Kulti i Janullatosit në statutin e ri (12)

Tre mjete manipulimi 

Në statutin e ri lexohet një ankth i madh mbi potencialin e reagimeve brendaortodokse ndaj regjimit parakishtar të Janullatosit. Ekziston një frikë e madhe se mos ortodoksët organizohen në shoqata dhe formulojnë opinione publike kundër brishtësisë së kultit, gjë që do të ushtronte trysni në sjelljen e përditshme të primatit, në ecjen, gjestet, shprehitë dhe nyjëtimin e tij publik. Sepse sikleti ia vjedh shpengimin, duke i rrezikuar të dyja: kultizimin e të dërguarit dhe projektin politik të dërguesve.

Kjo frikë nuk ka të bëjë fare me ato aktivitete e shoqata nacionaliste të sponsorizuara nga myslimanët në vitet 90, sepse tek e fundit ajo zhurmë për diçka i dha erë Janullatosit të bënte dramatikun në Lindje e Perëndim, duke u imponuar si shpëtimtari i ortodoksisë në Shqipëri. Në të kundërt, në statutin e ri është fjala për shoqata ortodokse; nga ortodoksët dhe për ortodoksët. Para se t’i lexojmë nenet e 2006-ës në kreun tjetër, këtu do të kthehemi tek shtesat e 1996-ës, për të kujtuar ngërçin e Janullatosit ato vite dhe, sidomos, për të kuptuar qëndrimin e tij mbi lirinë e mendimit në kishë, atje ku shpjegohet çështja e shoqatave.  

Nga tre nenet që Janullatosi i shtoi statutit të 1950-ës në vitin 1996, i pari ishte neni 93 që u komentua në shkrimin e kaluar mbi shtetësinë, i dyti neni 94, me të cilin tranzicioni shpallej si dogmë, duke emëruar tre priftërinj “të dalluar” si të parë në Korçë, Berat e Gjirokastër, dhe i treti, neni 95, i cili ligjëronte themelimin e shoqatave brenda kishës, dhe ndalimin e tyre jashtë saj.  

Çështja e shoqatave, pra, ishte një nga tre pikat parësore të misionit, edhe pse debatet publike në vitet 90 u përqendruan vetëm tek shtetësia e kryepeshkopit, duke e banalizuar atë. Në këtë shkrim do të komentojmë pjesën e parë të nenit mbi shoqatat, për të parë se çfarë lejohej nga misioni dhe përse, duke e kursyer gjymtyrën e dytë të nenit për kreun tjetër. 

Në çdo zëvendësi kishtare mund të krijohen shoqata: të Gruas Orthodhokse, të Rinisë Orthodhokse dhe të Intelektualëve Orthodhoksë, për zhvillimin e punës katekitike, hierapostolike dhe shoqërore të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë (Neni 95, 1996).  

Këtu përdoret termi “zëvendësi”, përderisa në nenin 94 Janullatosi i kishte zhbërë mitropolitë, duke krijuar një regjim centralizues, papnor, si asgjëkundi në kishën ortodokse, ku çdo energji dilte prej tij, për t’u kthyer prapë tek ai. Dhe që këtej çdo gjë vijon me të njëjtën frymë zoike, atje ku përkthehet dhe shoqatizimi i kishës.

Asnjë kishë ortodokse e ka politizuar grigjën duke e përndarë në shoqata. Pjesëtimi i trupit kishtar në shoqata kundërshton eklisiologjinë ortodokse. Kjo nuk mund të bëhet edhe për faktin se shoqata është person juridik nga vetë thelbi i saj civil, përndryshe s’mund të jetë shoqatë. Nga ana tjetër e kontradiktës, KOASH-i është një person i vetëm juridik, sipas thelbit të tij komunitar e civil njëherësh, përndryshe s’mund të jetë Kishë. Bërthama s’mund të ketë bërthama të tjera brenda saj, përndryshe do të merrej si përjashtim (kundër) natyror, si një anomali e madhe.

Grupimet e grave, të rinisë, të fëmijve, për të mos përmendur banalen e intelektualëve, mund të bëhen natyrshëm kur ata takohen, përzihen e krijojnë në jetën kishtare, në mënyrë të shpenguar, duke u bashkërenduar nga kleri, pa qenë e nevojshme të shtrëngohen në shoqata të themeluara nga kisha. Përndryshe, kjo dogmë zoike duhet çuar gjer në fund, sepse duhen themeluar pastaj edhe shoqata të atyre që mbajnë kreshmë, të atyre që rrëfehen, të atyre që kungohen, të atyre që shkojnë në kishë çdo të diel, të atyre që nuk shkojnë çdo të diel, të atyre që janë të martuar, të atyre që s’janë të martuar, e të tjera shoqata të atilla.

Fryma e kësaj doktrine e ka burimin nga kisha e juntës në Greqi, ku shoqatat parakishtare, sidomos ajo Zoi ku bënte pjesë Janullatosi, funksiononin pikërisht si parti politike, duke krijuar mjedise kultiste më se të neveritura në ortodoksinë greke. Përmes manipulimit mendor, këto shoqata i mobilizonin besimtarët në programe politike, aq sa me ardhjen në pushtet të kolonelëve kultet kapën kishën dhe imponuan një kryepeshkop të tyre; antikanoniku që shuguroi Janullatosin peshkop. Ajo periudhë e errët, tashmë sillet zyrtarisht në Shqipëri, ku kryepeshkopi themelon shoqata, siç bënte dikur ati i tij shpirtëror ato vite. Për këtë do të flasim prapë kreun tjetër.

Ky fenomen, i kategorizimit të besimtarëve në shoqata në mesvitet 90, na shtrëngon të shënjojmë një thërrmijë psikologjike të regjimit totalitar. Krijimi i këtyre tre shoqatave u prit me zulmë brenda kishave ortodokse në Shqipëri, pikërisht se u mbush zbrazëtira shpirtërore e atyre viteve, në atë krizë identitare të shqiptarëve. U shua nostalgjia, sepse organizata e gruas, organizata e rinisë dhe ajo e bashkimeve profesionale, tashmë u riaktivizuan të shpirtëruara, të zhvendosura në një gjuhë spirituale, por me zë njësoj shoqëror, politik, luftarak, agresiv, si dikur. Kjo ndodhte në një kohë kur shqiptarët e besimeve të tjera nuk kishin raste të tilla, që ta shfajësonin një kthim të tillë tek e kaluara nostalgjike. Për ortodoksët u zhvendos kultura e diktaturës në një hulli tjetër, përderia mendësia e juntës, e cila e kishte pjellur intelektualisht Janullatosin, puqej paq përkëtej. I shëroi të gjitha.   

Në zemrat e besimtarëve xhaxhi Enveri u zëvendësua pa dhimbje me një tjetër xhaxha të hirshëm, madje shumë më i ëmbël dhe madje tepër mitik, sepse shumica e shqiptarëve nuk kishin parë mjekër. Mjekra e eksarkut i intrigonte edhe më shumë, sepse ishte ndryshe nga mjekrat që kishin parë nëpër foto të vjetra. Kjo ishte e mbajtur, e pastër, e prerë me cepa tmerrësisht gjeometrikë, aq katrore sa shkaktonte qesëndi e komente të paharrueshme në rrethet kishtare të Athinës së fillimiviteve 90, sepse shumë e kujtonin për fallco, por aspak në Shqipëri. Ajo ishte një çështje serioze për shqiptarët. Për parantezë, mjekra e atëhershme ishte ndryshe nga kjo e sotmja, kur ka nisur procesi i shenjtërimit të Janullatosit. Tashmë mjekra lihet më e madhe, pa cepa, madje si e pakrehur mirë, për t’iu shëmbëllyer profetëve të Dhjatës së Vjetër, për ta bërë të brishtin edhe më të adhurueshëm, gati për në ikonë…

Zëvendësimi i idhullit për ortodoksët ndodhi në një kohë kur shqiptarët e tjerë nuk e kishin një figurë të tillë, ose përpiqeshin ta gjenin më kot andej-këtej. Në të kundërt, ortodoksët e kishin gjetur ilaçin. Adoleshentët, të nxitur nga prindët, e të ndihmuar nga misioni të zbulojnë e kultivojnë dhuntitë, nisën të bëjnë krijimet e para. Jo rrallë ato ishin buste e ikona për Janullatosin. Më kujtohet gjatë një vizite në Tiranë në mesvitet 90, kur një i ri erdhi dhe i dhuroi kryepeshkopit një bust të Fortlumturisë, vepër e djaloshit tiranas, dhe Janullatosi u çel e u ndez si lule. Ishte një bust shumë i shëmtuar, por çuditërisht i pëlqeu. Vetë kryepeshkopi i stimulonte e i shkaktonte këto, duke përdorur bashkëpunëtorët e tij të ngushtë.

Talentet e të rinjve ortodoksë u shkrinë në poezi për të dërguarin nga qielli, ndërsa mbledhjet me presidiume, fjalime e tufa lulesh ndaj të shenjtit, ishin gjeste tepër spontane, historikisht të pashlyeshme… Nata e Ngjalljes jashtë kishës, në Rrugën e Kavajës, po bëhej çdo vit e më e kuqe në ngjyra e nuanca, më pompoze, më prej parade, më me zhurmë, athua se 1 Maji sa vinte e afrohej, sado të largohej nga kujtesa.  

Të gjitha regjimet totalitare puqen, pavarësisht në janë ndryshe ideologjikisht. Format janë njësoj, sepse manipulimi mendor është më i lashtë sesa regjimet totalitare në Greqi, Shqipëri e kudo gjetkë. Dhe megjithatë, Janullatosi nuk u përfol kurrë nga intelektualët shqiptarë në këtë pikë, edhe pse ai vijon ende sot me një sjellje publike totalitare. “Iu vu kapaku asaj teme”, më thoshnin disa intelektualë ortodoksë dikur, në përpjekje për të më bindur ta zhvendos diskursin. Unë nuk jam qorr dhe e shoh që iu vu kapaku, po ja që unë po e hap kapakun dhe ju them se bie erë, erë shumë e keqe, madje. Nuk e nuhatni ju këtë erë të keqe, o sajesa të diktaturës, apo i keni hundët të zëna nga materializmi dialektik?

Para se t’i vihej kapaku, veçse, neni 95 i 1996-ës përcaktoi tri kategori brenda kishës, siç u citua më sipër. Këto duhen cekur me radhë, sepse kanë shumë për të thënë, edhe pse jo shterueshëm.

1. Gratë ortodokse. Është më e lehtë të punosh veç me gratë, sepse ato brumosen më kollaj ideologjikisht. Sentimentalizmi i tyre duhet kanalizuar, sepse misioni ka shumë nevojë për sentimente. Për më tutje, gratë do të ndihmoheshin me pako e me veshje, duke u ëmbëlsuar vit pas viti. Fryma e ngjalljes do t’i bënte gjithnjë e më të reja, edhe pse mosha iu vërtitej si fantazmë.

Për më thellë, nëpërmjet rrëfimit gratë do të bleheshin më tepër nga rrëfyesit e misionit, do t’iu mësonin misteret familjare, për të komunikuar më mirë me dy kategoritë e tjera, me bashkëshortët dhe fëmijtë, intelektualët dhe rininë, për t’i kontrolluar më lehtë familjet ortodokse. Duke ua ditur dobësitë personale e hallet familjare, gratë ortodokse do të pranonin shumë lehtë të nënshkruanin fletërrufe kundër atij a këtij kundërthënësi. Jo vetëm kaq, por firmat e tyre do të përdoreshin edhe jashtë Shqipërisë, nga njëra anë për të ekspozuar cilësinë vendore, dhe nga ana tjetër për të mbështetur të brishtin. 

2. Rinia ortodokse. Kjo atëherë nuk ekzistonte, por ata fëmijë e adoleshenjtë që silleshin nga gratë ortodokse në kishë do të josheshin, gënjeheshin e bleheshin nga misioni. Ata do të mëkoheshin me një frymë që do t’i vriste përgjithmonë, sepse kur të ndërgjegjësoheshin më vonë, do të përballeshin me zgjedhje njëra më e rëndë se tjetra. Ose do të mohonin të kaluarën e tyre, ose do të mohonin kishën e tyre, e cila është personifikuar tashmë tek Njëshi, bamirësi i tyre. Ose do të ndaheshin nga nënat e tyre, “gratë ortodokse”, ose baballarët e tyre, “intelektualët ortodoksë”.

Faktikisht, rinia e krijuar nga Janullatosi iku nga kisha. Të gjithë ata të rinj zelltarë që shkonin në kishë për vite me radhë, tani nuk shkojnë fare në kishë, por as kanë fuqi shpirtërore të çlirohen nga manipulimi mendor i kultit. Edhe pse të ikur, ata jetojnë në fajësi për çka ndodhi. Për më tej, të rinjtë ortodoksë janë mëkuar me një simbolikë greke në kishë, pa të cilën iu shembet edhe ai besim që iu ka mbetur. Iu qoftë ora e mbarë! Të rinj të tjerë do t’i afrohen kultit. Kisha është këtu për ata dhe këdo që ka nevojë. 

3. Intelektualët ortodoksë. Këta janë habitorët e relievit shqiptar. Admirojnë e mrekullohen tkurrshëm. Do të rekrutoheshin në një kod ndryshe komunikimi, në takimet me Janullatosin, ku do të ndizeshin e shuheshin njëherësh kërshëritë intelektuale, për të njomur shpirtin e zhbalancuar nga tranzicioni. Bashkëpunëtorët e robëruar grekë do të shkruanin kumtesa kaq të thella për primatin, saqë kur t’i lexonte dritëdhënësi, intelektualët tanë të sfidoheshin krejt e do të mbeteshin me gojë hapur. Domethënë me mendje mbyllur.

Çdo gjë që thotë Janullatosi është urdhër “nga lart”, prandaj dhe nuk mund të vihet në dyshim. Ata vërtet që s’mundën të ikin jashtë, por ajo jashtë iu ka ardhur brenda. Mjaft prej tyre do të punësoheshin nga kisha, të tjerë do të ndihmoheshin me bursa për fëmijtë e tyre dhe me viza greke. Nga të tri kategoritë, këta ishin në pozitën më të vështirë, sepse nëse vinin në pikëpyetje diçka tejet kërshërive intelektuale, do të vendoseshin midis dy zjarreve. Nga njëra anë ishin gratë ortodokse, dhe nga ana tjetër rinia ortodokse; bashkëshortet dhe fëmijtë e tyre. Nga diktatura në diktaturë.

Neni 95 i 1996-ës na polli një klasë e re në shoqërinë shqiptare. Kush mund ta mohojë? Kur je brenda saj e sheh që është ndryshe në krahasim me ata që janë jashtë, ndërsa kur je jashtë shquan të njëjtën ndjesi të ndërsjelltë. Ata mendojnë dhe jetojnë ndryshe. Përpiqen edhe të flasin pak më ndryshe, duke përdorur zhargonin e kultit. Qielli ka zbritur në tokë, duke pajtuar pa dhimbje krishtërimin me materializmin e tyre. Zoti i kësaj klase të re është Janullatosi, i cili mund t’i ndërsejë vetëm me një mimikë, pa e thënë me fjalë.

Kategorizimi i ortodoksëve në shoqata brendatempullore bëri të mundur kontrollimin e tyre psikologjik. Tri shoqatat ishin dhe janë tre mjete manipulimi mendor.

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (11)

 Mbi shtetësinë shqiptare

Ndërsa neni 17.3 e mpin fuqinë vendore në drejtimin e kishës shqiptare dhe garanton kapjen e saj nga misione tejfetare, neni tjetër, mbi shtetësinë shqiptare, i bën gardh të parit. Ky nen, ndryshe nga i mëparshmi, parashikon edhe një përjashtim, dhe ja se si: Kryepriftërinjtë e Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë kanë shtetësi shqiptare. Në raste të veçanta mund të bëhet përjashtim me vendim të Këshillit Kishtar Kleriko-laik dhe të Sinodit të Shenjtë (Neni 17.4, 2006).

Këtë herë Janullatosit i intereson shumë përjashtimi, ndryshe nga neni 17.3. Duke lëshuar formulën “në raste të veçanta”, veçse, pa e thënë fare se çfarë, na kujton 1991-in, kur deklaroi se do të shkonte në Shqipëri si “i përkohshëm” dhe do të largohej kur të gjendej një kandidat “i përshtatshëm”. Jo thjesht kandidat, por i përshtatshëm, gjë që është e pamundur të cilësohet se çfarë edhe sot, mbas 17 vjetësh! 

Nga këndvështrimi i të drejtës kishtare vërtitet pyetja: Si ka mundësi që përjashtimi i shtetësisë shqiptare të bëhet më parë me vendim të Këshillit Kleriko-laik, duke e përcjellë Sinodin në fund? Sepse nuk flitet për propozim të Këshillit dhe miratim të Sinodit, as qartësohet se kërkohet një mbledhje e përbashkët e tyre, por vetëm se na jepet një skicë ku historia është nevojtare për dy vendime; më parë nga këshilli, dhe vetëm pastaj nga sinodi. Përse kështu? Çfarë ndodh nëse vendimet (vullnetet) janë të kundërta? Statuti i ri hesht.

Vullnetet përplasen, por jo atje, sepse këshilli është krejt i emëruar dhe jo i zgjedhur. Në këtë rast përjashtimor të nenit 17.4 vendimet vlejnë shumë, pavarësisht se si merren, sepse bëhet fjalë për shtetësinë, por ato që i përkasin Cezarit; këshilli është më afër këtij. Nëse del ndonjë kundërthënie, do të këlthasë dramatikisht kryepeshkopi, vetë Kryetari i Këshillit: “E vendosi Këshilli Kleriko-laik dhe Sinodi i shenjtë!” E ligjëroi Cezari, pra, prandaj duhet të bëjë bindje Zoti… Por kjo s’është e gjitha.

Kujtoj prapë se Statuti i 2006-ës ka disa synime, dhe njëri prej tyre është jetëshkrimi i Janullatosit. Është gdhendja e ngjarjeve që e sollën dhe e imponuan në Shqipëri. Në fakt, bëhet çiltërim i ngjarjeve dhe rokonstrukim i personazhit, për t’i dhënë një domethënie edhe brishtësisë. Përderisa Anastasios Janullatos u ngul në Shqipëri duke sajuar një kërkesë të këshillit kleriko-laik ndaj Fanarit (atëherë kur nuk kishte sinod), një këshill nevojtar i emëruar prej tij, pra, kështu shkruhet edhe sinaksari (statuti): Sinodi kalon në fund, mbas këshillit.  

Brezat që do të vijnë, në ëndërrimet e marrëzisë në kult, do të shquajnë se kalesa e Janullatosit në botën shqiptare ka ndodhur “sipas Statutit”, edhe pse neni 17.4 i 2006-ës atëherë nuk ekzistonte. Por çfarë ekzistonte në vitin 1992 mbi shtetësinë e kryepeshkopit? Më mirë të kthehemi e të shkojmë atje.  

Statuti i vjetër në këtë pikë kishte bërë një rrafshim të të gjitha sendeve e rendeve: Krahas me zhvillimin e ndjenjave fetare Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë do të zhvillojë në besimtarët edhe ndjenjat e Atdhe-dashurisë dhe të përforcimit të Bashkimit Kombëtar. Prandaj gjithë funksionarët dhe personeli i saj, duhet të jenë shtetas shqiptarë, të ndershëm, besnikë të popullit dhe të Atdheut dhe të gëzojnë të gjithë të drejtat civile (Neni 4, 1950).   

Nëse e përkthejmë këtë nen në shqipen e sotme publike, del se statuti i kaluar kërkonte që gjithë ata që shërbenin dhe shërbeheshin në kishën shqiptare, atje ku barazohet edhe kryepeshkopi, të ishin me shtetësi shqiptare, mbështetës të regjimit, të gëzonin nocionet e mitologjisë vendore mbi ndershmërinë, siç vijojnë ato të teatrizuara në familjen shqiptare gjer sot, dhe, sidomos, të ishin patriotë të flaktë, me shkronja të mëdha. Në fund fare, kërkohej që gjithë këta të gëzonin edhe dëshmi të bardhë penaliteti. Kjo e fundit, çuditërisht, nuk përmendet fare në statutin e 2006-ës, athua se rëndom kandidatët duhet të jenë njerëz të rënduar jo vetëm nga ndërgjegjja…  

Ky ishte legjislacioni i KOASH-it para dhe menjëherë mbas fronëzimit të Janullatosit, deri në fillim të vitit 1993. Rrëmujës, çorientimit dhe luhatjes së atëhershme biblike ndër shqiptarë, nuk mundi t’i shpëtojë as i vetmi paragraf që Janullatosi i shtoi Statutit, siç dëshmohet në titull: “2. Kuvendi Kleriko Laik (21 janar 1993)”. Çarë do të thotë numri 2 në këtë shtesë? Domethënë se gjithë Statuti i 1950-ës, me 92 nene, merrte numrin 1, duke u rrumbullakosur vetëm me një paragraf të keqshkruar e të keqpërkthyer.  

Në vend që të lëmonte gjuhën partizane të diktuar në atë dokument të viteve 50, Janullatosi nuk e cënoi, por e huajti atë për interesat e tij, duke dhënë madje një premtim të rremë, siç është thelbi i shërbesës së tij: Sapo të dalë Kushtetuta e re e republikës së Shqipërisë do të përgatitet edhe statuti i kësaj Kishe (Po aty). 

Shtesa me pikën 2 nënkuptonte se misioni grek pranonte statutin e vjetër të kishës vendore, edhe pse Fanari nuk e kishte njohur hierarkinë e viteve 50 në Shqipëri. Peshkopët e atëhershëm nuk njiheshin për kanonikë, por pemët e tyre nuk na qenkëshin dhe aq të tharta… Për më keq, e njëjta gjuhë propoganduese e diktaturës vijon e zhvendosur në këtë shtesë të 1993-it: Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë është tashmë e njohur si e tillë jo vetëm në Shqipëri por edhe në organizma ndërkombëtare.  

Ç’pasoja kishtare do të kishte Kisha e Shqipërisë nëse e  njihnin apo jo organizmat ndërkombëtarë? Asnjë efekt! Ku është shkruar në historinë kishtare, dhe për cilën kishë ortodokse, se pohohet të qenit Kishë i kësaj a asaj kishe, në bazë të njohjes a jo të organizmave jo kishtarë ndërkombëtarë? Asgjëkundi! Por ishte koha kur Janullatosi ishte kryepeshkop pa sinod dhe sillej si president korporate. Fliste i pakontrolluar kishërisht. I kishte ardhur derri në shteg. Duke mos përmendur kishat e tjera ortodokse, thoshte edhe një gjysmë të vërtetë, se një kryepeshkop pa sinod nuk mund të përbënte dëshmi të Kishës Ortodokse në Shqipëri, por, siç ia tha vetë patriku Vartholomeos më vonë, “kopje të kishave jo ortodokse”.  

Në këtë rrëshqitje të dokumentuar në vitin 1993, kisha shqiptare funksionon si parti politike e korporatë njëherësh, një potencial i pamohueshëm për t’u shkëmbyer me perëndimorët, për ndërthurje interesash në Shqipëri. Dhe përderisa misioni grek nuk ishte vetëm grek, për pasojë të këtyre shkëmbimeve me ndërkombëtarët, shënohej edhe pasoja më e madhe: Atë e njohin dhe e respektojnë gjithë institucionet shtetëtore dhe shoqërore në Shqipëri dhe e vlerësojnë kontributin që jep ajo (Po aty). Mu si këngë, nuk dëgjohet?  

Kaluan tre vjet dhe kushtetuta e re nuk doli. Në vitin 1996 Janullatosi e arnoi më shumë statutin e vjetër nën titullin: “3. Dispozita tranzistore”. Me këtë numërim të ri pika 1 ishte Statuti 1950, pika 2 ishte shtesa e vitit 1993, dhe pika 3, tashmë, përbënte tre nene, nga të cilët po citojmë atë që i përket temës së thirrur sot:  

Për shkak të shpërbërjes së Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë gjatë persekutimit shumëvjeçar dhe të pamundësisë absolute për t’u gjendur një kandidat me nënshtetësi shqiptare për të marrë përsipër, si Kryepiskop, përgjegjësinë e rikrijimit të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, pezullohet kërkesa e nenit 4 (për nevojshmërinë e nënshtetësisë shqiptare) për Primatin e Kishës Orthodhokse autoqefale të Shqipërisë (Neni 93, 1996).

Nenin 4 të 1950-ës e cituam më sipër, dhe ai nuk flet fare për kryepeshkopin si person, sepse bëhet fjalë për të gjithë funksionarët. Mirëpo vetëm atje përcaktohet shtetësia shqiptare për primatin, prandaj dhe, për t’u hakmarrë, shtesa nuk i përgjigjet fare statutit, nuk flet as për funksionarë e as për personel, por vetëm për kryepeshkopin, për ta bërë sa më personale, sa më politike.   

Kisha shqiptare nuk kishte nevojë për peshkopë e për personel në vitet 90, por vetëm për një kryepeshkop. Janullatosi, duke manipuluar me të dy shtetet, nuk pranonte peshkopë të tjerë, sepse Unë meshonte si Ne. Jo vetëm sinodi, por dhe personeli ishte vetë ai, indet e jetës së tij, nyjet e dhuntive, hiret e natyrës së tij tmerrësisht përjashtimore, atje ku realizoheshin edhe subjektet, të cilët nuk e meritonin as të merrnin frymë pa rendur, gatuar, tundur, shkundur e temjanisur të veçantin e historisë.

Ai kishte punë të mëdha. Duhej ngjallur një Kishë. Duhej shpëtuar një popull; pa dallim feje! Ballkani kishte nevojë për një paqebërës. Duhej ribërë historia, prandaj dhe duhej të harroheshin të gjitha, peshkopët e funksionarët kishtarë, për të ligjëruar shtetësinë e kryepeshkopit. Për të shpëtuar dhe autoqefalinë.   

Si rrjedhojë, mbas këtij neni shtesë ndërftutet një shënim me yllth, me një mënyrë të pashpjegueshme llogjike (tekstuale e grafike), si një nga ato shenjat që sidoqoftë nuk shpjegohen ndryshe, por vetëm nëse mbyllim sytë dhe sjellim ndërmend 1996-ën, ose, për ne që e njohim paq Janullatosin, fytyrën e tij hirplote:  
Kryepiskop i Tiranës dhe gjithë Shqipërisë.*
* është Fortlumturia e Tij, Kryepiskop i Tiranës dhe gjithë Shqipërisë, Anastasi, i propozuar nga ana e Këshillit të Përgjithshëm të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dhe i zgjedhur nga ana e Patrikanës Ekumenike (24 qershor 1992) pas marrëveshjes edhe me Autoritetet shqiptare.
Nevojën e domosdoshme që të pezullohet kushti i nënshtetësisë shqiptare, e njohu edhe Presidenti i republikës së Shqipërisë (4 korrik 1992), i cili edhe e pranoi  zgjedhjen e Kryepiskopit Anastas. Së fundi, njëzëri dhe unanimisht, fronëzimin e tij e konfirmoi edhe Kongresi Kleriko-laik i Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë mbajtur në Durrës më 21 janar 1993 (Po aty).  

Ky ishte rrugëtimi statutor i kushtit të shtetësisë deri në nëntor 2006. Për ne nuk ka asnjë mëdyshje se neni 17.4 i statutit të ri është antivendor, sepse e bën kishën shqiptare gjithmonë të përdorshme, ndërsa shkelen ortodoksët; shqiptarë, grekë, e të tjerë. Kisha e Shqipërisë duhet të qeveriset nga shtetas shqiptarë, të cilët nuk ka pse të flijohen në altarin e interesave shtetërore të njërit a tjetrit vend, të afërt a të largët. Kryepriftërinjtë e kishës shqiptare duhet të jenë shtetas shqiptarë, pavarësisht nga kombësia e tyre. Vetëm nëse nuk ekzistojnë kandidatë në Shqipëri, vetëm atëherë mund të pranohen peshkopë nga jashtë, të cilët duhet të jenë me origjinë shqiptare.

Vetëm një ligjvënie e tillë do t’i garantonte integritetin kishës shqiptare. Vetëm një statut i tillë do të pajtonte të ndryshmit në rajon, nga njëra anë, dhe universalen me lokalen, nga ana tjetër. Vetëm me një statut në pajtim me të drejtën kanonike do të respektohej emri i Janullatosit në historinë kishtare. Vetëm kështu statuti shqiptar do të çlirohej nga pozitat raciste të statutit të vitit 1929, nga njëra anë, dhe nga pozitat antishqiptare të statutit të vitit 2006, nga ana tjetër.    

Këto bindje tonat, për peshkopë vendorë, ekzistojnë në gjithë krishtërimin ortodoks. Në statutin e Greqisë, për shembull, që të shkruhet dikush në katalogun e kandidatëve për peshkopë, midis mjaft të tjerave, ai duhet Të ketë shtetësinë greke ose të jetë grek në gjini, gjë që i jep shtetësinë menjëherë mbas zgjedhjes…. (Neni 18.4, 1977).

Natyrisht që kjo pikë është e vështirë për ta krahasuar, sepse zgjedhja e peshkopëve bëhet në përpjestim të numrave. Andej kemi një kishë zyrtare në Greqi, me mbi 95 për qind të popullsisë, ndërsa këtej një kishë minoritare, me pakica të tjera brenda vetes. Dhe megjithatë, statuti shqiptar është më i kapur nga shteti fqinj, ndërsa statuti grek ka mundur të mbrohet, edhe pse nën trysni të shumëfishta brendagreke.

Statuti i Greqisë ka mundur t’i shmanget jo vetëm termit nacionalist “gjak”, por dhe atij shtetëror “kombësi”, duke përdorur cilësimin e zbehtë “grek në gjini” (Έλλην το γένος). Siç dihet, genus ka disa interpretime brendagreke, përderisa atje thithen mjaft grupe etnike jo greke, duke mos lënë jashtë asnjë nga ato komunitete që ekzistojnë brenda dhe në fqinjësi të Greqisë. Sidoqoftë, tejet diplomacisë, statuti grek pajton të drejtën kanonike me kishën vendore, duke e ruajtur këtë sa më vendore.  

Në të kundërt, neni 17.4 i statutit të ri shqiptar është bash në skajin matanë, gjë që dokumenton diskriminimin e shqiptarëve në Kishën Ortodokse. Ne jemi shumë larg dinjitetit të komercializuar nga Janullatosi dhe peshkopët e konvertuar nga komuniteti mysliman. Jo vetëm që nuk kemi fuqi të ligjërojmë një statut me të drejta të plota vendore, por na është mohuar edhe ajo çikë balancë që na fali statuti i vitit 1950, qoftë edhe me ato formulime nën diktaturë.

Ndërsa statuti shqiptar i 1929-ës kërkonte që Kryepishkopi, Peshkopët… duhet të jenë prej gjaku, gjuhe Shqipëtarë si edhe të kenë nënshtetësinë Shqiptare (Neni 16, 1929), statuti i 2006-ës na do pa gjak fare, duke shpërnjohur madje edhe gjuhën e shtetësinë tonë. Na zhbalancoi Janullatosi.   

Në fund të kësaj teme që s’ka fund, them e thërras: Ja ku na çoi racizmi i atyre klaneve myslimane që përzihen në çështjet kishtare sa herë që i instrumentojnë, duke iu kanosur ortodoksëve të kthehen në frymën anakronike të viteve 1920, duke e bërë kësisoj Janullatosin një të keqe të domosdoshme në Shqipëri.

Më kujtohet tashmë viti 2003, kur shkrova pikërisht një artikull mbi statutet, me të njëjtat bindje, që të mos përfundonin këtu ku na zbriti Janullatosi, dhe, në vend të mbështetjes, mora një pushkatim moral nga një çetë vendorësh me 100 firma. Sepse është shumë e lehtë të lëvdosh, të lash, të lyesh e të gënjesh në botën shqiptare, por qenka shumë e vështirë të thuash të vërtetën. Përndryshe, myslimanët të zënë me gurë… 

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (10)

Peshkopë prej plasteline    

Një kujtesë në nisje: Në kreun e tretë përfolëm nenin 17.3 të statutit të ri, por vetëm formulën “trevjeçare” atje, përderisa ky afat kohor vihet si kusht për të gjithë kandidatët për peshkopë. Në fakt, me këtë nen bëhet qitje e largët, përderisa statuti nuk ka nene mbi cilësitë e kandidatëve për kryepeshkop. Jo vetëm kaq, por statuti nuk ka asnjë nen për zgjedhjen e kryepeshkopit, prandaj dhe Ilia Katre pret e aspiron në Las Vegas ogurët e providencës hyjnore në një kulturë të mistershme…

Por neni 17.3 ka edhe gjëra të tjera të na thotë, prandaj dhe po e citoj të plotë, duke u hedhur drejt e në temë: Kandidatët për dorëzim në gradën episkopale, përveç cilësive që kërkojnë Kanonet e Kishës, duhet të jenë diplomuar në Akademinë Teologjike “Ngjallja” ose në një fakultet teologjik orthodhoks të nivelit universitar dhe të kenë punuar dhe qëndruar të paktën për një periudhë trevjeçare në Kishën Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë… (Neni 17.3, 2006). 

Ky nen vë kushte politike për të lehtësuar kontrollin e kishës shqiptare nga misioni shtetëror grek. Për më keq, ky nen e ngushton gjithandej potencialin vendor, ndërsa e janullatizon ashpër statutin. “Ngjallja” (Anastasis) është emri që Anastasios i vuri seminarit, gazetës dhe jo vetëm, për të imponuar gjithandej ato simbole që bashkëveprojnë në shenjtërimin e tij. Kemi një traditësim të përdhunshëm të realitetit ortodoks shqiptar, ku e reja bëhet njësh me të vjetrat, aq sa vështirë të shkëputet prej tyre pa shkaktuar dhunë… Kulti i Janullatosit! 

Dhe megjithatë, nesër kisha vendore mund t’i zëvendësojë këto emra, duke dëshiruar një emër tjetër për seminarin, atje ku është fjala këtu, sepse kjo është diçka normale për jetën e kishës. Si mund të kanonizohet një emër kalimtar në një statut që mëton se është e nesërmja? Seminari, që të kujtojmë, ka pasur tjetër emër në mbylljen e tij nën diktaturë. Për parantezë, nga zhbërjet e simbolikës vendore në vitet 90, kjo e emrit të seminarit ishte nga më ciniket e misionit, pikërisht se u lyen me gëlqere edhe ato afreskë të ndërgjegjjes ortodokse që i shpëtuan terrorit ateist.  

Por nuk është vetëm kalimtaria e emrave. Ekziston edhe diçka tjetër, njësoj kalimtare për jetën kishtare. Kush tha se seminari do të jetë vazhdimisht në Durrës? Ku i dihet historisë? Nga ana tjetër, edhe nëse historia do të vijojë si sot, një mitropoli tjetër mund të vendosë, mbas Janullatosit, të hapë një seminar tjetër në Shqipëri, madje më cilësor se ai i Durrësit, sepse mund të përdorë metoda më kishtare e më akademike. A nuk kanë të drejtë diplomantët e atij seminari të shugurohen peshkopë? Sipas statutit të sotëm ata nuk kanë të drejtë.    

Dhe megjithatë, pyes: A është e nivelit universitar akademia teologjike e Durrësit sot, e cila nuk ka mundur të arrijë as standardet e shkollave të mesme kishtare të Greqisë, e jo më atyre të larta, për të mos përmendur fakultetet e teologjisë, sepse do të ndynim gojën këtu? Shkolla e Partisë qëmoti kishte shumë më tepër cilësi intelektuale sesa ky seminar i Janullatosit, sepse ajo shkollë predikuesish bolshevikë nxori intelektualë të cilët kisha jonë s’i arrin dot ende sot, prandaj ka mbetur mbrapa shoqërisë shqipare. Lexoni shqipen e statutit të ri, si dhe atë të botimeve të kryepeshkopatës së Tiranës, që të shihni se në çfarë cektine lundron KOASH-i, pavarësisht nga velat e mëdha me ngjyra ngadhënjimi.  

Duke kërkuar medoemos “Ngjalljen”, e duke lënë si alternativë Greqinë, nuk jepet alternativë tjetër në statut, gjë që është kundër të drejtës kanonike të ortodoksisë, sepse nuk merren masat për të ardhmen. Çfarë ndodh nëse një ditë kisha vendore nuk mund të ketë asnjë seminar? Po nëse përsëritet historia dhe ajo nuk ka mundësi të japë e të marrë me shkolla teologjike të “nivelit universitar” jashtë vendit? Cila është zgjidhja që jep statuti “i përmirësuar”? Shkoni në Stamboll, thërret zëri tjetër, përndryshe çdo vendim vendor është antiortodoks.  

Neni 17.3, atëherë, është kanonikisht i rrëzueshëm, ashtu si shumica e neneve të ndryshuar e të shartuar nga Janullatosi. Statuti i Kishës së Greqisë, në të kundërt, ka një kapitull stërhollues me mbi 40 nene e nyje për kandidatët për peshkopë. Atje nuk shquhet vetëm hollësia kishtare, por dhe një nen përjashtimor, i cili nuk ekziston në statutin tonë të ri, pikërisht sepse nën kultin e Janullatosit mund të fshihen e të rishkruhen shumë. Ja neni që i mungon statutit shqiptar:  

Sinodi i shenjtë i hierarkisë ka të drejtë të bëjë përjashtime duke shkruajtur në katalogun e kandidatëve për kryepriftërinj edhe klerikë që janë diplomuar në një shkollë [tjetër] të lartë, por që kanë njohuri teologjike. Edhe pse nuk zotërojnë cilësitë formale ligjore, nëse këta janë shquar për kontribut në letrat teologjike a në veprën pastorale të Kishës, atëherë bëhet përjashtim (Neni 18.4, 1977).  

Kisha e jugës, e cila ka mijëra teologë e qindra arqimandritë dijetarë, një kishë autoqefale me një potencial të madh spiritual e intelektual, tek e cila Janullatosi s’ishte i vlefshëm as për mitropolit, Kisha e Greqisë, pra, merr masat dhe ligjëron mundësinë për të bërë peshkopë edhe priftërinj pa diplomë teologjie. Sepse nuk i dihet të ardhmes. Nëse nuk e bënte, statuti grek do të vinte në kundërshtim me të drejtën kanonike të ortodoksisë, atje ku e ka hedhur veten kisha shqiptare sot.  

Me pretekst përmirësimin e statutit të 1950-ës, siç lexohet, u bënë shkelje shumë të mëdha kanonike, madje në kohë paqeje, sepse kisha shqiptare ndodhet sot më e pavarur se kurrë nga kontrolli i shtetit shqiptar. Nëse përqasim nenin 17.3 të statutit të ri me nenin përkatës të statutit të kaluar, e gjejmë kishën e diktaturës më afër kishës greke, më kanonike në formulime:  

Kandidatët për Episkopë, përveç cilësive që kërkojnë kanonet e Kishës, duhet të jenë të diplomuar prej nji Fakulteti teologjik orthodhoks. Por, në mungesë Kandidatësh episkopë të diplomuar prej një fakulteti teologjik, mund të dorëzohen episkopë edhe kandidatë, të cilët nuk kanë një kulturë të tillë, por që janë të dalluar në veprimtari kishtare dhe patriotike dhe që janë të aftë si autodidaktë (Neni 16, 1950). 

Tejet formulimeve të asaj kohe, nën atë terror të atij regjimi, etërit tanë ditën ta ruajnë besën e tyre. Së pari, neni që cituam kërkon që peshkopët të kenë mbaruar një fakultet teologjik, pa e përcaktuar se ku, sepse pikërisht nuk duhet përcaktuar. Ashtu si dhe sot, kisha shqiptare dje nuk kishte fakultet teologjie. Duke e barazuar seminarin me një fakultet teologjik, Janullatosi bën rrotullime në ajër. Së dyti, në nenin e përmbysur prej misionit grek jepet alternativa e përjashtimit, ashtu siç e ka kisha greke dhe të gjitha kishat e tjera ortodokse. Neni 16 i 1950-ës, atëherë, është shumë më kanonik sesa neni 17.3 i statutit të 2006-ës.   

Ne kemi një kishë që diktatura komuniste e katandisi kacidhjare, një kishë e djegur nga përvoja e largët dhe e freskët, dhe megjithatë, hierarkia e saj miratoi një statut shumë më të keq, shumë më të cunguar në ortodoksi, me nene që parashikojnë shkombëtarizimin e plotë të ortodoksisë shqiptare dhe fuqizimin e pavarësisë së primatit, gjë që shërben konfiguracionin e kishave autoqefale greke, konsolidimin e një autoqefalie që shërben shumë, përveç mirëqenies së shqiptarëve ortodoksë. 

Për të pranuar se sa politik është neni 17.3 i statutit të ri nuk ka nevojë ta zgjasim më tepër, sepse kjo kallëzohet e pranohet vetë tek neni 45 i të njëjtit statut: Klerikë të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë dorëzohen burra të panjollë, të cilët përmbushin kushtet e parashikuara prej Kanoneve të Shenjta, kanë të paktën arsimin e mesëm dhe kanë diplomë të Akademisë Teologjike Orthodhokse “Ngjallja” ose të ndonjë Fakulteti tjetër Teologjik që të jetë të paktën i këtij niveli. Vetëm Sinodi i Shenjtë mund të bëjë përjashtime për plotësimin e nevojave të jashtëzakonshme (Neni 45, 2006).    

Ky nen është në rregull, domethënë në përputhje me traditën kanonike të ortodoksisë, sepse bëhet fjalë për kandidatët për priftërinj, jo për peshkopë. Në fund është shtuar se sinodi ka të drejtë të bëjë përjashtime, nëse nuk ka kandidatë me cilësitë e kërkuara. Kjo e fundit, përjashtimorja, është shtesa që nuk ekziston në nenin 17.3, por që ekziston në statutin e kaluar shqiptar, në statutin e sotëm grek dhe në të gjitha kishat ortodokse.  

Neni 17.3 është i cunguar pikërisht se bëhet fjalë për peshkopët dhe jo për priftërinjtë, të cilët këta, në shumicën dërrmuese, janë të martuar dhe nuk mund të jenë kandidatë për peshkopë. Atje ku nuk cënohen interesat greke, pra, statutit nuk i hiqet ortodoksia. Por janë pikërisht peshkopët drejtuesit e kishës, për të cilët nenet duhet të jenë më parashikues, e jo më ngushtues. Në të kundërt, në statutin e ri nenet mbi peshkopët janë tej e ndanë të manipuluara.  

Shkelësi i madh kërkon peshkopë prej plasteline, si këta që ngjizi në nëntor të 2006-ës, bashkautorët e këtij statuti antivendor; që të bëjë ç’i do qefi në Shqipëri. Sa të lexueshme janë shkeljet kanonike të Janullatosit, por dhe sa frikacakë u bënë shqiptarët ortodoksë…

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (9)

Misioni i antitezave 

U mërguan, pra, nga statuti shqiptar nenet mbi sëmundjen, pamundësinë, gabueshmërinë, disiplinimin dhe zëvendësimin e kryepeshkopit, si asgjëkundi në Kishën Ortodokse. Te kreu mbi sinodin, veçse, është një pikë e neneve të pandryshueshme ku sendërgjia zoike nuk ka hapësirë të matet me akribinë kanonike, prandaj dhe, për të mbrojtur misionin politik, është përdorur në formulime vrazhdësia e famshme e diktaturës së kolonelëve. Është pikërisht këtu ku do të përqendrohemi në këtë shkrim.   

Neni kontradiktor, ai që sjell në përplasje të gjitha nenet mbi kryepeshkopin, thotë: (Sinodi) Gjykon Kryetarin e Sinodit dhe anëtarët e tij për shkelje dogmatike e kanonike, në përputhje me Kanonet e Shenjta (Neni 12.j, 2006). Ky është një nen fallso, pa fuqi veprore asgjëkundi në Statut, prandaj dhe e vlen të komentohet.  

Në pamje të parë duket se Janullatosi nuk ka guxuar të vërë dorë te ky nen, por në praktikë ai e ka dërguar atë në mosqenie, sepse i ka shtuar nene përmbysëse para e pas tij, madje duke thirrur me të madhe kultin e tij të pacënuar nga energjia e natyrës njerëzore. Tek i njëjti kapitull mbi sinodin, kryepeshkopi është përjashtuar nga kontrolli mbi çdo çështje tjetër kishtare, mbasi Sinodit i janë hequr të gjitha kompetencat mbi sëmundjen dhe gabueshmërinë e kryepeshkopit, mbi disiplinimin dhe zëvendësimin e tij, duke përqeshur me formulën për shkelje dogmatike e kanonike. Çfarë kompetenca dogmatike e kanonike ka Sinodi, kur këtij i është hequr e drejta e lidhjes dogmatike e kanonike me kishat e tjera simotra ortodokse, të cilën atë e ka grabitur Janullatosi?     

Neni 12.j, atëherë, është një përqeshje ndaj kishës ortodokse dhe kombit shqiptar, sepse i njëjti nen është përmbysur nga nene të mëparshme e të mëpasme. Ja një nen tjetër ku kryepeshkopi i rrëshqet kontrollit: (Sinodi) Ushtron kontroll kanonik mbi aktet dhe veprimet e Mitropolitëve dhe Episkopëve, si dhe mbi të gjitha organet e Kishës (Neni 12.d, 2006).

Përse Sinodi të ketë të drejtë të ushtrojë kontroll kanonik mbi mitropolitët dhe peshkopët, e për gjithë ΚOASH-in, por të mos ketë të drejtë ta bëjë këtë edhe me kryepeshkopin? Përse patrikët dhe kryepeshkopët e tjerë ortodoksë nuk kanë mundur ta zhbëjnë këtë nen nga statutet e tyre? Sepse asnjë sinod ortodoks do t’i lejonte të bënin diçka të tillë.   

Nga e nxorri këtë dogmë Janullatosi, atëherë? Nga Greqia, do të thoshnin shumë. Aspak! Statuti i Kishës së Greqisë e barazon kryepeshkopin me mitropolitët, madje me nen të posaçëm:  Kudo ku përdoret termi kryeprift nënkuptohet kryepeshkopi i Athinës dhe gjithë mitropolitët aktivë. Kudo ku përdoret termi mitropolit nënkuptohet edhe kryepeshkopi i Athinës (Neni 52.2, 1977). Mirëpo Janullatosi ynë, e ka ndarë veten nga kreu Kryepriftërinjtë, siç është në statutin grek. Si mund të dënjojë ai të barazohet me mitropolitët e tjerë? Ose, thënë ndryshe, si mund të guxojnë mitropolitët të barazohen me Atë? U bëmë si këmbët e dhisë, u bëmë… 

Neni 12.d nuk është i vetmi nen që përmbys nenin 12.j, sepse gjithë kapitulli mbi sinodin është në kontradiktë me të, pikërisht se në mënyrë të vrazhdë politike përjashtohet Janullatosi nga natyra njerëzore, duke e vënë besimtarin përballë një kulti hijeshtënë, aq tejkalues sa t’i errësohet arsyetimi, se vetëm kështu mund të pranohet një statut i tillë: antikanonik, antivendor, prandaj dhe antishqiptar!  

Dhe ja prapë shmangia e dorëheqjes: (Sinodi) Vendos për dorëheqjen e anëtarëve të tij (Neni 21.i). Me këtë formulim, në gjuhën e statutit të ri sinodi nuk ka të drejtë të vendosë për dorëheqjen e kryetarit, por kush e ka këtë të drejtë, atëherë? Dhe megjithatë, i marri nuk është ai që bën marrëzinë, as ata që e pranojnë atë si normale, por ai që e shquan dhe e kallëzon… 

Statuti i 2006-ës është shkruar në dehje të lavdisë dhe në kapërceyll të marrëzisë, ku, nëse kujtojmë e rikujtojmë pikëpyetjen e sinodit në përvojën krypriftërore të Janullatosit, e kapim të rrjedhurin tek përpiqet të çlirohet me këmbë e me duar nga rrjetat e historisë kishtare. Flagranca dhe vrazhdësia në formulime nuk fshehin dot çastet e ngërçit, kur njeriu vjen në vete jo për t’u përmendur, por për të arnuar gafat: neveria ndaj sinodit, i cili iu imponua me kërcënim shkungimi. Shembulli i mëposhtëm është një pasqyrë e këtyre çasteve psikologjike të Janullatosit, ku lexojmë një zgjim të tij, një përmendje që, mjerisht, nuk u pranua, por çoi në këto antiteza të mëdha teologjike, duke ia nxirë jetëshkrimin bërësit. 

Është fjala për nenin mbi peshkopët asistentë (titullarë): Sipas nevojave të Kishës është e mundur të zgjidhen nga Sinodi i Shenjtë Episkopë titullarë aktivë me detyra të caktuara. Këta quhen kryepriftërinj me shërbim aktiv dhe marrin pjesë në Sinodin e Shenjtë (Neni 18, 2006).  

Ky nen është në rregull, por ja që duket se ka shkaktuar trazirë të madhe shpirtërore, e ka plagosur në shpirt të lënduarin e rajonit, aq sa i njëjti nen përsëritet i perifrazuar në kreun Kryepiskopi, madje në një trajtë gjestuale: Kryepiskopi mund të ketë dy deri në tre Episkopë ndihmës, të cilët kryejnë detyra të posaçme të ngarkuara prej tij dhe kanë të gjitha privilegjet e Kryepriftërinjve aktivë (Neni 23, 2006).

Këtu kreu Kryepiskopi bën gojë dhe flet me kreun Sinodi i shenjtë. Ndërsa në nenet e tjera më sipër, nenet përmbysin nenin e “shkeljeve dogmatike e kanonike”, ndërsa në kapituj të kaluar pamë nene që kopsitin nene, këtu përballemi me nenin 23 që grindet me nenin 18. Cilësia mjerane e bashkëpunëtorëve të Janullatosit ka lënë dëshmi të tilla, duke na çuar në gjurmët e drafteve të statutit greqisht. 

Gjestualja e nenit ndodhet në formulimin “dy deri në tre”, ku Janullatosi shtrin dorën duke e anuar kokën pak pjerrtas, këtë herë jo për të shpërndarë hire i përkëdhelur, por për të fshehur sikletin, me një seriozitet teatral. Cili është numri midis dyshit dhe treshit? Dy peshkopë, plus një gjysmak? Si mund të rroket një formulim i tillë, atëherë? Nëse e shijojmë tekstin gjuhësisht, këtu del se statuti është shkruar në greqishten kishtare, siç vëzhguam gjetkë, por me nuanca të ndezura të greqishtes së re, një mënyrë e njohur e aktivistëve të shoqatës fondamentaliste Zoi: virusi i zoikëve në ortodoksi.   

Personalizimi i Statutit dhe politizimi i tij shkojnë krah për krah. Formulimi “dy deri në tre” nuk është juridik, as ka akribi kanonike, por vijon jetëshkrimin e Janullatosit, duke na çuar edhe në vitet mbas miratimit të Statutit. Teksti do të ishte i përmbaruar nëse përcaktonte “dy”, ose “tre”, ose, nëse shkruhej nga një dorë që nuk e njeh mirë të drejtën kanonike, “deri në tre”. Formula greke “dy deri në tre” do të thotë: “dy peshkopë i bëra siç i bëra, dhe tjetrin do ta bëj së shpejti, por pres të pëlcasë ndonjë rrëmujë…” Ose, thënë ndryshe, “bëra dy myslimanë dhe tani duhet bërë një grek”.  

Një statut që mëton se shkruhet për disa breza, ka shkuar mbrapa 1950-ës, sepse formulimet komuniste të statutit të mëparshëm janë një grimë para këtyre shkeljeve të frikshme kanonike të misionit grek.

Edhe pse misioni i Janullatosit e shkombëtarizoi statutin shqiptar pikërisht me pretekstin e përmirësimit të tij, shumë nene atje, ashtu si ky mbi peshkopin asistent, janë më në rregull: […] Kryepiskopi ka edhe një episkop ndihmës, i cili është anëtar i Sinodhit pa mbajtur përgjegjësinë e administrimit të ndonjë dioqeze ekzistuese dhe kryen çdo detyrë që i ngarkohet nga Kryepiskopi, duke u titulluar në hymnin e tij si Episkop i Apollonisë (Neni 28, 1950). Saktë e ndershëm.    

Në nenet e përfolura më sipër shquam edhe një herë flagrancën e projektit kultizues të Janullatosit, gjithmonë nën vulën e mbrojtjes dhe shpëtimit të ortodoksisë në Shqipëri. Shmangia a cungimi i një neni në të drejtën kanonike të kishës lindore çon në përplasje të disa neneve me njëri-tjetrin. Për më tutje, manipulimi i neneve mbi kryepeshkopin ka çuar në antiteza të mëdha teologjike. Sepse, kur bëhet fjalë për legjislacionin kishtar, sado mjeshtër i mashtrimit të jesh, nuk ke nga të rrotullohesh; do t’i nxjerrësh brirët. Mund të bësh shumë gjëra nën rrogoz, mbi rrogoz, a pa rrogoz fare, por aspak këtu, o fort i lumur! 

Kapja e këtyre antitezave të mëdha të misionit jo kishtar është pjesë e diskursit teologjik në ortodoksinë shqiptare. Nga ana tjetër, një përballje e tillë nuk na ndihmon ta mbarojmë këtë lexim përsiatës. Përsëritjet tona në këto shkrime janë pasojë e përsëritjes së shkeljeve kanonike në statutin e ri; tepër të domosdoshme. Këto rrëshqitje të rrezikshme, në hullinë e sinaksarit që ka njomur kryefund tekstin e analizuar gjithë sot, po ngacmojnë shkrimin e biografisë së Janullatosit. Sepse po shkruhen në greqishte e anglishte versione shenjtërimi për më të pashenjtin që ka meshuar ndonjëherë në trojet shqiptare.      

Kulti i Janullatosit në statutin e ri (8)

Përtej biologjisë 

Përderisa i dërguari fytyrohet si i veçantë në histori, prandaj dhe përjashtim i pashmangshëm në dhëniet e marrjet shqiptaro-greke, përderisa i shpërfytyruari i hireve u vërtetua si mit i domosdoshëm për të sjellë në drejtpeshim trutë e shqiptarëve emocionalisht të zhbalancuar, Janullatosi, atëherë, duhet kundruar e përballur jo si vdekatarët paraardhës dhe pasardhës në selinë e Tiranës, por si institucion i amëshuar. Anastásios përhidhet si ideologjemë përtej biologjisë.  

Personifikimi i ideologjemës martohet me personalizimin e komunitetit ortodoks në pozitën pezull (midis), atje ku ndërthurja e interesave përthithi dhe çoi në zbehje ngjyrat e personit real, duke lënë për trashëgim nuanca kundërthënëse. Me këtë mitbërje në botën shqiptaro-greke, janullatizimi i statutit të ri të KOASH-it pillet si kanun mbi kanonet kishtare, si statut tejet së tashmes, si dokument i imponuar jo kaq nga Greqia, sesa nga rendi i sendeve në Shqipërinë e pasdiktaturës: kultizimi i çudibërësit është më e pakta që kisha shqiptare mund t’i blatojë ekumenit imagjinar…  

Si shtrëngesë e këtij perversiteti, nenet mbi potencialin e gabueshmërisë së kryepeshkopit, dhe për vijim mbi gjykimin dhe disiplinimin e tij, bënë këmbë e u zhdukën nga statutet e kishës shqiptare. Për ta bindur historinë se kjo që ndodh në Statutin e 2006-ës nuk është thjesht sendërgji e një kishtari të lajthitur, por një projekt i kushtueshëm shtetëror, u zhdukën nga statuti i mëparshëm edhe nenet mbi sëmundjen, pamundësinë dhe zëvendësimin e kryepeshkopit. Marrëzia në fron!    

Asnjë kishë ortodokse ka guxuar të bëjë diçka të tillë, përmbysëse në të drejtën kanonike të kishës lindore, duke e përjashtuar kryepeshkopin nga natyra njerëzore, nga vrullet e saj të shumta që çojnë në rrëshqitje, rënie e lajthitje, por dhe nga mosha e sëmundjet që sjellin prishjen dhe vdekjen. Dhe megjithatë, Statuti i 2006-ës duket sikur thotë: Anastasi ynë është ndryshe, është tepër i veçantë, ai është specifikja e papërsëritshme në rajon. Kisha shqiptare shtrëngohet të ndijojë përtej biologjisë. Çfarë mësymjeje!  

Por le të kërkojmë nenet e zhdukura nga kulti i Janullatosit, për të shquar edhe një herë se misioni i Athinës jo vetëm që nuk e përmirësoi e plotësoi Statutin e 1950-ës, por e përkeqësoi dhe ia cungoi atij ortodoksinë. Sepse statuti i mëparshëm, edhe pse nën diktaturë, mbeti më ortodoks se Janullatosi.  Ka shumë nene që e thërrasin këtë të vërtetë atje, siç shquhet edhe në këtë pikë, e cila e ka tmerruar Janullatosin kur e ka parë për herë të parë: Kur një anëtar i Sinodhit gjykohet për çdo faj të tillë, ai vetë nuk merr pjesë si anëtar i Sinodhit. Mbi këtë flitet më hollësisht në rregullore  (“Masat disiplinore”, Neni 75, 1950).

Kryepeshkopi, pra, nuk shihej nga kisha e diktaturës si monark absolut, si papë e cezar i KOASH-it, por si kryeprift, njësoj si në Statutin e Kishës së Greqisë. Por le të shkojmë tanimë tek Rregullorja ku përcjell Statuti 1950, për të parë se çfarë shkeljesh të mëdha kanonike ka kryer Janullatosi në Shqipëri, duke zhdukur nga statuti i sotëm nocionet që garantojnë kolegjialitetin e ortodoksisë:  

Pushim’ i Kryepiskopit dhe episkopëve, bëhet për faje të rënda dogmatike dhe kanonike, për faje ordinere dhe për arsye extraordinere…
Kryepiskopi dhe antarët e Sinodhit, për shkak sëmundjeje kronike ose pleqërije, të cilat nuk u përmetojnë të përmbushin detyrat e tyre, kanë të drejtë t’i paraqesin kanonikisht dhe me të shkrojtur dorëheqjen e tyre Sinodhit të Shënjtë.
Sinodi i Shënjtë ka të drejtë të shkarkojë nga detyra Kryepiskopin, sinodhikët, ose çdo klerik tjetër, kur konstaton se për shkak sëmundjeje kronike ose pleqërije, këta nuk janë në gjëndje të përmbushin detyrat e tyre. Paaftësija në punë provohet kurdoherë me raport mjekësor (Rregullore për administrimin e përgjithshëm të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë, Kaptina II, “Kryepiskopi dhe Episkopët”, Nenet 35-36, Tiranë, 1955, f. 17-18). 

Të gjitha këto nene të traditës ortodokse në Shqipëri, të cilat janë thithur nga e drejta kanunore e kishës lindore, u panë e u ndjenë nga dërgata greke si kërcënim për të përmbushur misionin, prandaj dhe nuk u përfshinë në statutin e ri. U zhdukën ato nene që kujtojnë përkohshmërinë e Janullatosit, që kërcënojnë përjetësimin e tij, që cënojnë projektin politik të kultizimit të tij. U gëlltitën ato nene që përndryshe ekzistojnë në të gjitha statutet e patrikanave dhe kishave autoqefale ortodokse, siç ekzistonin edhe në Kishën e Shqipërisë. Siç ekzistonin para Janullatosit. 

Çfarë presim të na thotë vetë ai këtu? Sigurisht që Janullatosi do të na papagallizojë edhe një herë kasetën e kaq e aq bamirësive e parafabrikateve, siç po na çan veshët për kaq vjet, sepse shkeljet kanonike në Statutin e 2006-ës nuk mund të mbrohen ndryshe, përveçse me ndihmën e shtetit grek. Kryepeshkopi në statutin e ri është mbi Sinodin, i cili ky, ndryshe nga statuti i kaluar, e ndryshe nga gjithë kishat e tjera ortodokse, nuk ka më të drejtë ta kontrollojë, ta gjykojë e ta disiplinojë primatin edhe nëse ai lajthit krejt. Sinodi nuk mund ta zëvendësojë kryepeshkopin edhe nëse ai është klinikisht i vdekur.  

Statuti i 1950-ës, siç e lexuam më sipër, e trajton kryepeshkopin si pjesëtar të gjinisë njerëzore, domethënë subjekt të gabimit dhe vdekjes, siç janë të gjithë të krishterët. Në statutin e mëparshëm bëhet e qartë kryefund se kryepeshkopi nuk mund ta manipulojë kishën: Kryetari i Sinodhit, ose Sinodhi, kur kryetari është vetë i akuzuar, pezullon me një herë nga funksionet e tij çdo funksionar të Kishës… (Neni 77, 1950). Në këtë nen, ashtu si edhe gjetkë, Statuti i 1950-ës ia jep kreun e kishës sinodit, dhe jo kryepeshkopit.    

Në qoftë se Janullatosi e përmirësonte statutin shqiptar duke ndriçuar përmes statutit grek, të cilin e kemi cituar përgjatë këtyre shkrimeve, nuk do të ndodhnin shkelje të tilla. Sepse, ja një pyetje: Si bëhet zgjedhja e kryepeshkopit në statutin e ri? Nuk thuhet se si, sepse statuti i ri bëhet për Janullatosin, i cili nuk u zgjodh por u emërua e u imponua, prandaj dhe i dhënë njëherë e përgjithmonë në histori. Ndërsa Statuti i Kishës së Greqisë ka një kapitull të tërë, kreun 6, me pesë nene e 17 nyje stërholluese, në mënyrë që zgjedhja e primatit të mos manipulohet. Mjerisht, Statuti i Kishës së Shqipërisë është konceptuar në atë frymë që t’i shmanget me çdo nen fundit të Janullatosit, edhe pse “Perëndia bëri vdekjen, që e keqja të mos bëhet e pavdekshme”. 

Duke lexuar statutin e ri, e duke parë marrëzinë atje, mbyt pyetja: Si ka mundësi të ndodhë dhe të pranohet gjithë kjo sot? Të gjitha këto janë të vërteta, mund të na thoshte Janullatosi nëse zihej ngushtë, por më lejoni ta kundroj veten nga jashtë. Këtu keni të veçantën në histori. Është një gjendje përtej biologjisë. Sepse Anastasios është emblema e popullit pa emër, përvëlimtari dhe shenjtori ndryshe i atij kombi. Të tjerat janë mbetje të shekujve në errësirë… Vetëm me një besore të tillë Janullatosi shfajësohet për kultizimin e tij, të cilin e ka shpallur në Statutin e 2006-ës.  

Kundrimi përtej biologjisë na sjell edhe një herë pikëpyetjen e sinodit në përvojën ortodokse të Janullatosit, skandalin e jetëshkrimit të tij. Ai e qeverisi kishën shqiptare pa sinod deri në vitin 1998, antikanonikisht, me mbrojtjen e drejtpërdrejtë të shtetit grek, me kanosjet e Athinës ndaj Tiranës e Fanarit njëherësh, derisa e keqja plasi dhe nuk mbajti më. Qeveria e Athinës u ndodh para një realiteti të rrezikshëm, kur kryepeshkopi i Tiranës u kërcënua me shkungim nga Fanari. Sinodi, pra, erdhi si e vetmja alternativë për të vazhduar në Shqipëri.   

Si mund të qeverisej një kishë ortodokse pa sinod? Këtë pyetje më se llogjike e pyesnin atëherë të gjithë, që nga Patriku i Kostandinopojës e deri te teologu më i fundit në Greqi. Janullatosi nuk përgjigjej, sepse i dukej se i kishin rënë në pjesë. Në fakt, nuk e kishte pozitën e sotme kultiste në botën greke. Projekti ishte në proces, por kjo nuk e pengonte atë të irritohej që në dëgjesë të atyre kritikave. Anastasios është diçka shumë e veçantë, tmerrësisht speciale, një qenie midis njerëzoreve dhe hyjnoreve, prandaj dhe i vinte rëndë kur i dëgjonte pyetje të tilla. Kanuni ishte për njerëzit, jo për Atë…  

Por ndërsa Janullatosi para dhjetë vjetësh shpërndante heshtje dhe vepronte siç vepronte, sot ai flet e ligjëron haptas për të veçantën në historinë kishtare, për kultin e domosdoshëm në një rajon të privuar. Rasti përjashtimor mëton përjashtime edhe në arsyetim. Kundërthënësit le të zhbëhen. Për ngrehinën e kultit tashmë flasin godinat, prandaj dhe Janullatosi i statutit të ri ndien se bota shqiptare i ka shumë borxhe. Dhe bashkë me të edhe ortodoksia. Ai është i vetëm në dhunti dhe i pashok në mrekulli, aq sa shembulli i tij nuk mundi të gjejë imitim asgjëkundi në Lindje. As dje e as nesër.     

Shenjtori grek ka përftuar guximin ndaj qiellit, prandaj dhe, përderisa ka bërë shumë më tepër nga ç’duhej, i lë të gjallët dhe kuvendon me Kishën Universale, jashtë kohe e hapësire. E bën këtë për të ndëshkuar mosmirënjohjen e kishës tokësore, e cila nuk i përmbys procedurat për ta shpallur shenjtor për së gjalli, por e mundon popullin e Perëndisë, duke i privuar një ikonë me disa brerore. Çfarë padrejtësie…  

Kemi, pra, një përjashtim nga rregulli (kanoni), prandaj dhe Janullatosi ngrihet e zhvendoset prapë, shkon dhe ulet në kryesinë e shtatë sinodeve ekumenike dhe çmallet një për një me shenjtorët e tjerë nëpër shekuj, jep e merr me Lindjen e Perëndimin, duke i folur secilit në gjuhën e tij, duke i ndriçuar gjithandej sivëllezërit. Mbas këtij vegimi, Janullatosi kthehet në trup për të nënshkruar statutin shqiptar, por këtë e bën simbolikisht, sepse në thelb statutin e kanë miratuar sinodet ekumenike. Të gjitha nenet e statutit të ri vijnë që andej, atje ku ishte dhe atje ku do të shkojë. Vetëm kështu mund të përkthehet lajthitja e Janullatosit.

Pranimi i sinodit, atëherë, ishte diçka praktike, për të ruajtur regjimin e sendeve, për të mos rrezikuar misionin shumëpërmasor, për të përligjur pastaj lundrimet në një botë tejbiologjike. Mbas kompromisit me qeverinë shqiptare dhe patrikanën e Kostandinopojës, Anastasios bëri të keqen tjetër. Ngjizi një sinod kukull, si sinodi kukull i diktaturës së kolonelëve në Greqi dhe, më e tmerrshmja, imponoi një statut kukullash, i cili janullatizoi statutin shqiptar, duke i vënë të gjitha në shërbim të kultit të tij, madje dhe vetë Sinodin. Prandaj dhe historia jonë do të vazhdojë të shkruhet përtej biologjisë…