Kulti i Janullatosit në statutin e ri (11)

 Mbi shtetësinë shqiptare

Ndërsa neni 17.3 e mpin fuqinë vendore në drejtimin e kishës shqiptare dhe garanton kapjen e saj nga misione tejfetare, neni tjetër, mbi shtetësinë shqiptare, i bën gardh të parit. Ky nen, ndryshe nga i mëparshmi, parashikon edhe një përjashtim, dhe ja se si: Kryepriftërinjtë e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë kanë shtetësi shqiptare. Në raste të veçanta mund të bëhet përjashtim me vendim të Këshillit Kishtar Kleriko-laik dhe të Sinodit të Shenjtë (Neni 17.4, 2006).

Këtë herë Janullatosit i intereson shumë përjashtimi, ndryshe nga neni 17.3. Duke lëshuar formulën “në raste të veçanta”, veçse, pa e thënë fare se çfarë, na kujton 1991-in, kur deklaroi se do të shkonte në Shqipëri si “i përkohshëm” dhe do të largohej kur të gjendej një kandidat “i përshtatshëm”. Jo thjesht kandidat, por i përshtatshëm, gjë që është e pamundur të cilësohet se çfarë edhe sot, mbas 17 vjetësh! 

Nga këndvështrimi i të drejtës kishtare vërtitet pyetja: Si ka mundësi që përjashtimi i shtetësisë shqiptare të bëhet më parë me vendim të Këshillit Kleriko-laik, duke e përcjellë Sinodin në fund? Sepse nuk flitet për propozim të Këshillit dhe miratim të Sinodit, as qartësohet se kërkohet një mbledhje e përbashkët e tyre, por vetëm se na jepet një skicë ku historia është nevojtare për dy vendime; më parë nga këshilli, dhe vetëm pastaj nga sinodi. Përse kështu? Çfarë ndodh nëse vendimet (vullnetet) janë të kundërta? Statuti i ri hesht.

Vullnetet përplasen, por jo atje, sepse këshilli është krejt i emëruar dhe jo i zgjedhur. Në këtë rast përjashtimor të nenit 17.4 vendimet vlejnë shumë, pavarësisht se si merren, sepse bëhet fjalë për shtetësinë, por ato që i përkasin Cezarit; këshilli është më afër këtij. Nëse del ndonjë kundërthënie, do të këlthasë dramatikisht kryepeshkopi, vetë Kryetari i Këshillit: “E vendosi Këshilli Kleriko-laik dhe Sinodi i shenjtë!” E ligjëroi Cezari, pra, prandaj duhet të bëjë bindje Zoti… Por kjo s’është e gjitha.

Kujtoj prapë se Statuti i 2006-ës ka disa synime, dhe njëri prej tyre është jetëshkrimi i Janullatosit. Është gdhendja e ngjarjeve që e sollën dhe e imponuan në Shqipëri. Në fakt, bëhet çiltërim i ngjarjeve dhe rokonstrukim i personazhit, për t’i dhënë një domethënie edhe brishtësisë. Përderisa Anastasios Janullatos u ngul në Shqipëri duke sajuar një kërkesë të këshillit kleriko-laik ndaj Fanarit (atëherë kur nuk kishte sinod), një këshill nevojtar i emëruar prej tij, pra, kështu shkruhet edhe sinaksari (statuti): Sinodi kalon në fund, mbas këshillit.  

Brezat që do të vijnë, në ëndërrimet e marrëzisë në kult, do të shquajnë se kalesa e Janullatosit në botën shqiptare ka ndodhur “sipas Statutit”, edhe pse neni 17.4 i 2006-ës atëherë nuk ekzistonte. Por çfarë ekzistonte në vitin 1992 mbi shtetësinë e kryepeshkopit? Më mirë të kthehemi e të shkojmë atje.  

Statuti i vjetër në këtë pikë kishte bërë një rrafshim të të gjitha sendeve e rendeve: Krahas me zhvillimin e ndjenjave fetare Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë do të zhvillojë në besimtarët edhe ndjenjat e Atdhe-dashurisë dhe të përforcimit të Bashkimit Kombëtar. Prandaj gjithë funksionarët dhe personeli i saj, duhet të jenë shtetas shqiptarë, të ndershëm, besnikë të popullit dhe të Atdheut dhe të gëzojnë të gjithë të drejtat civile (Neni 4, 1950).   

Nëse e përkthejmë këtë nen në shqipen e sotme publike, del se statuti i kaluar kërkonte që gjithë ata që shërbenin dhe shërbeheshin në kishën shqiptare, atje ku barazohet edhe kryepeshkopi, të ishin me shtetësi shqiptare, mbështetës të regjimit, të gëzonin nocionet e mitologjisë vendore mbi ndershmërinë, siç vijojnë ato të teatrizuara në familjen shqiptare gjer sot, dhe, sidomos, të ishin patriotë të flaktë, me shkronja të mëdha. Në fund fare, kërkohej që gjithë këta të gëzonin edhe dëshmi të bardhë penaliteti. Kjo e fundit, çuditërisht, nuk përmendet fare në statutin e 2006-ës, athua se rëndom kandidatët duhet të jenë njerëz të rënduar jo vetëm nga ndërgjegjja…  

Ky ishte legjislacioni i KOASH-it para dhe menjëherë mbas fronëzimit të Janullatosit, deri në fillim të vitit 1993. Rrëmujës, çorientimit dhe luhatjes së atëhershme biblike ndër shqiptarë, nuk mundi t’i shpëtojë as i vetmi paragraf që Janullatosi i shtoi Statutit, siç dëshmohet në titull: “2. Kuvendi Kleriko Laik (21 janar 1993)”. Çarë do të thotë numri 2 në këtë shtesë? Domethënë se gjithë Statuti i 1950-ës, me 92 nene, merrte numrin 1, duke u rrumbullakosur vetëm me një paragraf të keqshkruar e të keqpërkthyer.  

Në vend që të lëmonte gjuhën partizane të diktuar në atë dokument të viteve 50, Janullatosi nuk e cënoi, por e huajti atë për interesat e tij, duke dhënë madje një premtim të rremë, siç është thelbi i shërbesës së tij: Sapo të dalë Kushtetuta e re e republikës së Shqipërisë do të përgatitet edhe statuti i kësaj Kishe (Po aty). 

Shtesa me pikën 2 nënkuptonte se misioni grek pranonte statutin e vjetër të kishës vendore, edhe pse Fanari nuk e kishte njohur hierarkinë e viteve 50 në Shqipëri. Peshkopët e atëhershëm nuk njiheshin për kanonikë, por pemët e tyre nuk na qenkëshin dhe aq të tharta… Për më keq, e njëjta gjuhë propoganduese e diktaturës vijon e zhvendosur në këtë shtesë të 1993-it: Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë është tashmë e njohur si e tillë jo vetëm në Shqipëri por edhe në organizma ndërkombëtare.  

Ç’pasoja kishtare do të kishte Kisha e Shqipërisë nëse e  njihnin apo jo organizmat ndërkombëtarë? Asnjë efekt! Ku është shkruar në historinë kishtare, dhe për cilën kishë ortodokse, se pohohet të qenit Kishë i kësaj a asaj kishe, në bazë të njohjes a jo të organizmave jo kishtarë ndërkombëtarë? Asgjëkundi! Por ishte koha kur Janullatosi ishte kryepeshkop pa sinod dhe sillej si president korporate. Fliste i pakontrolluar kishërisht. I kishte ardhur derri në shteg. Duke mos përmendur kishat e tjera ortodokse, thoshte edhe një gjysmë të vërtetë, se një kryepeshkop pa sinod nuk mund të përbënte dëshmi të Kishës Ortodokse në Shqipëri, por, siç ia tha vetë patriku Vartholomeos më vonë, “kopje të kishave jo ortodokse”.  

Në këtë rrëshqitje të dokumentuar në vitin 1993, kisha shqiptare funksionon si parti politike e korporatë njëherësh, një potencial i pamohueshëm për t’u shkëmbyer me perëndimorët, për ndërthurje interesash në Shqipëri. Dhe përderisa misioni grek nuk ishte vetëm grek, për pasojë të këtyre shkëmbimeve me ndërkombëtarët, shënohej edhe pasoja më e madhe: Atë e njohin dhe e respektojnë gjithë institucionet shtetëtore dhe shoqërore në Shqipëri dhe e vlerësojnë kontributin që jep ajo (Po aty). Mu si këngë, nuk dëgjohet?  

Kaluan tre vjet dhe kushtetuta e re nuk doli. Në vitin 1996 Janullatosi e arnoi më shumë statutin e vjetër nën titullin: “3. Dispozita tranzistore”. Me këtë numërim të ri pika 1 ishte Statuti 1950, pika 2 ishte shtesa e vitit 1993, dhe pika 3, tashmë, përbënte tre nene, nga të cilët po citojmë atë që i përket temës së thirrur sot:  

Për shkak të shpërbërjes së Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë gjatë persekutimit shumëvjeçar dhe të pamundësisë absolute për t’u gjendur një kandidat me nënshtetësi shqiptare për të marrë përsipër, si Kryepiskop, përgjegjësinë e rikrijimit të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, pezullohet kërkesa e nenit 4 (për nevojshmërinë e nënshtetësisë shqiptare) për Primatin e Kishës Orthodhokse autoqefale të Shqipërisë (Neni 93, 1996).

Nenin 4 të 1950-ës e cituam më sipër, dhe ai nuk flet fare për kryepeshkopin si person, sepse bëhet fjalë për të gjithë funksionarët. Mirëpo vetëm atje përcaktohet shtetësia shqiptare për primatin, prandaj dhe, për t’u hakmarrë, shtesa nuk i përgjigjet fare statutit, nuk flet as për funksionarë e as për personel, por vetëm për kryepeshkopin, për ta bërë sa më personale, sa më politike.   

Kisha shqiptare nuk kishte nevojë për peshkopë e për personel në vitet 90, por vetëm për një kryepeshkop. Janullatosi, duke manipuluar me të dy shtetet, nuk pranonte peshkopë të tjerë, sepse Unë meshonte si Ne. Jo vetëm sinodi, por dhe personeli ishte vetë ai, indet e jetës së tij, nyjet e dhuntive, hiret e natyrës së tij tmerrësisht përjashtimore, atje ku realizoheshin edhe subjektet, të cilët nuk e meritonin as të merrnin frymë pa rendur, gatuar, tundur, shkundur e temjanisur të veçantin e historisë.

Ai kishte punë të mëdha. Duhej ngjallur një Kishë. Duhej shpëtuar një popull; pa dallim feje! Ballkani kishte nevojë për një paqebërës. Duhej ribërë historia, prandaj dhe duhej të harroheshin të gjitha, peshkopët e funksionarët kishtarë, për të ligjëruar shtetësinë e kryepeshkopit. Për të shpëtuar dhe autoqefalinë.   

Si rrjedhojë, mbas këtij neni shtesë ndërftutet një shënim me yllth, me një mënyrë të pashpjegueshme llogjike (tekstuale e grafike), si një nga ato shenjat që sidoqoftë nuk shpjegohen ndryshe, por vetëm nëse mbyllim sytë dhe sjellim ndërmend 1996-ën, ose, për ne që e njohim paq Janullatosin, fytyrën e tij hirplote:  
Kryepiskop i Tiranës dhe gjithë Shqipërisë.*
* është Fortlumturia e Tij, Kryepiskop i Tiranës dhe gjithë Shqipërisë, Anastasi, i propozuar nga ana e Këshillit të Përgjithshëm të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dhe i zgjedhur nga ana e Patrikanës Ekumenike (24 qershor 1992) pas marrëveshjes edhe me Autoritetet shqiptare.
Nevojën e domosdoshme që të pezullohet kushti i nënshtetësisë shqiptare, e njohu edhe Presidenti i republikës së Shqipërisë (4 korrik 1992), i cili edhe e pranoi  zgjedhjen e Kryepiskopit Anastas. Së fundi, njëzëri dhe unanimisht, fronëzimin e tij e konfirmoi edhe Kongresi Kleriko-laik i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë mbajtur në Durrës më 21 janar 1993 (Po aty).  

Ky ishte rrugëtimi statutor i kushtit të shtetësisë deri në nëntor 2006. Për ne nuk ka asnjë mëdyshje se neni 17.4 i statutit të ri është antivendor, sepse e bën kishën shqiptare gjithmonë të përdorshme, ndërsa shkelen ortodoksët; shqiptarë, grekë, e të tjerë. Kisha e Shqipërisë duhet të qeveriset nga shtetas shqiptarë, të cilët nuk ka pse të flijohen në altarin e interesave shtetërore të njërit a tjetrit vend, të afërt a të largët. Kryepriftërinjtë e kishës shqiptare duhet të jenë shtetas shqiptarë, pavarësisht nga kombësia e tyre. Vetëm nëse nuk ekzistojnë kandidatë në Shqipëri, vetëm atëherë mund të pranohen peshkopë nga jashtë, të cilët duhet të jenë me origjinë shqiptare.

Vetëm një ligjvënie e tillë do t’i garantonte integritetin kishës shqiptare. Vetëm një statut i tillë do të pajtonte të ndryshmit në rajon, nga njëra anë, dhe universalen me lokalen, nga ana tjetër. Vetëm me një statut në pajtim me të drejtën kanonike do të respektohej emri i Janullatosit në historinë kishtare. Vetëm kështu statuti shqiptar do të çlirohej nga pozitat raciste të statutit të vitit 1929, nga njëra anë, dhe nga pozitat antishqiptare të statutit të vitit 2006, nga ana tjetër.    

Këto bindje tonat, për peshkopë vendorë, ekzistojnë në gjithë krishtërimin ortodoks. Në statutin e Greqisë, për shembull, që të shkruhet dikush në katalogun e kandidatëve për peshkopë, midis mjaft të tjerave, ai duhet Të ketë shtetësinë greke ose të jetë grek në gjini, gjë që i jep shtetësinë menjëherë mbas zgjedhjes…. (Neni 18.4, 1977).

Natyrisht që kjo pikë është e vështirë për ta krahasuar, sepse zgjedhja e peshkopëve bëhet në përpjestim të numrave. Andej kemi një kishë zyrtare në Greqi, me mbi 95 për qind të popullsisë, ndërsa këtej një kishë minoritare, me pakica të tjera brenda vetes. Dhe megjithatë, statuti shqiptar është më i kapur nga shteti fqinj, ndërsa statuti grek ka mundur të mbrohet, edhe pse nën trysni të shumëfishta brendagreke.

Statuti i Greqisë ka mundur t’i shmanget jo vetëm termit nacionalist “gjak”, por dhe atij shtetëror “kombësi”, duke përdorur cilësimin e zbehtë “grek në gjini” (Έλλην το γένος). Siç dihet, genus ka disa interpretime brendagreke, përderisa atje thithen mjaft grupe etnike jo greke, duke mos lënë jashtë asnjë nga ato komunitete që ekzistojnë brenda dhe në fqinjësi të Greqisë. Sidoqoftë, tejet diplomacisë, statuti grek pajton të drejtën kanonike me kishën vendore, duke e ruajtur këtë sa më vendore.  

Në të kundërt, neni 17.4 i statutit të ri shqiptar është bash në skajin matanë, gjë që dokumenton diskriminimin e shqiptarëve në Kishën Ortodokse. Ne jemi shumë larg dinjitetit të komercializuar nga Janullatosi dhe peshkopët e konvertuar nga komuniteti mysliman. Jo vetëm që nuk kemi fuqi të ligjërojmë një statut me të drejta të plota vendore, por na është mohuar edhe ajo çikë balancë që na fali statuti i vitit 1950, qoftë edhe me ato formulime nën diktaturë.

Ndërsa statuti shqiptar i 1929-ës kërkonte që Kryepishkopi, Peshkopët… duhet të jenë prej gjaku, gjuhe Shqipëtarë si edhe të kenë nënshtetësinë Shqiptare (Neni 16, 1929), statuti i 2006-ës na do pa gjak fare, duke shpërnjohur madje edhe gjuhën e shtetësinë tonë. Na zhbalancoi Janullatosi.   

Në fund të kësaj teme që s’ka fund, them e thërras: Ja ku na çoi racizmi i atyre klaneve myslimane që përzihen në çështjet kishtare sa herë që i instrumentojnë, duke iu kanosur ortodoksëve të kthehen në frymën anakronike të viteve 1920, duke e bërë kësisoj Janullatosin një të keqe të domosdoshme në Shqipëri.

Më kujtohet tashmë viti 2003, kur shkrova pikërisht një artikull mbi statutet, me të njëjtat bindje, që të mos përfundonin këtu ku na zbriti Janullatosi, dhe, në vend të mbështetjes, mora një pushkatim moral nga një çetë vendorësh me 100 firma. Sepse është shumë e lehtë të lëvdosh, të lash, të lyesh e të gënjesh në botën shqiptare, por qenka shumë e vështirë të thuash të vërtetën. Përndryshe, myslimanët të zënë me gurë…