Kulti i Janullatosit në statutin e ri (10)

Peshkopë prej plasteline    

Një kujtesë në nisje: Në kreun e tretë përfolëm nenin 17.3 të statutit të ri, por vetëm formulën “trevjeçare” atje, përderisa ky afat kohor vihet si kusht për të gjithë kandidatët për peshkopë. Në fakt, me këtë nen bëhet qitje e largët, përderisa statuti nuk ka nene mbi cilësitë e kandidatëve për kryepeshkop. Jo vetëm kaq, por statuti nuk ka asnjë nen për zgjedhjen e kryepeshkopit, prandaj dhe Ilia Katre pret e aspiron në Las Vegas ogurët e providencës hyjnore në një kulturë të mistershme…

Por neni 17.3 ka edhe gjëra të tjera të na thotë, prandaj dhe po e citoj të plotë, duke u hedhur drejt e në temë: Kandidatët për dorëzim në gradën episkopale, përveç cilësive që kërkojnë Kanonet e Kishës, duhet të jenë diplomuar në Akademinë Teologjike “Ngjallja” ose në një fakultet teologjik orthodhoks të nivelit universitar dhe të kenë punuar dhe qëndruar të paktën për një periudhë trevjeçare në Kishën Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë… (Neni 17.3, 2006). 

Ky nen vë kushte politike për të lehtësuar kontrollin e kishës shqiptare nga misioni shtetëror grek. Për më keq, ky nen e ngushton gjithandej potencialin vendor, ndërsa e janullatizon ashpër statutin. “Ngjallja” (Anastasis) është emri që Anastasios i vuri seminarit, gazetës dhe jo vetëm, për të imponuar gjithandej ato simbole që bashkëveprojnë në shenjtërimin e tij. Kemi një traditësim të përdhunshëm të realitetit ortodoks shqiptar, ku e reja bëhet njësh me të vjetrat, aq sa vështirë të shkëputet prej tyre pa shkaktuar dhunë… Kulti i Janullatosit! 

Dhe megjithatë, nesër kisha vendore mund t’i zëvendësojë këto emra, duke dëshiruar një emër tjetër për seminarin, atje ku është fjala këtu, sepse kjo është diçka normale për jetën e kishës. Si mund të kanonizohet një emër kalimtar në një statut që mëton se është e nesërmja? Seminari, që të kujtojmë, ka pasur tjetër emër në mbylljen e tij nën diktaturë. Për parantezë, nga zhbërjet e simbolikës vendore në vitet 90, kjo e emrit të seminarit ishte nga më ciniket e misionit, pikërisht se u lyen me gëlqere edhe ato afreskë të ndërgjegjjes ortodokse që i shpëtuan terrorit ateist.  

Por nuk është vetëm kalimtaria e emrave. Ekziston edhe diçka tjetër, njësoj kalimtare për jetën kishtare. Kush tha se seminari do të jetë vazhdimisht në Durrës? Ku i dihet historisë? Nga ana tjetër, edhe nëse historia do të vijojë si sot, një mitropoli tjetër mund të vendosë, mbas Janullatosit, të hapë një seminar tjetër në Shqipëri, madje më cilësor se ai i Durrësit, sepse mund të përdorë metoda më kishtare e më akademike. A nuk kanë të drejtë diplomantët e atij seminari të shugurohen peshkopë? Sipas statutit të sotëm ata nuk kanë të drejtë.    

Dhe megjithatë, pyes: A është e nivelit universitar akademia teologjike e Durrësit sot, e cila nuk ka mundur të arrijë as standardet e shkollave të mesme kishtare të Greqisë, e jo më atyre të larta, për të mos përmendur fakultetet e teologjisë, sepse do të ndynim gojën këtu? Shkolla e Partisë qëmoti kishte shumë më tepër cilësi intelektuale sesa ky seminar i Janullatosit, sepse ajo shkollë predikuesish bolshevikë nxori intelektualë të cilët kisha jonë s’i arrin dot ende sot, prandaj ka mbetur mbrapa shoqërisë shqipare. Lexoni shqipen e statutit të ri, si dhe atë të botimeve të kryepeshkopatës së Tiranës, që të shihni se në çfarë cektine lundron KOASH-i, pavarësisht nga velat e mëdha me ngjyra ngadhënjimi.  

Duke kërkuar medoemos “Ngjalljen”, e duke lënë si alternativë Greqinë, nuk jepet alternativë tjetër në statut, gjë që është kundër të drejtës kanonike të ortodoksisë, sepse nuk merren masat për të ardhmen. Çfarë ndodh nëse një ditë kisha vendore nuk mund të ketë asnjë seminar? Po nëse përsëritet historia dhe ajo nuk ka mundësi të japë e të marrë me shkolla teologjike të “nivelit universitar” jashtë vendit? Cila është zgjidhja që jep statuti “i përmirësuar”? Shkoni në Stamboll, thërret zëri tjetër, përndryshe çdo vendim vendor është antiortodoks.  

Neni 17.3, atëherë, është kanonikisht i rrëzueshëm, ashtu si shumica e neneve të ndryshuar e të shartuar nga Janullatosi. Statuti i Kishës së Greqisë, në të kundërt, ka një kapitull stërhollues me mbi 40 nene e nyje për kandidatët për peshkopë. Atje nuk shquhet vetëm hollësia kishtare, por dhe një nen përjashtimor, i cili nuk ekziston në statutin tonë të ri, pikërisht sepse nën kultin e Janullatosit mund të fshihen e të rishkruhen shumë. Ja neni që i mungon statutit shqiptar:  

Sinodi i shenjtë i hierarkisë ka të drejtë të bëjë përjashtime duke shkruajtur në katalogun e kandidatëve për kryepriftërinj edhe klerikë që janë diplomuar në një shkollë [tjetër] të lartë, por që kanë njohuri teologjike. Edhe pse nuk zotërojnë cilësitë formale ligjore, nëse këta janë shquar për kontribut në letrat teologjike a në veprën pastorale të Kishës, atëherë bëhet përjashtim (Neni 18.4, 1977).  

Kisha e jugës, e cila ka mijëra teologë e qindra arqimandritë dijetarë, një kishë autoqefale me një potencial të madh spiritual e intelektual, tek e cila Janullatosi s’ishte i vlefshëm as për mitropolit, Kisha e Greqisë, pra, merr masat dhe ligjëron mundësinë për të bërë peshkopë edhe priftërinj pa diplomë teologjie. Sepse nuk i dihet të ardhmes. Nëse nuk e bënte, statuti grek do të vinte në kundërshtim me të drejtën kanonike të ortodoksisë, atje ku e ka hedhur veten kisha shqiptare sot.  

Me pretekst përmirësimin e statutit të 1950-ës, siç lexohet, u bënë shkelje shumë të mëdha kanonike, madje në kohë paqeje, sepse kisha shqiptare ndodhet sot më e pavarur se kurrë nga kontrolli i shtetit shqiptar. Nëse përqasim nenin 17.3 të statutit të ri me nenin përkatës të statutit të kaluar, e gjejmë kishën e diktaturës më afër kishës greke, më kanonike në formulime:  

Kandidatët për Episkopë, përveç cilësive që kërkojnë kanonet e Kishës, duhet të jenë të diplomuar prej nji Fakulteti teologjik orthodhoks. Por, në mungesë Kandidatësh episkopë të diplomuar prej një fakulteti teologjik, mund të dorëzohen episkopë edhe kandidatë, të cilët nuk kanë një kulturë të tillë, por që janë të dalluar në veprimtari kishtare dhe patriotike dhe që janë të aftë si autodidaktë (Neni 16, 1950). 

Tejet formulimeve të asaj kohe, nën atë terror të atij regjimi, etërit tanë ditën ta ruajnë besën e tyre. Së pari, neni që cituam kërkon që peshkopët të kenë mbaruar një fakultet teologjik, pa e përcaktuar se ku, sepse pikërisht nuk duhet përcaktuar. Ashtu si dhe sot, kisha shqiptare dje nuk kishte fakultet teologjie. Duke e barazuar seminarin me një fakultet teologjik, Janullatosi bën rrotullime në ajër. Së dyti, në nenin e përmbysur prej misionit grek jepet alternativa e përjashtimit, ashtu siç e ka kisha greke dhe të gjitha kishat e tjera ortodokse. Neni 16 i 1950-ës, atëherë, është shumë më kanonik sesa neni 17.3 i statutit të 2006-ës.   

Ne kemi një kishë që diktatura komuniste e katandisi kacidhjare, një kishë e djegur nga përvoja e largët dhe e freskët, dhe megjithatë, hierarkia e saj miratoi një statut shumë më të keq, shumë më të cunguar në ortodoksi, me nene që parashikojnë shkombëtarizimin e plotë të ortodoksisë shqiptare dhe fuqizimin e pavarësisë së primatit, gjë që shërben konfiguracionin e kishave autoqefale greke, konsolidimin e një autoqefalie që shërben shumë, përveç mirëqenies së shqiptarëve ortodoksë. 

Për të pranuar se sa politik është neni 17.3 i statutit të ri nuk ka nevojë ta zgjasim më tepër, sepse kjo kallëzohet e pranohet vetë tek neni 45 i të njëjtit statut: Klerikë të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dorëzohen burra të panjollë, të cilët përmbushin kushtet e parashikuara prej Kanoneve të Shenjta, kanë të paktën arsimin e mesëm dhe kanë diplomë të Akademisë Teologjike Orthodhokse “Ngjallja” ose të ndonjë Fakulteti tjetër Teologjik që të jetë të paktën i këtij niveli. Vetëm Sinodi i Shenjtë mund të bëjë përjashtime për plotësimin e nevojave të jashtëzakonshme (Neni 45, 2006).    

Ky nen është në rregull, domethënë në përputhje me traditën kanonike të ortodoksisë, sepse bëhet fjalë për kandidatët për priftërinj, jo për peshkopë. Në fund është shtuar se sinodi ka të drejtë të bëjë përjashtime, nëse nuk ka kandidatë me cilësitë e kërkuara. Kjo e fundit, përjashtimorja, është shtesa që nuk ekziston në nenin 17.3, por që ekziston në statutin e kaluar shqiptar, në statutin e sotëm grek dhe në të gjitha kishat ortodokse.  

Neni 17.3 është i cunguar pikërisht se bëhet fjalë për peshkopët dhe jo për priftërinjtë, të cilët këta, në shumicën dërrmuese, janë të martuar dhe nuk mund të jenë kandidatë për peshkopë. Atje ku nuk cënohen interesat greke, pra, statutit nuk i hiqet ortodoksia. Por janë pikërisht peshkopët drejtuesit e kishës, për të cilët nenet duhet të jenë më parashikues, e jo më ngushtues. Në të kundërt, në statutin e ri nenet mbi peshkopët janë tej e ndanë të manipuluara.  

Shkelësi i madh kërkon peshkopë prej plasteline, si këta që ngjizi në nëntor të 2006-ës, bashkautorët e këtij statuti antivendor; që të bëjë ç’i do qefi në Shqipëri. Sa të lexueshme janë shkeljet kanonike të Janullatosit, por dhe sa frikacakë u bënë shqiptarët ortodoksë…