drejta më të mëdha hyrjeje në tempullin e gjuhës, siç besojnë mjaft bashkëkohës, përveçse kur këta autorë janë në krizë të shumëfishtë, duke mos lënë jashtë as frikën e vdekjes. Përndryshe, ne të tjerët duhet t’i nënshtrohemi fjalorthit të Realizmit Socialist, sepse nuk ka rrugë tjetër. Si Noli e autorët para tij, ashtu edhe të pasmit, përdorën dhuntitë dhe rrëmuan gjuhësisht brenda shqipes, por të nxitur më parë ideologjikisht nga jashtë shqipes, gjë që duhet parë brenda atij konteksti kulturor, para se të biem viktima të kulteve të pasdiktaturës. Sepse nga kurthet e gjuhës do të vijojmë të biem në kurthe të tjera. Për shembull, nëse një prift vendos të bëhet vegjeterian sot, përnjimendsh subjekti i tij duhet të jetë Noli, në një kohë kur ky i fundit ishte vetëm një grimë në mbretërinë e vegjeterianëve. Për të mos thënë se nuk duhet ndjekur shembulli i Nolit, i cili u bë vegjeterian për të arritur 100 vjeç, por kur u diagnostikua me kancer, tha: “Kot u rashë më qafë kafshëvet…”
[16] Bishop Fan S. Noli, The Orthodox Prayer Book, 1949, Parathënie.
[17] Fan S. Noli, Albumi, 1948, f. 78.
[18] Bishop Fan Stylian Noli, The Orthodox Prayer Book, f. 62. Një pikë tjetër ekscentrike është shkrimi i emrit të Durrësit, i cili në përkthimet anglisht u bë Durazzo. Siç duket, Noli është menduar se Durrësi ka dy pika të vështira për t’u nyjëtuar nga amerikanët: ë dhe rr. Por si mund të italizohej një toponim i tillë, helenistik, i fronit të Durrësit, i cili ekzistonte në literaturën kishtare si Dyrachium, Dyrrachium, apo dhe Dyrrhachium? Si mund të pajtojmë sot këtë hierark që druhet ta shkruajë Durrësin Dyrachium, aq më tepër kur bëhet fjalë për një fron të lashtë kishtar, me atë autor që nuk pranon të përdorë ë-në shqipe, por përdor në vend të saj shkronjën greke ε?
[19] Mbi përkthimet liturgjike lindore në anglishte, lëndë e larmishme ekziston në dy vëllimet e revistës katolike-bizantine Logos – A Journal of Eastern Christian Studies: Vëllimi 39 (1998) dhe Vëllimi 41-42 (2001). Në këto botime janë përfshirë kumtesat nga simpoziumi ndërkombëtar i përkthimeve liturgjike ortodokse në anglishte, që u zhvillua në vitin 1998.
[20] Fatmirësisht, kjo vepër u dixhitalizua këtu në Toronto dhe mund të lexohet tashmë e plotë në ShqiptarOrtodoks.com/Tekste liturgjike/Noli/Përkthimet anglisht.