Myslimanët në kishën tonë (3)

Heshtja e fajit

Heshtja nuk i përket kanonit të nocioneve shqiptare, të atyre zërave që për t’u shenjtëruar bënë këmbë e kërcyen nga folklori në letrat kombëtare. Nuk më kujtohet asnjë këngë shqipe, asnjë thërrime folklori, asnjë referencë e jona moderne, asnjë parantezë kulturore, pra, ku t’i lihet pak vend të huajës heshtje. Madje dhe në etikën tonë publike heshtja nuk ka gjymtyrë, as fytyrë, sepse trajtohet si mangësi në personalitet, a dobësi në situata të imponuara. Po të vëzhgosh kuvendimin e shqiptarit të sotëm, ai nuk të lejon pauza (heshtje) në bisedë. Kur takohen dy a më shumë shqiptarë, edhe kur njihen mirë, ata nuk e përdorin fare heshtjen si çast komunikimi, përndryshe shikojnë njëri-tjetrin me habi. Sigurisht që lejohen shkëputje të vazhdueshme nga tema, imitime, shpërthime, emocione, shpërnjohje e bashkëbiseduesit, rrëshqitje shprehimore në celular, gjeste të njëpasnjëshme, deri dhe kërcime për të marrë fjalën e kërcënuar nga dialogu, por nuk rezistohet dot asnjë çast heshtjeje. Ata që flasin kursyer, etiketohen prej shqiptarëve negativisht, si njerëz të mistershëm; të atillë sepse heshtin.

Më kujtohen vitet e fëmijërisë në Shqipëri, kur kapeshim ndonjëherë në gabime, për diçka që kishte kaluar dhe nuk i ishim përgjigjur, më të rriturit na kërkonin më vonë llogari: “Ku e kishe gojën?” Këtë e dëgjonim edhe nga mësuesit, të cilët mbas pyetjes që na drejtonin në klasë, shpërthenin me mosdurim: “Do ta hapësh gojën, apo do që të vij unë atje e të ta hap mirë?” Sepse po të mendoheshe pak, konsiderohej si përgatitje për të gënjyer, prandaj dhe e ndëshkueshme nga shqiptarët. Një nga arsyet që na rrihnin në shkollat shqiptare ishte pse heshtnim.

Në të kundërt, në kulturën arsimore të Amerikës së Veriut, meqenëse ra fjala, mësimdhënësi është i detyruar të presë mbasi pyet një nxënës a student, sepse heshtja para përgjigjes premton edhe ajo përgjigje. Kam shquar se në auditoret akademike heshtja mbas pyetjes dhe para përgjigjes mund të zgjasë deri në dhjetë sekonda, pa asnjë reagim verbal, ngritje dore a shenjë mosdurimi nga pedagogu a nga studentët. Të gjithë presin pa ankth, përderisa heshtja jo vetëm që nuk e përjashton përgjigjen, por për shumë është pjesë e saj.

Heshtja nuk ka mundur të futet as në dollapin e virtyteve tona, sepse nuk konsiderohet virtyt, por është bërë njësh me negativen në natyrën e shqiptarit dhe lejohet vetëm kur urdhërohet nga goja vendore, siç e dëshmon e folmja: “Hesht!”, në shqipen më të vjetër, ose “Qepe!”, a “Mbylle!”, në shqipen e sotme. Ndërsa kur dikush nuk e sheh të arsyeshme të përgjigjet, shqiptarët thonë se “i ka mbetur goja”. Madje një nga synimet e ideologëve të diktaturës ishte dhe demonizimi i heshtjes, politizimi dhe mërgimi i saj: “Indiferenti (heshtja për të mos kallëzuar) është më i rrezikshëm se armiku!” Ndalohet heshtja!

Me këto thërrmija që s’munda të shmang këtu dhe tani, le të përmbledhim se për shqiptarin e terrorizuar nga befasitë, heshtja është kthyer në sinonim të frikës a të fajit. Ose që të dyja bashkë. Hesht dikush se ka frikë, se e kanë urdhëruar të heshtë, ose se është fajtor, se ka bërë diçka të pistë dhe ka frikë se mos e pikasin dhe ia nxjerrin të palarat në shesh. Dhe megjithatë, në kundërshtí me këtë mungesë të heshtjes në kulturën tonë, vërejmë vitet e fundit se media shqiptare ndonjëherë huazon gjeste të huaja, siç është heshtja, dhe manipulon duke theksuar fragmente të tjera të së vërtetës, ndonjëherë duke i mbitheksuar ato, pikërisht për të mbuluar fajin grupor. A nuk janë sfidues shqiptarët këtë herë?

Mbas legjendës 15-vjeçare për të ringritur me zhurmë e zulmë hierarkinë e shqiptarëve ortodoksë, është e pamundur të gjenden kandidatë për peshkopë nga ky komunitet, por është më se e mundur të ngjizen peshkopë atje ku përndryshe nuk do të ishin kurrë: nga komuniteti mysliman! Dhe mbas të pabërës, nis lufta për të imponuar heshtjen, e cila nuk është vetëm dhunë në vetvete, por dhe përdhunë ndaj ortodoksëve. Nëse grekët përbëjnë një pakicë në kishën ortodokse shqiptare, sidomos sot, myslimanët e konvertuar prej grekëve përbëjnë një grimë grimash ndër ne, pavarësisht se mundën të shtijnë në dorë autoqefalinë e KOASH-it; në bashkëqeverisje me grekët. Dhe megjithëse shqiptarët ortodoksë janë shumica dërrmuese e Kishës, sot nuk ekziston asnjë peshkop me prejardhje nga ky komunitet. As edhe një i vetëm!

A nuk është antropologjike tashmë heshtja grupore e shqiptarëve? Kjo heshtje gjestuale mund të përfshihet në zërat e një fjalori të pabotuar gjestesh e gjestikulimi në letrat shqipe. Gjatë dy-tre dhjetëvjeçarëve të fundit ka një interesim të madh mbi historinë kulturore të gjesteve, gjë që ka shkaktuar fjalorë, studime e botime të shumta në letrat perëndimore. Ndryshimet e befta sociale në Shqipëri, media elektronike, si dhe zhvendosja e shumë shqiptarëve në mjedise me gjestikulime më figurative a më të përkora, të ndryshme nga tonat, ka bërë që të hyjnë gjeste të reja në komunikimin shqiptar, duke dërguar në ngrirje e në harresë gjeste të vjetra. Shqiptarët nuk vëzhgojnë tashmë gjestet e të huajve, por vetë gjestet e tyre, sidomos ato gjeste dalë nga imitimi i vetëdijshëm. Në një kulturë që nuk është gati për të toleruar shpengime tek pjesëtarët e saj, kërkohen shenja vetëshpengimi… E çuditshme, nuk është?

Mungesa e një fjalori të gjesteve shqiptare, por dhe vrojtimi për të hasur e pikasur gjeste të reja ndër shqiptarë, mbytet nga heshtja si gjest, e cila sugjerohet së fundi për përdorim grupor në kulturën shqiptare. E kam fjalën për heshtjen mbi fakte që nuk mund të heshtet, dhe jo për urdhërimet për të dërguar prishësit e heshtjes në çmendinë, atje ku ideologët myslimanë të letërsisë nacionalkomuniste sugjerojnë të ngujohen kundërthënësit e tyre bashkëfetarë, ata që nuk e mohojnë vetveten por iu nyjëtojnë bashkëkohësve të vërtetën, sepse nuk tuten nga historizantët e diktaturës. Ideologët vrastarë harrojnë se përftimi i heshtjes në çmendinë ishte një ëndërr e Realizmit Socialist, prandaj dhe ajo heshtje nuk ishte as realiste e as socialiste. Ishte, ndoshta një dialekt në muzeun gjuhësor të heshtjeve.

Dhe mbrapsht tek ortodoksët. Interesante ishte edhe heshtja që shoqëroi vizitën e peshkop Nikon Liolinit në Shqipëri, e cila i parapriu heshtjes së madhe mbi peshkopët e rinj myslimanë. U bë një vizitë e fshehtë, e cila u njoftua në shtypin kishtar vetëm mbasi kishte përfunduar, pa u përmendur fare nga shtypi shekullar. Në fakt, nëse skandali i zhvarrosjeve të Përmetit përgatiti udhën për ngjarjet kishtare të nëntorit të kaluar, heshtja e madhe mbi origjinën myslimane të peshkopëve të rinj u ushtrua më parë për hirësi Nikonin. U hesht gjer në varr, për të mbuluar çfarë?

Së pari, nëse peshkopi i shqiptaro-amerikanëve shfaqej në publik, ose do të ekspozohej që nuk di asnjë fjalë shqip, ai që krekoset pa shkak fare në fronin e Nolit, ose media jonë do të ringjallte kohën e filmave pa zë. Së dyti, Nikoni jo vetëm që nuk di shqip e nuk ka studiuar teologji, por nuk është i aftë të bëjë një bisedë publike as në gjuhën e tij të vetme, në anglishte. At Arturi, në të kundërt, edhe pse nuk ka diplomë teologjie e priftërie, në muhabet me shqiptarët nuk ia ha qeni shkopin. Vëllezër jemi, shokë s’jemi… Së treti, Janullatosi ka reklamuar nëpërmjet shtypit dhe seminarit peshkopin sui generis të kishës greke Ilia Katre, si të parin përfaqësues të diasporës shqiptaro-amerikane. Për parantezë, edhe pse ky thotë se ka dy kisha, vetëm njëra e njeh plotësisht. Si pasojë, Nikoni mbeti në fund të listës, edhe pse peshkopata e tij përmbledh pothuaj të gjitha kishat shqiptaro-amerikane.

Veç këtyre ka dhe një tjetër arsye, më e madhja, për të shpjeguar se pse peshkop Nikoni është në hije: Artur Liolini është prift, por nëpërmjet myslimanëve është imponuar me titullin e shpikur “kancelar”, i cili në praktikën ortodokse nuk është më shumë se titulli i sekretarit të peshkopatës për një prift, prandaj dhe në protokollin ortodoks nuk përdoret jashtë kishës. As në Greqi, ku mitropolitë (peshkopatat) kanë me dhjetëra e ndonjëherë me qindra priftërinj, kancelarët nuk e përdorin titullin jashtë kishe, madje as kur botojnë artikuj e libra. Si mund të tejpërdoret pastaj titulli i kancelarit në një peshkopatë vetëm me dhjetë priftërinj?

Sidoqoftë, at Arturi e mbajti peshkopatën pa peshkop për pothuaj dy dhjetëvjeçarë, duke vepruar vetë si peshkop de facto, duke krijuar një mjedis të sëmurë e nepotik, gjithnjë duke e zmadhuar e suprimuar titullin fantazmë të kancelarit. Sikur të mos mjaftonte kjo, at Arturi nënshkruan tanimë, mbas fronëzimit të peshkop Nikonit, edhe si “kryekancelar” (?!), titull i cili nuk ekziston asgjëkundi në Kishën Ortodokse. As ka ekzistuar ndonjëherë, por kjo është cilësia e komunitetit të prapambetur shqiptaro-amerikan, i cili nuk ka intelektualë që të përfshihen në lëvizjen për transparencë që ka pushtuar vitin e fundit Kishën Ortodokse në Amerikë, atje ku përkasin kishat e tyre.

Kishat shqiptaro-amerikane, të drejtuara nga priftërinj jo shqiptarë, nuk kanë asnjë teolog që të dalë e të përgjigjet se pse duhet të justifikohen shkelje të tilla kanonike në komunitetin e tyre. Si mund të tolerohen abuzime të tilla nga një prift që ka shtirë në dorë pasuritë e përbashkëta të shqiptarëve dhe i administron ato në mënyrë fare private, me mbështetjen e myslimanëve, për interesat e tyre dominuese? Është i njëjti prift që ka futur peshkopin edhe kancelarin nën ombrellën imagjinare të “kryekancelarit”, atje ku bën mu i njëjti person, ai personazh me aq probleme. Është për të mirën e emrit shqiptar në Amerikë që prifti i Shën Gjergjit të këshillohet nga dashamirësit e tij, sepse gjatë vitit të fundit ai ka bërë gafa të pajustifikueshme, sidomos duke shpikur një titull të ri, i vetëpërshkruar kësisoj në një krizë të madhe. Çfarë tjetër pritet të bëjë Liolini në vijim? Më vijnë fjalët e Nolit për Marko Lipen: “I është rritur mendja si bretkosës së përrallës.” Të paktën, i ndjeri Marko ishte peshkop dhe teolog, por A. Liolini nuk është as njëra e as tjetra…

Përderisa gjithandej në rrethet kishtare dihet sëmundja e at Arturit për të vepruar si peshkop, madje dhe sot kur ka bërë të vëllain peshkop, vetëpërqeshja e tij arriti gjer atje sa vetë Janullatosi e quajti Nikonin “vëllai i Episkop Liolinit”, në një kohë kur dihet se at Arturi është prift dhe jo peshkop. Madje atij i rron ende priftëresha. Pastaj, kush mund të depërtojë në mendjen e Zotit që të na thotë se kë do të thërrasë Ai më parë, priftëreshën, apo pse jo priftin, rrëshqitësin e vetëshpallur peshkop? Çfarë kombi qenkemi që tolerojmë teatrizime të tilla të hyjnores… Mos vallë kanë të drejtë ortodoksët e Amerikës që e marrin për joke kishën shqiptare atje? Nga ana tjetër, Janullatosi e quajti priftin peshkop për të na lënë të dokumentuar jo vetëm sëmundjen e Liolinit, por sidomos moralin e misionit grek në kishën shqiptare.

Çështja e peshkop Nikonit është e mjegullt në mendjet e shqiptarëve dhe sidomos të atyre jo ortodoksë. Në një mikropeshkopatë me dhjetë kisha, sa peshkopë ka dhe kush është ai? Shumica kujtojnë se ka disa peshkopë, sepse e konceptojnë këtë gjysmëpeshkopatë si një Shqipëri të madhe imagjinare, prandaj dhe e ndiejnë veten si shtegtarë në vise të pashkeluara, si “Liza në botën e çudirave”. Nuk është habi që të pandehen disa peshkopë në një visore kaq mitologjike, prandaj dhe nuk është problem që i pari të jetë at Arturi, madje “Episkop”, siç e ironizoi Janullatosi, një cilësim që mund të ndijohet plotësisht vetëm brenda zhargonit kishtar grek. Sidoqoftë, ky regjim parakishtar në Boston është shkelje e kanoneve të paradhëna ortodokse, si dhe abuzim i mëtejshëm ndaj komunitetit të prapambetur shqiptaro-amerikan. Si përfundim i kësaj paranteze nga peshkopata zulmëmadhe e Amerikës, le të pranojmë se heshtja mbi vizitën e peshkop Nikonit është pjesë e dialektikës së heshtjes që po lakojmë sot.

Pavarësisht nga motivet e heshtjes, e cila bujti në këtë periudhë të ngarkuar me kaq shumë gjeste e simbole, pyetja e mëposhtme, të cilën e kam ngritur dhe do ta përsëris derisa të prishet heshtja gjestuale, është brenda diskursit: Si është e mundur që Zoti të ketë hedhur më shumë hir te grekët, te myslimanët e tek amerikanët, dhe më pak te shqiptarët ortodoksë? Sepse këta të fundit nuk ua mbushin syrin grekëve për të marrë në dorë kishën e të parëve të tyre, duke i gjetur secilit nga një cep, por nga ana tjetër shpiken peshkopë nga e mosqena, nga komuniteti mysliman! Vetëm nëse hahet një gënjeshtër e tillë, domethënë se komuniteti ortodoks në Shqipëri është më i prapambetur kulturorisht, në krahasim me komunitetet e tjera atje, vetëm ashtu mund të pranohen myslimanët si peshkopë në kishën ortodokse shqiptare. Vetëm përmes mashtrimit, përmes manipulimit të mendjes, duke kultivuar komplekse grupore. Epërsia e shumicës!

E vërteta është se shqiptarët ortodoksë jo vetëm që ishin të zotët të bënin kishë e literaturë vendore, me emra të tmerrshëm, si Kostandin Kristoforidhi, Fan Noli e të tjerë, me dëshmorë martirë baraz me fqinjët, si Petro Luarasi, At Kristo Negovani e shumë të tjerë, me kryepeshkopë të përmasave të mëdha, si Visarion Xhuvani, Kristofor Kisi dhe jo vetëm, por nuk qëndrojnë mbrapa as në fusha të tjera; njësoj me sivëllezërit myslimanë, katolikë e ateistë. Ortodoksët i kanë dhënë kulturës shqiptare autorë dhe çaste të papërsëritshme. Hiqni autorët ortodoksë nga bibliotekat tuaja, sidomos ata besimtarë, dhe na thoni çfarë Shqipërie keni: dhia me një bri…

Edhe pse historiografia shqiptare e ka harruar ta thotë, intelektualët e shquar ortodoksë, të cilët janë pronë e së tërës kulturë shqiptare, i zbuluan dhe i kultivuan dhuntinë tek e veçanta, pikërisht brenda përvojës kulturore të besimit të tyre, para e mbas autoqefalisë, prandaj dhe i dhanë kaq shumë botës shqiptare. Kur ata erdhën në kontakt me shqiptarizmin dhe rrymat jo shqiptare që e ushqyen atë, apo më vonë me shtetin dhe me shkollën e cunguar shqiptare, të mëdhenjtë ishin mëkuar me vlera që i tejkalonin, prandaj dhe nuk mund ta mohonin traditën e tyre. Jo vetëm që i ishin mirënjohës atij besimi që i ndihmoi të kultivohen e të zbulojnë dhuntitë, por në çaste zhgënjyese, në ditë përçmimi, shkeljeje dhe izolimi nga bashkëkohësit, ngushëllimin e gjetën pikërisht në vlerat e tyre fetare dhe jo në ato shekullare. Atje dhe vetëm atje, në përvojën jo kombëtare, mundën të gjejnë edhe sensin e flijimit për kulturën shqiptare. Që t’i kemi e t’i lexojmë të gjithë e gjithmonë.

Për mua nuk përbën më habi se përse heshtin shqiptarët sot, por nuk mund të kapërdij faktin se përse më kërkojnë mua të hesht… Përderisa pozita greke dhe myslimane në ortodoksinë shqiptare, kjo kompozitë kalërore, pra, është kaq e endur, kaq epërsore, kaq e puthitur dhe kaq kremtore, përse të përcëllohen nga këto që shkruaj unë këtej, mbrapa diellit, në Kanada? Heshtja e fajit grupor, përkujdesja për të shpërqendruar vëmendjen e të shumtëve, për të shtënë harresë, por dhe ngërçi ndaj shkrimeve të mia ndryshe, dëshmon se pozita e grekëve dhe e myslimanëve në kreun e kishës ortodokse shqiptare nuk është e ngurtësuar. Qarkimi i plotë i këtij regjimi të çuditshëm kishtar, greko-mysliman, një skemë me pasoja jo vetëm për komunitetin ortodoks, por në imazhin e vetë kulturës shqiptare, do të varet nga përherësimi i heshtjes, a nga prishja e saj. Dhe e kjo e fundit është tmerri i tyre.